ભારતીય રેલવેએ ટ્રેનો અને રેલવે સ્ટેશનો પરથી ઉત્પન્ન થતા કચરાના સંગ્રહ, પ્રક્રિયા અને નિકાલ માટે એક વ્યાપક પદ્ધતિ અપનાવી છે. સ્ટેશનો પર, સ્ત્રોત પર જ કચરાના સંગ્રહ અને વર્ગીકરણ (સેગ્રિગેશન) માટે બે ડસ્ટબિન પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે. ટ્રેનોમાં ઉત્પન્ન થતો કચરો નિયમિત સમયાંતરે નિયુક્ત કચરા હેન્ડલિંગ સ્ટેશનો પર એકત્રિત કરવામાં આવે છે. આ સ્ટેશનો પાસે કચરાના યોગ્ય નિકાલ માટે શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ/મ્યુનિસિપલ સત્તામંડળો સાથે કરાર કરવામાં આવેલા છે.

વધુમાં, ભારતીય રેલવેએ કામગીરીની જરૂરિયાતોના આધારે વિવિધ સ્ટેશનો પર બાયો-ગેસ, કમ્પોસ્ટિંગ અને પ્લાસ્ટિક બોટલ ક્રશિંગ મશીનો જેવા કચરા પ્રક્રિયા પ્લાન્ટ પણ સ્થાપિત કર્યા છે. આ પ્રકારની સુવિધાઓની વિગતો નીચે મુજબ છે:

નવા ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન (સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ) નિયમો, 2026 ની લાગુ પડવાની ક્ષમતા અને માનનીય સર્વોચ્ચ અદાલતના નિર્દેશોને અનુસરીને, ભારતીય રેલવેએ તેની તમામ સંસ્થાઓમાં ઘન કચરા વ્યવસ્થાપનને મજબૂત કરવા માટે શ્રેણીબદ્ધ પગલાં શરૂ કર્યા છે.

રેલવે બોર્ડે રેલવે સ્ટેશનો, ટ્રેનો, રેલવે વસાહતો, હોસ્પિટલો, વર્કશોપ, પ્રોડક્શન યુનિટ્સ અને તમામ અન્ય રેલવે સંસ્થાઓને આવરી લેતા સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ પર સ્ટેન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SoP) જારી કરી છે. SoP કચરાનું વર્ગીકરણ, સંગ્રહ, પરિવહન, પ્રક્રિયા અને વૈજ્ઞાનિક નિકાલ, દેખરેખ પ્રણાલીઓ અને તમામ વહીવટી સ્તરો પર સ્પષ્ટપણે વ્યાખ્યાયિત જવાબદારીઓ સંબંધિત વિગતવાર માર્ગદર્શિકા પૂરી પાડે છે.

ઝોનલ રેલવેએ તેના એવા એકમોની ઓળખ શરૂ કરી છે જે SWM નિયમો, 2026 અનુસાર બલ્ક વેસ્ટ જનરેટર તરીકે લાયક ઠરે છે. તમામ ભારતીય રેલવે સંસ્થાઓ અને ટ્રેનોમાં હાલના કચરાના ઉત્પાદનનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે "એઝ-ઇઝ વેસ્ટ કેરેક્ટરાઇઝેશન એન્ડ ક્વોન્ટિફિકેશન સ્ટડી" નું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.

ઝોનલ રેલવેએ કચરા વ્યવસ્થાપન માટે વ્યાપક કાર્ય યોજનાઓ તૈયાર કરવા, સામયિક ઓડિટ કરવા, અમલીકરણની દેખરેખ રાખવા અને રેલવે બોર્ડને નિયમિતપણે પાલન અહેવાલો શેર કરવા માટે સમર્પિત નોડલ અધિકારીઓની પણ નિમણૂક કરી છે. ડિવિઝનોને અસરકારક કચરા વ્યવસ્થાપન માટે કાર્ય યોજનાઓ તૈયાર કરવા માટે પણ સૂચના આપવામાં આવી છે. કચરા વ્યવસ્થાપન સંબંધિત બાબતોની દેખરેખ અને નિપટારા માટે ડિવિઝન, ઝોનલ રેલવે અને રેલવે બોર્ડ સ્તરે સમર્પિત એન્વાયર્નમેન્ટ એન્ડ હાઉસકીપિંગ મેનેજમેન્ટ (EnHM) વિભાગોની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.

ટ્રેનોમાં અસરકારક એન્ડ-ટુ-એન્ડ સ્વચ્છતા અને આરોગ્યપ્રદ વ્યવસ્થાપન સુનિશ્ચિત કરવા માટે, ઓન બોર્ડ હાઉસકીપિંગ સર્વિસ (OBHS) પૂરી પાડવામાં આવે છે જે હાલમાં 1,450 (જોડી) નક્કી કરેલી લાંબા અંતરની ટ્રેનોમાં ઉપલબ્ધ છે.

63 સ્ટેશનો પર ક્લીન ટ્રેન સ્ટેશન (CTS) સ્કીમ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે, જે 2,800 ટ્રેનોને આવરી લે છે. આ યોજના હેઠળ, સફાઈના સાધનોથી સજ્જ કર્મચારીઓની સમર્પિત ટીમ હોલ્ટ ટાઈમ (રોકાણના સમય) દરમિયાન કોચના શૌચાલયો અને વોશબેસિનની સફાઈ કરે છે અને ટ્રેનના ડસ્ટબિનમાંથી કચરો એકત્રિત કરે છે.

આ માહિતી કેન્દ્રીય રેલવે, માહિતી અને પ્રસારણ તેમજ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી પ્રોદ્યોગિકી મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવ દ્વારા આજે રાજ્યસભામાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં આપવામાં આવી હતી.

SM/IJ/JD