સરકારની નીતિઓનો ઉદ્દેશ્ય બાળકો સહિત તેના ઉપયોગકર્તાઓ માટે એક ઓપન, સુરક્ષિત, વિશ્વાસપાત્ર અને જવાબદાર ઇન્ટરનેટ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

કાનૂની માળખું:

ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી એક્ટ, 2000 (“IT Act”) અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી (ઇન્ટરમીડિયરી ગાઇડલાઇન્સ એન્ડ ડિજિટલ મીડિયા એથિક્સ કોડ) રૂલ્સ, 2021 (“IT Rules”), બંનેએ મળીને ડિજિટલ સુખાકારી, ઉપયોગકર્તાઓની સુરક્ષા અને જવાબદાર ડિજિટલ ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક માળખું સ્થાપિત કર્યું છે.

મધ્યસ્થીઓની જવાબદારીઓ:

IT નિયમો અનુસાર મધ્યસ્થીઓએ તેમની ફરજો બજાવતી વખતે યોગ્ય કાળજી રાખવી જરૂરી છે અને કમ્પ્યુટર સંસાધનોના ઉપયોગકર્તાઓને એવી કોઈ પણ માહિતી હોસ્ટ, પ્રદર્શિત, અપલોડ, મોડિફાય, પ્રકાશિત, ટ્રાન્સમિટ, અપડેટ અથવા શેર ન કરવા માટે જાણ કરવાની રહેશે જે બાળકો માટે હાનિકારક હોય અથવા હાલમાં અમલમાં હોય તેવા કોઈ કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરતી હોય.

નાગરિક સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા IT નિયમોમાં તાજેતરના સુધારા:

IT નિયમોમાં તાજેતરના સુધારા અનુસાર સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ અને અન્ય મધ્યસ્થીઓએ સક્ષમ ક્ષેત્રાધિકાર ધરાવતી અદાલતના આદેશ અથવા યોગ્ય સરકાર અથવા તેની એજન્સી દ્વારા કારણોસર આપવામાં આવેલી જાણકારી મળ્યાના ત્રણ કલાકની અંદર ગેરકાયદેસર સામગ્રી દૂર કરવી જરૂરી છે.

ડેટા પ્રોટેક્શન:

આ ઉપરાંત, ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ, 2023 (“DPDP Act”) ઘડવામાં આવ્યો છે જે ડિજિટલ વ્યક્તિગત ડેટાના પ્રોસેસિંગને નિયંત્રિત કરવા માટે કાનૂની માળખું સ્થાપિત કરે છે. DPDP એક્ટ બાળકોની ઓનલાઈન ગોપનીયતાના રક્ષણ માટે કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે.

તે બાળકોના વ્યક્તિગત ડેટાના પ્રોસેસિંગ માટે વાલીઓની સંમતિ ફરજિયાત બનાવે છે અને ટ્રેકિંગ, વર્તણૂક સંબંધી દેખરેખ અથવા બાળકો તરફ લક્ષિત જાહેરાતો જેવી તેમની સુખાકારી માટે હાનિકારક પ્રથાઓ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.

ઓનલાઈન મની ગેમિંગ પર પ્રતિબંધ:

'ધ પ્રોમોશન એન્ડ રેગ્યુલેશન ઓફ ઓનલાઈન ગેમિંગ એક્ટ, 2025', યુવાનોમાં ડિજિટલ લત અને નાણાકીય નુકસાનને સંબોધવા માટેનું એક મોટું પગલું દર્શાવે છે.

હાનિકારક સામગ્રીને બ્લોક કરવી:

IT એક્ટ, 2000 ની કલમ 79(3) (b) ગેરકાયદેસર સામગ્રીને દૂર કરવા/એક્સેસ બંધ કરવા માટે મધ્યસ્થીઓને સૂચના આપવાની જોગવાઈ કરે છે. ફરિયાદોના આધારે, સરકાર આવા મધ્યસ્થીઓ અને OTT પ્લેટફોર્મ્સ સામે નિયમિતપણે કાર્યવાહી કરે છે. અશ્લીલ સામગ્રી દર્શાવવા માટે અને IT એક્ટની કલમ 67 અને 67A, BNS ની કલમ 294 અને સ્ત્રીઓનું અભદ્ર નિરૂપણ (પ્રતિબંધ) અધિનિયમ, 1986 ની કલમ 4 ના ઉલ્લંઘન બદલ સરકારે છેલ્લા બે વર્ષમાં ભારતમાં સાર્વજનિક પહોંચ માટે 50 OTT પ્લેટફોર્મ બંધ કર્યા છે.

ડિજિટલ લત:

ઇકોનોમિક સર્વે 2025-26 માં ડિજિટલ લતનો ઉલ્લેખ ભારતના બાળકો અને યુવાનોને અસર કરતી ગંભીર જાહેર આરોગ્ય પડકાર તરીકે કરવામાં આવ્યો છે, ખાસ કરીને 15-29 વર્ષની વયના લોકો કે જેઓ લગભગ સાર્વત્રિક સ્માર્ટફોન અને ઇન્ટરનેટ પહોંચ ધરાવે છે.

સર્વે વધુમાં સંજ્ઞાનાત્મક વિકાસ, શૈક્ષણિક પ્રદર્શન, કાર્યસ્થળની ઉત્પાદકતા, સામાજિક જોડાણ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર તેની ઊંડી અસરોને પ્રકાશિત કરે છે, જે ચિંતા, હતાશા, ઊંઘની વિકૃતિઓ, સાયબર બુલિંગ અને મજબૂરીવશ રમવામાં આવતી ગેમિંગ, સોશિયલ મીડિયા અને ઓનલાઈન જુગારથી થતા નાણાકીય નુકસાન તરીકે સામે આવે છે.

જાગૃતિ ઝુંબેશ:

સરકાર માહિતી સુરક્ષામાં માનવ સંસાધનો ઊભા કરવા અને જનતામાં સાયબર સ્વચ્છતા અને સાયબર સુરક્ષાના વિવિધ પાસાઓ પર સામાન્ય જાગૃતિ ઊભી કરવા માટે 'ઇન્ફોર્મેશન સિક્યુરિટી એજ્યુકેશન એન્ડ અવેરનેસ (ISEA)' પર એક પ્રોજેક્ટ અમલમાં મૂકી રહી છે.

અત્યાર સુધીમાં, દેશભરમાં 6,650 જાગૃતિ વર્કશોપ યોજવામાં આવ્યા છે જેમાં શાળા/કોલેજના વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો, કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ, સરકારી કર્મચારીઓ અને સામાન્ય જનતા સહિત 11.37 લાખથી વધુ પ્રતિભાગીઓને આવરી લેવામાં આવ્યા છે.

વધુમાં, હેન્ડબુક, ટૂંકા વિડિયો, પોસ્ટરો, બ્રોશરો, બાળકો માટે કાર્ટૂન વાર્તાઓ વગેરે સ્વરૂપે બહુભાષી જાગૃતિ સામગ્રી પ્રકાશિત કરવામાં આવી છે અને પ્રિન્ટ, ઇલેક્ટ્રોનિક, સોશિયલ મીડિયા અને www.isea.gov.in તથા https://staysafeonline.in/ દ્વારા પ્રસારિત કરવામાં આવી છે.

CERT-In તેના સત્તાવાર વેબસાઇટ્સ અને સોશિયલ મીડિયા હેન્ડલ્સ પર સુરક્ષા અને સલામતી સંબંધિત ટીપ્સ અને જાગૃતિ પોસ્ટરો, ઇન્ફો-ગ્રાફિક્સ અને વિડિયો પણ નિયમિતપણે શેર કરે છે જેનો ઉદ્દેશ્ય બાળકો માટેના ઓનલાઈન સુરક્ષા પગલાં સહિત સાયબર સુરક્ષા હુમલાઓ અને ફ્રોડ અંગે ઇન્ટરનેટ ઉપયોગકર્તાઓને સંવેદનશીલ બનાવવાનો છે.

શિક્ષણ મંત્રાલયે જુલાઈ 2020 માં ડિજિટલ એજ્યુકેશન પર પ્રજ્ઞાતા માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી હતી, જે વિદ્યાર્થીઓની સુખાકારી અને સોશિયલ મીડિયા તથા ઇલેક્ટ્રોનિક સાધનોના જવાબદાર ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા સહિત સુરક્ષિત અને અસરકારક ઓનલાઈન શિક્ષણ માટે એક માળખું પૂરું પાડે છે.

CBSE એ ડિજિટલ શિષ્ટાચાર પરની માર્ગદર્શિકા, શિક્ષકો માટે સાયબર-સુરક્ષા તાલીમ, 'સાયબર સિક્યુરિટી હેન્ડબુક' ના પ્રકાશન અને સાયબર સુરક્ષા જાગૃતિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સાયબર ક્લબ સ્થાપવા માટે શાળાઓને એડવાઇઝરી દ્વારા આ પ્રયાસોને પૂરક બનાવ્યા છે.

NCERT એ પણ ધોરણ XI અને XII માં "સોસાયટલ ઇમ્પેક્ટ્સ" પરના પ્રકરણ સહિત તેના અભ્યાસક્રમમાં સાયબર સુરક્ષાનો સમાવેશ કર્યો છે, અને CIET-NCERT એ સાયબર સુરક્ષા પર સંસાધન સામગ્રી વિકસાવી છે અને તેનું પ્રસારણ કર્યું છે.

આ માહિતી કેન્દ્રીય ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે આજે (22.07.2026) લોકસભામાં રજૂ કરી હતી.

SM/DK/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(रिलीज़ आईडी: 2287592) आगंतुक पटल : 17