మారుతున్న ప్రపంచ భౌగోళిక-రాజకీయ, ఆర్థిక పరిణామాల నేపథ్యంలో ఎగుమతి మార్కెట్ల వైవిధ్యీకరణ దిశగా ప్రభుత్వం అనేక చర్యలు చేపట్టింది. వీటిలో స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందాలు, సమగ్ర ఆర్థిక భాగస్వామ్య/సహకార ఒప్పంద వ్యవస్థల విస్తరణ, ఎగుమతిదారులకు ప్రాధాన్య మార్కెటును అందుబాటులోకి తేవడం కోసం ప్రధాన ఆర్థిక వ్యవస్థలు, ప్రాంతాలతో వాణిజ్య చర్చలు, ఎగుమతి ప్రోత్సాహక మిషన్, విదేశాలలో భారతీయ దౌత్య కార్యాలయాలు, ఎగుమతి ప్రోత్సాహక మండళ్లు, పారిశ్రామిక సంఘాలు, ఇతర భాగస్వాములు, ‘ఎగుమతి కేంద్రాలుగా జిల్లాలు’ కార్యక్రమం కింద జిల్లాలు, రంగాల వారీగా ఎగుమతి ప్రోత్సాహక చర్యల అమలు, సామర్థ్యాభివృద్ధి కార్యక్రమాల నిర్వహణ వంటి కార్యక్రమాలు ఇందులో అంతర్భాగంగా ఉన్నాయి.

గత కొన్నేళ్లలో వాణిజ్య ఒప్పందాల జాబితా అనుబంధం-I లో ఉంది. కొనసాగుతున్న స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందాల జాబితా అనుబంధం-II లో ఉంది.

మార్కెట్ ప్రవేశ పరిధిని విస్తరించడం ద్వారా ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యాన్ని పెంపొందించుకోవడం, వాణిజ్యం - పెట్టుబడులను పెంచుకోవడం కోసం వాణిజ్యపరమైన పరిపూరక అంశాలను ఉపయోగించుకోవడం, తద్వారా మెరుగైన ఎగుమతి సామర్థ్యాన్ని కల్పించడంతోపాటు పరిశ్రమలకు, రైతులకు లబ్ధి చేకూర్చడం, ఉపాధి అవకాశాలను పెంపొందించడం వంటి ప్రధాన లక్ష్యాలతో సంబంధిత వాణిజ్య భాగస్వామ్య దేశాలతో స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందాలను కుదుర్చుకుంటారు. జౌళి, దుస్తులు, తోలు వస్తువుల వంటి కార్మికులు ఎక్కువగా ఉన్న రంగాల్లో వృద్ధిని, ఉపాధి అవకాశాలను ప్రోత్సహించే దిశగా.. ఆయా రంగాల ఉత్పత్తులకు ప్రాధాన్యతా మార్కెట్ ప్రవేశాన్ని ఈ ఒప్పందాలు కల్పిస్తాయి. నిష్పక్షపాతం, పరస్పర ప్రయోజనాలు, భాగస్వాములందరికీ సమగ్ర లబ్ధి చేకూర్చే ప్రాతిపదికన.. సమగ్రమైన, సమతౌల్యంతో కూడిన, విస్తృతమైన, సమానమైన ఒప్పందాల దిశగా ఈ స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందాల్లో ప్రభుత్వం కృషి చేస్తుంది.

ఇరువైపులా ప్రమాణాలు, సాంకేతిక నిబంధనలు, పారదర్శకతను పెంపొందించే చర్యలపై పరస్పర అవగాహనను ప్రోత్సహించడం కోసం.. వాణిజ్యంలో సాంకేతిక అడ్డంకులపై ఎఫ్‌టిఏలలో ప్రత్యేక నిబంధనలు ఉంటాయి. భారతీయ వస్తువులు ఎగుమతి మార్కెట్లలోకి మరింత సులభంగా, సమర్థంగా ప్రవేశించడానికి ఈ నిబంధనలు వీలు కల్పిస్తాయి. టారిఫ్‌యేతర అడ్డంకుల సమస్యను పరిష్కరించడానికి, భారతీయ ఎగుమతులకు మార్కెట్ లభ్యతను మెరుగుపరచడానికి ద్వైపాక్షిక, ప్రాంతీయ, బహుపాక్షిక యంత్రాంగాల ద్వారా వాణిజ్య భాగస్వాములతో ప్రభుత్వం నిరంతరం చర్చిస్తోంది. మారుతున్న ప్రపంచ అవసరాలకు అనుగుణంగా నిర్దిష్ట ఎగుమతి సమస్యల పరిష్కారానికి వాణిజ్య ఒప్పందాల కింద ఏర్పాటు చేసిన సంయుక్త కమిటీలు, కార్యాచరణ బృందాల ద్వారా భాగస్వాములతో ఎప్పటికప్పుడు సమావేశాలు, ప్రత్యక్ష చర్చలు, మార్కెట్ ప్రవేశ సమస్యలను పరిష్కరించడం కోసం భాగస్వామ్య దేశాలతో సంప్రదింపులు, శానిటరీ - ఫైటోసానిటరీ చర్యలు, వాణిజ్యంలో సాంకేతిక అవరోధాలు(టీబీటీ), ప్రమాణాలు, అనుగుణ్యతా అంచనా విధానాలు, నియంత్రణ ఆవశ్యకాలపై సాంకేతిక చర్చలు నిర్వహించడంతోపాటు.. ఐరోపా యూనియన్, ఆఫ్రికా, ఆగ్నేయాసియా సహా కీలక ఎగుమతి గమ్యస్థానాల్లో మార్కెట్ ప్రవేశానికి సంబంధించిన ఆందోళనలను గుర్తించి పరిష్కరించడం కోసం భాగస్వామ్య పక్షాలతో నిరంతర సంప్రదింపులు ఇందులో భాగంగా ఉన్నాయి.

వివిధ దేశాల నడుమ ఇ-కామర్స్ ఎగుమతులు.. ముఖ్యంగా సూక్ష్మ, చిన్న, మధ్య తరహా పరిశ్రమలు, అంకుర సంస్థలు, కళాకారులు, ఇతర చిన్న ఎగుమతిదారుల ప్రయోజనం కోసం వివిధ విధానపరమైన, సరళీకరణ చర్యలను ప్రభుత్వం చేపట్టింది:

1. 1. ఎగుమతి ప్రోత్సాహక మిషన్ (ఈపీఎం): ఎగుమతుల్లో దేశ పోటీతత్వాన్ని పెంచడం కోసం మొత్తం రూ. 25,060 కోట్ల వ్యయంతో.. 2025-26 నుంచి 2030-31 సమయానికి గాను ప్రభుత్వం దీనిని 2025లో ప్రారంభించింది. దీనికి అనుసంధానంగా ఉన్న రెండు ఉపపథకాల ద్వారా ఇది పనిచేస్తుంది:

• నిర్యాత్ ప్రోత్సాహన్ – వడ్డీ రాయితీ, ఎగుమతి ఫ్యాక్టరింగ్, ఎగుమతి రుణం కోసం పూచీకత్తు గ్యారంటీలు, ఇ-కామర్స్ ఎగుమతిదారుల కోసం క్రెడిట్ గ్యారంటీ, పరపతి మెరుగుదల కోసం సహకారం వంటి వివిధ సాధనాల ద్వారా వాణిజ్య ఆర్థిక సేవలను పొందే అవకాశాలను మెరుగుపరచడంపై ఇది ప్రధానంగా దృష్టి సారిస్తుంది.

• నిర్యాత్ దిశ – ఎగుమతి నాణ్యత, నిబంధనల అమలులో సహకారం, అంతర్జాతీయ బ్రాండింగ్, ప్యాకేజింగ్, మార్కెట్ ప్రవేశ కార్యక్రమాలు, ఎగుమతి కోసం సరుకు రవాణా, గిడ్డంగులు, వాణిజ్య నిఘా వంటి ఇతర వాణిజ్య సహాయక అంశాలపై ఇది ప్రధానంగా దృష్టి సారిస్తుంది.

1. 2. సరుకు రవాణా, కస్టమ్స్ అనుమతులు, ఇతర ఎగుమతి సంబంధిత సేవలను సులభతరం చేయడం ద్వారా.. ఇ-కామర్స్ ఎగుమతుల కోసం ఒక సమీకృత వ్యవస్థను నెలకొల్పేలా.. ‘ఇ-కామర్స్ ఎగుమతి కేంద్రం (ఈసీఈహెచ్)’ కార్యక్రమాన్ని ప్రయోగాత్మకంగా అమలు చేయడం.

1. 3. ఎగుమతి కేంద్రంగా జిల్లా (డీఈహెచ్) – వికేంద్రీకృత ఎగుమతి ప్రోత్సాహం కోసం జిల్లా స్థాయి విధానాలను ఈ కార్యక్రమం అందిస్తుంది. ప్రతి జిల్లాలో నిర్దిష్ట చర్యల దిశగా.. ఎగుమతికి తగిన అవకాశాలున్న 3–5 ఉత్పత్తులు లేదా సేవలను గుర్తించి, వాటికి ప్రాధాన్యం కల్పించేందుకు కృషి చేస్తోంది.

1. 4. కొరియర్ విధానం ద్వారా ఎగుమతులను సరళీకరించడానికి, నిబంధనల అమలు భారాన్ని తగ్గించడానికి సంస్కరణలు:

• రూ. 10 లక్షల వరకు విలువైన ఎగుమతులకు సంబంధించి.. ఎగుమతి సమన్వయ నిబంధనలను భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంకు సడలించింది. ఎగుమతిదారులు సమర్పించిన డిక్లరేషన్లు, బ్యాంకులతో సర్దుబాటు ఆధారంగా.. ఎగుమతి డేటా ప్రాసెసింగ్, పర్యవేక్షణ వ్యవస్థ (ఈడీపీఎంఎస్)లో ఎగుమతి లావాదేవీలను మూసివేయడానికి ఇది అనుమతిస్తుంది.

• 2026 మార్చి 27 నాటి డీజీఎఫ్‌టీ నోటిఫికేషన్ నం. 67/2025–26, 2026 మార్చి 31 నాటి సీబీఐసీ నోటిఫికేషన్ నం. 34/2026 ప్రకారం.. కొరియర్ విధానంలో చేసే ఎగుమతులపై ఒక్కో రవాణా సరుకుకూ ఉన్న రూ. 10 లక్షల పరిమితిని తొలగించారు.

• 2026 మార్చి 31 నాటి సీబీఐసీ నోటిఫికేషన్ నం. 33/2026 ప్రకారం - దేశాల నడుమ ఇ-కామర్స్ ఎగుమతులకు సంబంధించి.. ఎగుమతిలో తిరస్కారం పొందిన వస్తువులు, వెనక్కి వచ్చిన వస్తువులను తిరిగి దిగుమతి చేసుకోవడాన్ని సులభతరం చేశారు. తద్వారా సరుకును తిరిగి వెనక్కు రవాణా చేయడాన్ని (రివర్స్ లాజిస్టిక్స్‌) సరళీకరించారు.

గమనిక: భారత్ - ఐరోపా యూనియన్ స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పంద చర్చలు 2026 జనవరి 27న ముగిశాయి. అలాగే పరస్పర, ఉభయ ప్రయోజనకరమైన వాణిజ్యానికి సంబంధించి ఒక మధ్యంతర ఒప్పందం కోసం ఒక విధానపరమైన ఏర్పాటుపై అంగీకారానికి వచ్చినట్లు 2026 ఫిబ్రవరి 7న భారత్, అమెరికా ప్రకటించాయి. చర్చలు కొనసాగుతున్నాయి.

అనుబంధం – II

చర్చల దశలో ఉన్న స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందాలు/సీఈసీఏ/సీఈపీఏ/ఈసీటీఏ

1. భారత్ - యూరేసియా ఆర్థిక సమాఖ్య (భారత్ - ఈఏఈయూ) స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందం

2. భారత్ - పెరూ స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందం

3. భారత్ - చిలీ స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందం

4. భారత్ - ఇజ్రాయెల్ స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందం

5. భారత్ - కెనడా సమగ్ర ఆర్థిక, భాగస్వామ్య ఒప్పందం

6. భారత్ - మాల్దీవులు స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందం

7. భారత్ - కొరియా సమగ్ర ఆర్థిక భాగస్వామ్య ఒప్పంద చర్చల్లో మెరుగుదల (నవీకృత)

8. భారత్ - శ్రీలంక ఈటీసీఏ (నవీకరణ)

9. భారత్ - ఆస్ట్రేలియా సమగ్ర ఆర్థిక సహకార ఒప్పందం (నవీకరణ)

10. ఆసియాన్ - భారత్ వస్తువాణిజ్య ఒప్పందం (సమీక్ష దశలో)  

***