સરકારે ઉભરતા વૈશ્વિક ભૂ-રાજકીય અને આર્થિક વિકાસના સંદર્ભમાં નિકાસ બજારોમાં વૈવિધ્ય લાવવા માટે અનેક પહેલો હાથ ધરી છે. આમાં મુક્ત વ્યાપાર કરારો (FTAs) અને વ્યાપક આર્થિક ભાગીદારી/સહયોગ કરારો (CEPAs/CECAs) ના નેટવર્કનો વિસ્તાર કરવો; નિકાસકારો માટે પસંદગીની બજાર પહોંચ સુરક્ષિત કરવા માટે મુખ્ય અર્થતંત્રો અને પ્રદેશો સાથે વ્યાપાર વાટાઘાટો હાથ ધરવી; નિકાસ પ્રોત્સાહન મિશન, વિદેશમાં ભારતીય મિશનો, નિકાસ પ્રોત્સાહન પરિષદો (EPCs), ઉદ્યોગ મંડળો અને અન્ય સ્ટેકહોલ્ડર્સ દ્વારા લક્ષિત નિકાસ પ્રોત્સાહન પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવી; 'ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ એઝ એક્સપોર્ટ હબ્સ' (DEH) પહેલ હેઠળ જિલ્લા અને ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ નિકાસ પ્રોત્સાહન ઉપાયોનો અમલ કરવો; અને ક્ષમતા-નિર્માણ કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે.

છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં હસ્તાક્ષર કરાયેલા વ્યાપાર કરારોની યાદી પરિશિષ્ટ I (Annexure I) માં છે. વધુમાં, ચાલુ FTAs ની યાદી પરિશિષ્ટ II (Annexure II) માં છે.

મુક્ત વ્યાપાર કરારો (FTAs) મુખ્યત્વે બજાર પહોંચના ક્ષેત્રને વિસ્તારીને અને વ્યાપાર તથા રોકાણ વધારવા માટે વ્યાપાર પૂરકતાઓ પર નિર્માણ કરીને દ્વિપક્ષીય વ્યાપાર વધારવાના ઉદ્દેશ્યથી સંબંધિત વ્યાપારિક ભાગીદાર દેશો સાથે કરવામાં આવે છે, જેનાથી નિકાસ ક્ષમતામાં વધારો થાય છે, ઉદ્યોગ અને ખેડૂતો માટે લાભો થાય છે અને રોજગારીની તકોમાં વધારો થાય છે. FTAs કાપડ, વસ્ત્રો અને ચામડાંની ચીજવસ્તુઓ જેવા ક્ષેત્રોમાં વૃદ્ધિ અને રોજગારીની તકોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે શ્રમ-સઘન ક્ષેત્રના ઉત્પાદનો માટે પસંદગીની બજાર પહોંચની સુવિધાઓ આપે છે. FTAs ન્યાયીપણું અને પરસ્પરતાના સદ્ભાવ તથા તમામ સ્ટેકહોલ્ડર્સને એકંદર લાભના સિદ્ધાંત પર આધારિત વ્યાપક, સંતુલિત, વ્યાપક પાયાના અને ન્યાયી કરાર આપવાનો પ્રયાસ કરે છે.

FTAs પારદર્શકતા વધારવા માટે બંને પક્ષોના ધોરણો, તકનીકી નિયમો અને પગલાંઓની પરસ્પર સમજણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 'ટેકનિકલ બેરિયર્સ ટુ ટ્રેડ' અંગેની જોગવાઈઓનો સમાવેશ કરે છે. આ જોગવાઈઓ ભારતીય વસ્તુઓ માટે નિકાસ બજારોમાં સરળ અને વધુ અસરકારક પહોંચ સુનિશ્ચિત કરે છે. બિન-ટેરિફ અવરોધો (NTBs) ને દૂર કરવા અને ભારતીય નિકાસ માટે બજાર પહોંચ સુધારવા માટે સરકાર દ્વિપક્ષીય, પ્રાદેશિક અને બહુપક્ષીય તંત્રો દ્વારા તેના વ્યાપારિક ભાગીદારો સાથે જોડાય છે. આમાં ઉભરતી વૈશ્વિક જરૂરિયાતો સાથે સુસંગત થવા માટે ચોક્કસ નિકાસ સમસ્યાઓ ઉકેલવા વ્યાપાર કરારો હેઠળ સ્થાપિત સંયુક્ત સમિતિઓ અને વર્કિંગ ગ્રુપ્સ દ્વારા ભાગીદારો સાથે નિયમિત બેઠકો અને સીધી વાટાઘાટો યોજવી, બજાર પહોંચના મુદ્દાઓને ઉકેલવા માટે ભાગીદાર દેશો સાથે પરામર્શ, સેનિટરી અને ફાયટોસેનિટરી (SPS) ઉપાયો, ટેકનિકલ બેરિયર્સ ટુ ટ્રેડ (TBT), ધોરણો, અનુરૂપતા મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયાઓ અને નિયમનકારી જરૂરિયાતો પર તકનીકી ચર્ચાઓ અને યુરોપિયન યુનિયન, આફ્રિકા અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયા સહિતના મુખ્ય નિકાસ સ્થળોમાં બજાર પહોંચની ચિંતાઓને ઓળખવા અને તેનો ઉકેલ લાવવા માટે સ્ટેકહોલ્ડર્સ સાથે સતત જોડાણનો સમાવેશ થાય છે.

સરકારે ખાસ કરીને સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSMEs), સ્ટાર્ટઅપ્સ, કારીગરો અને અન્ય નાના નિકાસકારો માટે ક્રોસ-બોર્ડર ઈ-કોમર્સ નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વિવિધ નીતિગત અને સુવિધાજનક પગલાં હાથ ધર્યા છે. મુખ્ય પહેલોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• નિકાસ પ્રોત્સાહન મિશન (EPM): નાણાકીય વર્ષ 2025–26 થી નાણાકીય વર્ષ 2030–31 સુધીના સમયગાળા માટે ₹25,060 કરોડના કુલ આઉટલે સાથે ભારતની નિકાસ સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત કરવા માટે 2025 માં નિકાસ પ્રોત્સાહન મિશન (EPM) શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. EPM બે સંકલિત પેટા-યોજનાઓ દ્વારા સંચાલિત થશે:
  • નિર્યાત પ્રોત્સાહન: જે વ્યાજ સબવેન્શન, એક્સપોર્ટ ફેક્ટરિંગ, નિકાસ ધિરાણ માટે કોલેટરલ ગેરંટી, ઈ-કોમર્સ નિકાસકારો માટે ક્રેડિટ ગેરંટી અને ક્રેડિટ એન્હાન્સમેન્ટ સપોર્ટ જેવા સાધનો દ્વારા વ્યાપાર ધિરાણ સુધીની પહોંચ સુધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે; અને
  • નિર્યાત દિશા: જે નિકાસ ગુણવત્તા અને અનુપાલન સપોર્ટ, આંતરરાષ્ટ્રીય બ્રાન્ડિંગ અને પેકેજિંગ, માર્કેટ એક્સેસ પહેલો, એક્સપોર્ટ લોજિસ્ટિક્સ અને વેરહાઉસિંગ અને ટ્રેડ ઈન્ટેલિજન્સ જેવા અન્ય વ્યાપાર સક્ષમકર્તાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
• લોજિસ્ટિક્સ, કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ અને નિકાસ-સંબંધિત અન્ય સેવાઓને સુલભ બનાવીને ઈ-કોમર્સ નિકાસ માટે એકીકૃત ઈકોસિસ્ટમ બનાવવાની દિશામાં પાયલોટ ધોરણે ઈ-કોમર્સ એક્સપોર્ટ હબ (ECEH) પહેલનો અમલ.
• ડિસ્ટ્રિક્ટ એક્સપોર્ટ હબ (DEH) પહેલ: વિકેન્દ્રિત નિકાસ પ્રોત્સાહન માટે જિલ્લા-સ્તરનું માળખું પૂરું પાડે છે. દરેક જિલ્લામાં, લક્ષિત હસ્તક્ષેપ માટે વ્યવહારુ નિકાસ ક્ષમતા ધરાવતા 3–5 ઉત્પાદનો/સેવાઓની ઓળખ અને પ્રાથમિકતા આપવાનો પ્રયાસ છે.
• કુરિયર મોડ દ્વારા નિકાસને સરળ બનાવવા અને અનુપાલન બોજ ઘટાડવા માટેના સુધારાઓ:
  • ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ નિકાસકારો દ્વારા રજૂ કરાયેલા જાહેરનામા અને બેંકો દ્વારા કરાયેલા મિશ્રણ/રેકોન્સિલિયેશનના આધારે એક્સપોર્ટ ડેટા પ્રોસેસિંગ એન્ડ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ (EDPMS) માં નિકાસ વ્યવહારો બંધ કરવાની મંજૂરી આપીને ₹10 લાખ સુધીની નાની કિંમતની નિકાસ માટે નિકાસ રેકોન્સિલિયેશન જરૂરિયાતોમાં છૂટછાટ આપી છે.
  • કુરિયર મોડ દ્વારા નિકાસ માટે પ્રતિ-કન્સાઇનમેન્ટ મર્યાદા ₹10 લાખને DGFT નોટિફિકેશન નંબર 67/2025–26 તારીખ 27 માર્ચ, 2026 અને CBIC નોટિફિકેશન નંબર 34/2026 તારીખ 31 માર્ચ, 2026 દ્વારા દૂર કરવામાં આવી છે.
  • CBIC નોટિફિકેશન નંબર 33/2026 તારીખ 31 માર્ચ, 2026 એ ક્રોસ-બોર્ડર ઈ-કોમર્સ નિકાસના સંદર્ભમાં નિકાસ રિજેક્ટ્સ અને પરત આવેલા માલસામાનની પુનઃઆયાતને સરળ બનાવીને રિવર્સ લોજિસ્ટિક્સને સરળ બનાવ્યું છે.
• મલ્ટીમોડલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના એકીકૃત આયોજન સંબંધિત ડેટા-આધારિત નિર્ણયોને સુલભ બનાવવા માટે પીએમ ગતિ શક્તિ નેશનલ માસ્ટર પ્લાન (NMP) શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચમાં ઘટાડો થાય છે.
• નિકાસ કરેલા ઉત્પાદનો પર શુલ્ક અને કરવેરાના રિફંડ (RoDTEP) યોજનાનો ઉદ્દેશ નિકાસ કરેલા ઉત્પાદનના ઉત્પાદનમાં ઉપયોગમાં લેવાતા માલ અને સેવાઓ પરના પૂર્વ સ્ટેજના સંચિત પરોક્ષ કર સહિત નિકાસ ઉત્પાદન પર હાલમાં રિફંડ ન થયેલા શુલ્ક/કર/લેવીનું રિફંડ કરવાનો છે.
• સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગ મંત્રાલયે તેના ઉત્પાદનો અને સેવાઓની નિકાસમાં MSMEs ને જરૂરી માર્ગદર્શન અને હેન્ડહોલ્ડિંગ સપોર્ટ પૂરો પાડવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે દેશભરમાં તેની ક્ષેત્રીય કચેરીઓમાં 65 એક્સપોર્ટ ફેસિલિટેશન સેન્ટર્સ (EFCs) ની સ્થાપના કરી છે.
• MSME મંત્રાલયની ઇન્ટરનેશનલ કોઓપરેશન (IC) સ્કીમનો ઉદ્દેશ્ય વિદેશમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રદર્શનો/મેળાઓ/ પરિષદો/સેમિનાર/બાયર-સેલર મીટ્સમાં ભાગીદારી તેમજ વિવિધ ખર્ચાઓના રિઇમ્બર્સમેન્ટની સુવિધાઓ આપીને MSMEs ની ક્ષમતા નિર્માણ કરવાનો છે.

આ માહિતી વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી શ્રી જિતિન પ્રસાદ દ્વારા આજે લોકસભામાં એક લેખિત જવાબમાં આપવામાં આવી હતી.

 

પરિશિષ્ટ I (Annexure I)

ભારતના તાજેતરના મુક્ત વ્યાપાર કરારો (FTAs)

ક્રમ	કરારનું નામ	હસ્તાક્ષરની તારીખ	અમલીકરણની તારીખ
1	ભારત - મોરેશિયસ વ્યાપક આર્થિક સહયોગ અને ભાગીદારી કરાર (CECPA)	22 ફેબ્રુઆરી, 2021	1 એપ્રિલ, 2021
2	ભારત-UAE CEPA	18 ફેબ્રુઆરી, 2022	1 મે, 2022
3	ભારત-ઓસ્ટ્રેલિયા આર્થિક સહયોગ અને વ્યાપાર કરાર (Ind-Aus ECTA)	2 એપ્રિલ, 2022	29 ડિસેમ્બર, 2022
4	ભારત-યુરોપિયન ફ્રી ટ્રેડ એસોસિએશન (EFTA) ટ્રેડ એન્ડ ઈકોનોમિક પાર્ટનરશીપ એગ્રીમેન્ટ (TEPA)	10 માર્ચ, 2024	1 ઓક્ટોબર, 2025
5	ભારત - ઓમાન CEPA	18 ડિસેમ્બર, 2025	1 જૂન, 2026
6	ભારત - UK વ્યાપક આર્થિક અને વ્યાપાર કરાર (CETA)	24 જુલાઈ, 2025	15 જુલાઈ, 2026
7	ભારત-ન્યૂઝીલેન્ડ FTA	27 એપ્રિલ, 2026	રેટિફિકેશન પ્રક્રિયા હેઠળ

નોંધ: ભારત-યુરોપિયન યુનિયન FTA વાટાઘાટો 27 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ પૂર્ણ થઈ હતી. ઉપરાંત, ભારત અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકાએ 7 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ જાહેરાત કરી છે કે USA અને ભારત પરસ્પર અને પરસ્પર લાભદાયી વ્યાપાર અંગેના વચગાળાના કરાર (અંતરિમ કરાર) માટેના માળખા પર પહોંચ્યા છે. વાટાઘાટો ચાલુ છે.

પરિશિષ્ટ II (Annexure II)

વાટાઘાટો હેઠળના મુક્ત વ્યાપાર કરારો/CECA/CEPA/ETCA

• ભારત-યુરેશિયન ઇકોનોમિક યુનિયન (ભારત-EAEU) FTA
• ભારત – પેરુ મુક્ત વ્યાપાર કરાર
• ભારત – ચિલી FTA
• ભારત – ઈઝરાયેલ FTA
• ભારત – કેનેડા CEPA
• ભારત – માલદીવ FTA
• ભારત – કોરિયા CEPA અપગ્રેડેડ વાટાઘાટો (અપગ્રેડ)
• ભારત – શ્રીલંકા ETCA (અપગ્રેડ)
• ભારત – ઓસ્ટ્રેલિયા વ્યાપક આર્થિક સહયોગ કરાર (CECA) (અપગ્રેડ)
• આશિયાન - ભારત ટ્રેડ ઇન ગુડ્સ એગ્રીમેન્ટ (AITIGA) (સમીક્ષા)

SM/DK/JD

(रिलीज़ आईडी: 2287065) आगंतुक पटल : 14