লাখ লাখ জীৱনক একত্ৰিত কৰা সূতা

ভাবি চাওক, ভাৰতজুৰি বিস্তৃত কপাহ খেতিৰ পথাৰ, য'ত সৰু সৰু বগা ফুলবোৰ ধীৰে ধীৰে সূৰ্যৰ পোহৰত কোমল বগা আঁহৰ মেঘলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। এই পথাৰসমূহৰ পৰাই আৰম্ভ হয় এক যাত্ৰা, যি সূতা কটোৱা কল, তাঁতশাল অতিক্ৰম কৰি শেষত বিশ্বজুৰি মানুহৰ পৰিধানলৈ উপনীত হয়। কপাহ কেৱল এটা শস্য নহয়। ই এনে এক সূতা, যিয়ে কৃষি, উদ্যোগ আৰু বাণিজ্যক এক নিৰবচ্ছিন্ন কাহিনীত সংযোগ কৰে।

কপাহ ভাৰতত খেতি কৰা অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ বাণিজ্যিক শস্য। বিশ্বৰ মুঠ আঁহ উৎপাদনৰ প্ৰায় ২৩ শতাংশ কপাহৰ পৰা আহে। এই শস্যই প্ৰায় ৬০ লাখ কপাহ খেতিয়কৰ জীৱিকা নিৰ্বাহৰ আধাৰ। ইয়াৰ উপৰিও কপাহ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু বাণিজ্যৰ সৈতে জড়িত আন প্ৰায় ৪০-৫০ মিলিয়ন লোকৰ বাবে নিয়োজিতৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে। বস্ত্ৰ উৎপাদনৰ উপৰিও কপাহে আঁহ, সূতা, কাপোৰ আৰু সাজ-পোছাক ৰপ্তানিৰ জৰিয়তে বৈদেশিক মুদ্ৰা অৰ্জনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ভাৰতৰ অৰ্থনীতিত ইয়াৰ গুৰুত্বৰ বাবে কপাহক “বগা সোণ” বুলিও কোৱা হয়।

ভাৰতৰ কপাহ খণ্ডই গভীৰতা আৰু গতিশীলতাৰ এক সুন্দৰ প্ৰতিফলন দাঙি ধৰে। ইয়াৰ শক্তিৰ মূল আধাৰ হৈছে জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য, বিস্তৃত চাষ আৰু এক শক্তিশালী বস্ত্ৰ পৰিৱেশতন্ত্ৰ। ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য অভিযান, কপাহ উৎপাদনশীলতা অভিযান আৰু কস্তুৰী কটন ভাৰতৰ দৰে নীতিগত পদক্ষেপসমূহে এই ভেটি অধিক মজবুত কৰি তুলিছে। প্ৰযুক্তিৰ গ্ৰহণ, বজাৰ সংস্কাৰ আৰু গুণগত মান উন্নয়নৰ পদক্ষেপসমূহে এই খণ্ডৰ ভৱিষ্যৎ অধিক শক্তিশালী কৰি গঢ়ি তুলিছে।

স্বদেশীৰ পৰা আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰতলৈ

ভাৰতৰ সৈতে কপাহৰ সম্পৰ্ক হাজাৰ হাজাৰ বছৰৰ পুৰণি। এক সময়ত ভাৰতীয় উপমহাদেশ বিশ্বৰ কপাহ বস্ত্ৰৰ অন্যতম কেন্দ্ৰ আছিল আৰু ইয়াৰ কপাহৰ কাপোৰ পূব আৰু ইউৰোপীয় বজাৰত বাণিজ্য কৰা হৈছিল। প্ৰাচীন কালত কপাহৰ কাপোৰ বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপেও ব্যৱহাৰ হৈছিল। ইয়াৰ দ্বাৰা কপাহৰ অৰ্থনৈতিক মূল্য আৰু ব্যাপক গ্ৰহণযোগ্যতাৰ প্ৰতিফলন ঘটিছিল।

আধুনিক কপাহ উদ্যোগৰ বিকাশ ঊনবিংশ শতিকাত কলকাতা, মুম্বাই আৰু আহমেদাবাদত বস্ত্ৰ কল স্থাপনৰ সৈতে আৰম্ভ হৈছিল। আহমেদাবাদক পিছলৈ “ভাৰতৰ মেনচেষ্টাৰ” হিচাপে অভিহিত কৰা হয়। ঊনবিংশ শতিকাৰ শেষভাগ আৰু বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে এই উদ্যোগৰ সম্প্ৰসাৰণ অধিক গতি লাভ কৰে। স্বদেশী আন্দোলনে ব্ৰিটিছ সামগ্ৰীৰ প্ৰতিযোগিতাত স্বদেশী কল-কাৰখানা স্থাপনক উৎসাহিত কৰিছিল। বিশ্বযুদ্ধসমূহৰ সময়ত বিশ্বব্যাপী চাহিদা বৃদ্ধিয়ে দেশীয় উদ্যোগক অধিক শক্তিশালী কৰি তোলে। বিংশ শতিকাৰ মাজভাগত সমগ্ৰ দেশতে বস্ত্ৰ কলৰ সংখ্যা ধীৰে ধীৰে বৃদ্ধি পায়। ফলত স্বাধীনতাৰ পূৰ্বৱৰ্তী সময়ছোৱাত কপাহৰ কাপোৰ উৎপাদন উল্লেখযোগ্যভাৱে বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ দ্বাৰা ভাৰতৰ কপাহ উদ্যোগৰ বিস্তৃত পৰিসৰ আৰু দৃঢ়তা প্ৰতিফলিত হয়।

ভাৰতৰ কপাহ খণ্ডৰ বহুমাত্ৰিক ৰূপ

ভাৰতেই হৈছে একমাত্ৰ দেশ য'ত স্বীকৃত চাৰিওটা কপাহৰ প্ৰজাতিৰ খেতি কৰা হয়। এই প্ৰজাতিসমূহ হৈছে জি. আৰ্ব'ৰিয়াম (G. Arboreum) আৰু জি. হাৰ্বেচিয়াম (G. Herbaceum), যাক সাধাৰণতে এছীয় কপাহ বুলি কোৱা হয়। আন দুটা প্ৰজাতি হৈছে জি. বাৰ্বাডেন্সে (G. Barbadense), যাক ইজিপ্তীয় কপাহ বুলি জনা যায়, আৰু জি. হিৰচুটাম (G. Hirsutum), যাক আমেৰিকান আপলেণ্ড কপাহ বুলি কোৱা হয়। এই প্ৰজাতিসমূহৰ ভিতৰত জি. হিৰচুটাম-এ ভাৰতত উৎপাদিত সংকৰ (হাইব্ৰিড) কপাহৰ প্ৰায় ৯০ শতাংশ অংশ দখল কৰে। বৰ্তমান দেশত চাষ কৰা সকলো বিটি (BT) কপাহ সংকৰ এই প্ৰজাতিৰ অন্তৰ্গত।

উদ্ভিদবৈজ্ঞানিক বৈচিত্ৰ্যৰ উপৰিও ভাৰতত কপাহক আঁহৰ দৈৰ্ঘ্য অনুসৰিও শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হয়। এই দৈৰ্ঘ্যই আঁহৰ গুণগত মান আৰু ইয়াৰ ব্যৱহাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে। ভাৰতত সকলো ধৰণৰ আঁহ দৈৰ্ঘ্যৰ কপাহ উৎপাদন কৰা হয়।

কপাহ খেতিৰ ভৌগোলিক বিস্তাৰ

ভাৰতত কপাহ উৎপাদন মূলতঃ ৯খন প্ৰধান ৰাজ্যত কেন্দ্ৰীভূত, যিবোৰক ৩টা পৃথক কৃষি-পৰিৱেশগত অঞ্চলত বিভক্ত কৰা হৈছে—

• উত্তৰাঞ্চল: পঞ্জাব, হাৰিয়ানা আৰু ৰাজস্থান
• মধ্যাঞ্চল: গুজৰাট, মহাৰাষ্ট্ৰ আৰু মধ্যপ্ৰদেশ
• দক্ষিণাঞ্চল: তেলেংগানা, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ আৰু কৰ্ণাটক

এই ৰাজ্যসমূহৰ উপৰিও ওড়িশা আৰু তামিলনাডুতো কপাহৰ খেতি কৰা হয়।

ক্ষেত্ৰফল, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰত ভাৰতৰ কপাহৰ শক্তি

কপাহ খেতিৰ ক্ষেত্ৰফলৰ দিশত ভাৰত বিশ্বত প্ৰথম স্থানত আছে। দেশত ১১৪.৮৪ লাখ হেক্টৰ ভূমিত কপাহৰ খেতি কৰা হয়। এই পৰিমাণ বিশ্বৰ মুঠ ৩০৪.০৮ লাখ হেক্টৰ কপাহ খেতিৰ প্ৰায় ৩৮ শতাংশ। দেশৰ কপাহ উৎপাদনৰ এক বৃহৎ অংশ বৰষুণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। প্ৰায় ৬২ শতাংশ কপাহ বৰষুণ-নিৰ্ভৰ অঞ্চলত উৎপাদিত হয়। বাকী ৩৮ শতাংশ সিঞ্চিত অঞ্চলত খেতি কৰা হয়।

উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ—উভয় ক্ষেত্ৰতে ভাৰত বিশ্বত দ্বিতীয় স্থানত আছে। ইয়াৰ দ্বাৰা দেশৰ বিস্তৃত কপাহ খেতিৰ আধাৰ আৰু শক্তিশালী বস্ত্ৰ উদ্যোগৰ প্ৰতিফলন ঘটে। কপাহ উৎপাদন সাধাৰণতে বেল (Bale) এককত প্ৰকাশ কৰা হয়, যি কপাহ বাণিজ্যত প্ৰচলিত মানক একক। এটা বেল = ১৭০ কিলোগ্ৰাম।

২০২৪-২৫ কপাহ বৰ্ষত কপাহ উৎপাদন ২৯৭.২৪ লাখ বেল (৫.০৬ নিযুত টন) হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। এই উৎপাদনে বিশ্বৰ মুঠ কপাহ উৎপাদনৰ প্ৰায় ২০ শতাংশ অংশ দখল কৰে।

২০২৫-২৬ বৰ্ষ (অস্থায়ী অনুমান)ত কপাহ উৎপাদন ২৯০.৯১ লাখ বেল (৪.৯৫ নিযুত টন) আছিল। একে সময়ছোৱাত অতি ক্ষুদ্ৰ, লঘু আৰু মজলীয়া উদ্যোগ (এম.এছ.এম.ই.), অ- এম.এছ.এম.ই. আৰু অ-বস্ত্ৰ খণ্ডকে ধৰি ঘৰুৱা ব্যৱহাৰ ৩২৮ লাখ বেল (৫.৫৮ নিযুত টন) হৈছিল। এই পৰিসংখ্যাই বিশ্বৰ কপাহ অৰ্থনীতিত ভাৰতৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান স্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত কৰে।

কপাহ ৰপ্তানি আৰু ভাৰতৰ বাণিজ্যিক উপস্থিতি

ভাৰতে বিশ্ব কপাহ বাণিজ্যত নিজৰ শক্তিশালী উপস্থিতি অব্যাহত ৰাখিছে। ২০২৪-২৫ বৰ্ষত দেশখনে আনুমানিক ১৮ লাখ বেল কপাহ, অৰ্থাৎ ০.৩১ নিযুত মেট্ৰিক টন ৰপ্তানি কৰিছিল। এই পৰিমাণ বিশ্বৰ মুঠ ৫৪১.৬৯ লাখ বেল (৯.২১ নিযুত মেট্ৰিক টন) কপাহ ৰপ্তানিৰ প্ৰায় ৩.৩৭ শতাংশ। ইয়াৰ দ্বাৰা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কপাহ বাণিজ্যত ভাৰতৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰপ্তানিকাৰক হিচাপে ভূমিকা প্ৰতিফলিত হয়।

ইয়াৰ উপৰিও, ভাৰতে বিশ্বৰ কেইবাখনো মুখ্য বজাৰলৈ কপাহ ৰপ্তানি কৰে, যিয়ে ভাৰতীয় কপাহৰ প্ৰতি শক্তিশালী আৰু বৈচিত্ৰময় আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চাহিদাৰ প্ৰতিফলন ঘটায়। মূল্যৰ ভিত্তিত বিত্তীয় বৰ্ষ ২০২৪-২৫ত কপাহ ৰপ্তানি ১১.৪৯ বিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰত উপনীত হৈছিল।

ভাৰতীয় কপাহৰ কাপোৰ আৰু নিৰ্মিত সামগ্ৰীৰ ৰপ্তানিৰ ক্ষেত্ৰত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ সৰ্ববৃহৎ গন্তব্যস্থান হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে, যাৰ অংশীদাৰিত্ব ২৬.৩৫ শতাংশ। ইয়াৰ পিছতে আছে বাংলাদেশ (১৯.৮১ শতাংশ) আৰু শ্ৰীলংকা (৫.১১ শতাংশ)। আন গুৰুত্বপূৰ্ণ গন্তব্যস্থানসমূহৰ ভিতৰত গ্ৰেট ব্ৰিটেইন (২.৩৮ শতাংশ) আৰু সংযুক্ত আৰৱ আমিৰশ্বাহী (২.৩২ শতাংশ) উল্লেখযোগ্য।

এই ৰপ্তানিৰ ধাৰাই ভাৰতীয় কপাহৰ প্ৰতি বিশ্বজুৰি থকা বৈচিত্ৰময় চাহিদাক উজ্জ্বলভাৱে প্ৰতিফলিত কৰে আৰু দেশৰ কৃষি তথা বস্ত্ৰ অৰ্থনীতিত ইয়াৰ গুৰুত্ব পুনৰ দৃঢ় কৰে।

প্ৰতিযোগিতামূলক কপাহ পৰিৱেশতন্ত্ৰ গঢ়ি তোলা

কপাহ খণ্ডৰ বিকাশৰ বাবে এক বহুমুখী কৌশল গ্ৰহণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ মুখ্য অগ্ৰাধিকাৰসমূহ হৈছে মূল্য সমৰ্থন, উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি, প্ৰযুক্তি গ্ৰহণ আৰু বজাৰ শক্তিশালীকৰণ। কপাহ খেতিয়কৰ আয় সুৰক্ষিত কৰাৰ লগতে ভাৰতীয় কপাহৰ প্ৰতিযোগিতামূলক সক্ষমতা বৃদ্ধি কৰাৰ উদ্দেশ্যে কেইবাটাও লক্ষ্যভিত্তিক পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা হৈছে, যিবোৰ তলত উল্লেখ কৰা হৈছে।

ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য অভিযান

কপাহ খেতি অব্যাহত ৰাখিবলৈ স্থিৰ আয় অতি প্ৰয়োজনীয়। ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য (Minimum Support Price–MSP) ব্যৱস্থাই কপাহ খেতিয়কৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সুৰক্ষা কবচ হিচাপে কাম কৰে। বজাৰত মূল্য ঘোষিত MSP-তকৈ কম হ'লে এই ব্যৱস্থাই কৃষকসকলক লাভজনক মূল্য নিশ্চিত কৰে।

প্ৰতি কপাহ বৰ্ষ (অক্টোবৰ–ছেপ্টেম্বৰ) আৰম্ভ হোৱাৰ পূৰ্বে কৃষি ব্যয় আৰু মূল্য আয়োগ (Commission for Agricultural Costs and Prices–CACP)-এ MSP-ৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়। এই MSP মধ্যম আঁহ আৰু দীঘল আঁহ জাতৰ বীজযুক্ত কপাহৰ বাবে ঘোষণা কৰা হয়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে কৃষকসকলে উৎপাদন ব্যয়ৰ ওপৰত কমেও ৫০ শতাংশ লাভ লাভ কৰাটো নিশ্চিত কৰা।

কপাহ MSP অভিযান আৰু ভাৰতীয় কপাহ নিগমৰ ভূমিকা

কপাহ ক্ৰয়ৰ MSP অভিযান ৰূপায়ণৰ বাবে চৰকাৰে ভাৰতীয় কপাহ নিগম (Cotton Corporation of India–CCI)-ক নিযুক্তি দিছে। বীজযুক্ত কপাহৰ বজাৰ মূল্য MSP-তকৈ কম হ'লে CCI-এ বজাৰত হস্তক্ষেপ কৰি ক্ৰয় কৰে।

কেন্দ্ৰীয় ন'ডেল ক্ৰয় সংস্থা হিচাপে CCI-এ নিজৰ কাৰ্যকৰী নেটৱৰ্ক ধাৰাবাহিকভাৱে সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে। ক্ৰয় কেন্দ্ৰৰ সংখ্যা ২০২৪-২৫ বৰ্ষৰ ৫০৮টাৰ পৰা ২০২৫-২৬ বৰ্ষত ৫৭১টালৈ বৃদ্ধি পাইছে। এই কেন্দ্ৰসমূহে ১১খন কপাহ উৎপাদনকাৰী ৰাজ্যৰ ১৫২খন জিলাক সামৰি লৈছে।

MSP-ৰ জৰিয়তে কপাহ খেতিয়কসকলক শক্তিশালীকৰণ

২০২৫-২৬ বৰ্ষৰ বাবে মধ্যম আঁহৰ কপাহৰ MSP প্ৰতি কুইণ্টল ৭,৭১০ টকা আৰু দীঘল আঁহৰ কপাহৰ MSP প্ৰতি কুইণ্টল ৮,১১০ টকা নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল।

২০২৬-২৭ বৰ্ষত এই MSP বৃদ্ধি কৰি ক্ৰমে প্ৰতি কুইণ্টল ৮,২৬৭ টকা আৰু ৮,৬৬৭ টকা কৰা হয়। দুয়োটা জাতৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰতি কুইণ্টল ৫৫৭ টকাকৈ বৃদ্ধি কৰা হৈছিল।

২০২৫-২৬ কপাহ ঋতুত ভাৰতীয় কপাহ নিগম (CCI)-এ MSP অভিযানৰ অধীনত ২৪ লাখ ক্ৰয় লেনদেনৰ জৰিয়তে কপাহ খেতিয়কৰ পৰা ১০৫.০৯ লাখ বেল কপাহ ক্ৰয় কৰে। এই ক্ৰয়ৰ মুঠ মূল্য আছিল ৪১,৫৩০ কোটি টকা।

কপাহ উৎপাদনশীলতা অভিযান

কপাহ খণ্ডৰ স্থায়ী বিকাশ কেৱল লাভজনক মূল্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে; ইয়াৰ বাবে অধিক উৎপাদনশীলতাও সমানেই প্ৰয়োজনীয়। এই উদ্দেশ্যে ২০২৫-২৬ বৰ্ষত সমগ্ৰ দেশজুৰি কপাহ উৎপাদন শক্তিশালী কৰাৰ লক্ষ্যৰে পাঁচবছৰীয়া কপাহ উৎপাদনশীলতা অভিযান আৰম্ভ কৰা হয়।

৫,৬৫৯.২২ কোটি টকাৰ ব্যৱস্থাৰে এই অভিযানত গৱেষণা, উদ্ভাৱন আৰু ক্ষেত্ৰ পৰ্যায়ৰ সম্প্ৰসাৰণ সহায়ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে জলবায়ু-সহনশীল, কীট-প্ৰতিৰোধী আৰু অধিক উৎপাদনক্ষম কপাহৰ জাত উদ্ভাৱন কৰা। বিশেষভাৱে অতি দীঘল আঁহৰ (Extra Long Staple–ELS) কপাহৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহক উন্নত প্ৰজনন (Breeding) আৰু জৈৱ-প্ৰযুক্তি (Biotechnology) সঁজুলিৰ সহায়ে আগবঢ়োৱা হ'ব।

‘5F’ (Farm–Fibre–Factory–Fashion–Foreign/খেতিপথাৰ–আঁহ–কাৰখানা–ফেশ্বন–বিদেশ) দৃষ্টিভংগীৰ সৈতে সংগতি ৰাখি এই পদক্ষেপৰ লক্ষ্য হৈছে কৃষকৰ আয় বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে গুণগত কপাহৰ নিৰবচ্ছিন্ন যোগান নিশ্চিত কৰা।

এই অভিযানে ১৪খন কপাহ উৎপাদনকাৰী ৰাজ্যৰ ১৪০খন জিলাৰ প্ৰায় ২৪ লাখ হেক্টৰ এলেকা সামৰি ল'ব আৰু প্ৰায় ৩২ লাখ কৃষক ইয়াৰ দ্বাৰা উপকৃত হ'ব বুলি আশা কৰা হৈছে।

এই অভিযানত ভৱিষ্যতৰ বাবে উচ্চাকাংক্ষী উৎপাদন লক্ষ্যও নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। ২০৩১ চনৰ ভিতৰত কপাহ উৎপাদন ২৯৭ লাখ বেলৰ পৰা ৪৯৮ লাখ বেললৈ বৃদ্ধি কৰাৰ লক্ষ্য গ্ৰহণ কৰা হৈছে। অধিক উৎপাদনশীলতাই দেশীয় কপাহৰ উপলব্ধতা বৃদ্ধি কৰিব, আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিব আৰু বস্ত্ৰ উদ্যোগক অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিব।

ৰাষ্ট্ৰীয় খাদ্য সুৰক্ষা অভিযান (NFSM)-ৰ অধীনত কপাহৰ বিশেষ প্ৰকল্প

ক্ষেত্ৰ পৰ্যায়ৰ প্ৰদৰ্শনে কপাহৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধিত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। এই উদ্দেশ্যে ২০২৩-২৪ বৰ্ষৰ পৰা ৰাষ্ট্ৰীয় খাদ্য সুৰক্ষা অভিযান (National Food Security Mission–NFSM)-ৰ অধীনত কপাহৰ বিশেষ প্ৰকল্প ৰূপায়ণ কৰা হৈছে। এই প্ৰকল্পত বিভিন্ন কৃষি-পৰিৱেশগত অঞ্চলৰ বাবে উপযোগী প্ৰযুক্তিৰ বৃহৎ পৰিসৰৰ ক্ষেত্ৰ প্ৰদৰ্শনৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে। ই দেশৰ ৮খন প্ৰধান কপাহ উৎপাদনকাৰী ৰাজ্য সামৰি লৈছে।

এই পাইলট হস্তক্ষেপসমূহ মূলতঃ তিনিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰযুক্তিৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত। ইয়াৰ ভিতৰত আছে উচ্চ ঘনত্ব ৰোপণ পদ্ধতি (High-Density Planting System–HDPS), নিকট ব্যৱধান ৰোপণ পদ্ধতি (Closer Spacing Planting System) আৰু অতি দীঘল আঁহৰ (Extra Long Staple–ELS) কপাহ উৎপাদন প্ৰযুক্তি। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে উৎপাদনশীলতা, আঁহৰ গুণগত মান আৰু কৃষকৰ আয় বৃদ্ধি কৰা।

২০২৩-২৪ বৰ্ষত ৪১.৮৭ কোটি টকাৰ ব্যয়ে ৯,১৭৫ হেক্টৰ এলেকা সামৰি ধৰা হৈছিল। ২০২৪-২৫ বৰ্ষত ৫০.৯৮ কোটি টকা ব্যয়ে প্ৰায় ১৪,৭৪০ হেক্টৰ এলেকাত এই প্ৰকল্প ৰূপায়ণ কৰা হয়।

ক্ষেত্ৰ পৰ্যায়ৰ প্ৰদৰ্শনত উচ্চ ঘনত্ব ৰোপণ পদ্ধতি (HDPS)-ত প্ৰায় ৪০ শতাংশ আৰু নিকট ব্যৱধান ৰোপণ পদ্ধতি-ত ৩২ শতাংশতকৈ অধিক উৎপাদন বৃদ্ধি পোৱা দেখা গৈছে।

এই উৎসাহজনক ফলাফলৰ ভিত্তিত ২০২৫-২৬ বৰ্ষলৈ এই প্ৰকল্প সম্প্ৰসাৰণ কৰা হয়। প্ৰতিশ্ৰুত দায়বদ্ধতাসহ ইয়াৰ মুঠ ব্যয় ধাৰ্য কৰা হয় ৬০.৩২ কোটি টকা। এই সফল ক্ষেত্ৰ-অভিজ্ঞতাসমূহে লক্ষ্যভিত্তিক প্ৰযুক্তিগত হস্তক্ষেপে কপাহৰ উৎপাদনশীলতা আৰু কৃষকৰ আয় বৃদ্ধিত কিদৰে বাস্তৱিক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে, সেয়া স্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত কৰে।

কপাছ কৃষক (Kapas Kisan) এপ

প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে কপাহ ক্ৰয় ব্যৱস্থাক অধিক স্বচ্ছ আৰু কাৰ্যক্ষম কৰি তোলা হৈছে। কপাছ কৃষক (Kapas Kisan) মোবাইল এপ্লিকেচন প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে, যাতে ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য ব্যৱস্থাৰ অধীনত কপাহ ক্ৰয় প্ৰক্ৰিয়া সৰল হয় আৰু কৃষকক এই ব্যৱস্থাৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত ৰখা যায়।

এই প্লেটফৰ্মৰ জৰিয়তে কপাহ খেতিয়কসকলে স্ব-নিবন্ধন (Self-registration) সম্পূৰ্ণ কৰাৰ লগতে চাৰি সপ্তাহীয়া ৰ'লিং ভিত্তিত ক্ৰয়ৰ সময় (Procurement Slot) বুকিং কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত ক্ৰয় কেন্দ্ৰসমূহত অপেক্ষাৰ সময় যথেষ্ট হ্ৰাস পাইছে আৰু দীঘলীয়া শাৰীৰ প্ৰয়োজনীয়তা দূৰ হৈছে।

এতিয়ালৈকে ৪১ লাখতকৈ অধিক কৃষকে এই এপত নিবন্ধন কৰিছে। এই এপে MSP অভিযানত স্বচ্ছতা আৰু কাৰ্যক্ষমতা অধিক শক্তিশালী কৰিছে। এই এপৰ জৰিয়তে—আগতীয়াকৈ ক্ৰয় সময় বুকিং, আধাৰ-সংযুক্ত (Aadhaar-linked) পৰিশোধ, নিবন্ধন, ক্ৰয় আৰু চূড়ান্ত পৰিশোধৰ প্ৰতিটো পৰ্যায়ত বাস্তৱ-সময়ৰ (Real-time) এছএমএছ (SMS) আপডেট প্ৰদান কৰা হয়।

ক্ৰয় প্ৰক্ৰিয়াক সম্পূৰ্ণ ডিজিটেল ৰূপ দিয়াৰ ফলত এই এপে কপাহ ক্ৰয় ব্যৱস্থাক কাগজবিহীন (Paperless) আৰু কৃষক-বান্ধৱ ৰূপত পৰিণত কৰিছে।

ভাৰতীয় কপাহৰ ব্ৰেণ্ডিং – কস্তুৰী কটন ভাৰত

কস্তুৰী কটন ভাৰত হৈছে চৰকাৰৰ এক মুখ্য পদক্ষেপ। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে উৎস অনুসৰণ, প্ৰমাণীকৰণ আৰু ব্ৰেণ্ডিঙৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় কপাহৰ মূল্য বৃদ্ধি আৰু বিশ্বব্যাপী ইয়াৰ সুনাম সুদৃঢ় কৰা। এই কাৰ্যসূচী বস্ত্ৰ মন্ত্ৰালয়, ভাৰতীয় কপাহ নিগম (CCI) আৰু কটন টেক্সটাইলছ এক্সপ'ৰ্ট প্ৰমোচন কাউন্সিল (TEXPROCIL)-ৰ অংশীদাৰিত্বত ৰূপায়ণ কৰা হৈছে। এই কাৰ্যসূচীৰ মুঠ ব্যয় ৩০ কোটি টকা। ইয়াৰ ভিতৰত ১৫ কোটি টকা বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ সংস্থাসমূহে আৰু সমপৰিমাণ ১৫ কোটি টকা বস্ত্ৰ মন্ত্ৰালয়ে আগবঢ়াইছে।

মুখ্য দিশসমূহ

• কস্তুৰী কটন ভাৰতৰ ৱেবছাইট মুকলি কৰা হৈছে। এই ডিজিটেল প্লেটফৰ্মত তথ্য, শেহতীয়া আপডেট আৰু জিনাৰ (Ginner)-ৰ নিবন্ধনৰ সুবিধা উপলব্ধ। লগতে কস্তুৰী কটন ভাৰতক বিশেষ কৰি তোলা বিভিন্ন প্ৰক্ৰিয়াও ইয়াত দাঙি ধৰা হৈছে।
• ৪১ জন জিনাৰ আৰু ৭৫ জন যোগান শৃংখলাৰ সদস্যসহ মুঠ ১১৬টা এককে পুনৰ নিবন্ধন কৰিছে।
• ৩০ জুন, ২০২৬লৈকে ৩,২৯,৫৫০ বেল কপাহ প্ৰমাণীকৰণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত CCI-ৰ ৩,২২,৪০০ বেল অন্তৰ্ভুক্ত।
• ২৮ মিলিমিটাৰ বা তাতকৈ অধিক আঁহ দৈৰ্ঘ্যৰ দীঘল আঁহৰ কপাহ আৰু ৩৫ মিলিমিটাৰ বা তাতকৈ অধিক আঁহ দৈৰ্ঘ্যৰ অতি দীঘল আঁহৰ (ELS) কপাহ প্ৰমাণীকৰণৰ আওতালৈ আনা হৈছে। এই জাতসমূহ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰীক্ষণ আৰু মানাংকন পৰীক্ষাগাৰ স্বীকৃতি পৰিষদ (NABL)-ৰ স্বীকৃত সংস্থাসমূহৰ জৰিয়তে পৰীক্ষা কৰা হয়।
• QR-ক'ড ভিত্তিক প্ৰমাণীকৰণ আৰু ব্লকচেইন প্ৰযুক্তি (Blockchain Technology)-ৰ সহায়ত আৰম্ভণিৰ পৰা শেষলৈকে সম্পূৰ্ণ ট্ৰেচেবিলিটি নিশ্চিত কৰা হৈছে।

কস্তুৰী গাঁও (Kasturi Villages), সজাগতা কৰ্মশালা, ব্ৰেণ্ডিং, ট্ৰেচেবিলিটি আৰু বহনক্ষমতা (Sustainability) সম্পৰ্কীয় পদক্ষেপসমূহে এই কাৰ্যসূচীক অধিক শক্তিশালী কৰিছে। ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় কপাহ বিশ্বজুৰি বিশুদ্ধতা, গুণগত মান আৰু বহনক্ষমতাৰ প্ৰতীক হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত হৈছে।

তাঁতশালৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি: কপাহৰ বহুমুখী ব্যৱহাৰ

কপাহ কেৱল বস্ত্ৰ নিৰ্মাণৰ বাবে আঁহৰ উৎস নহয়। এই শস্যৰ পৰা উৎপন্ন বিভিন্ন উপ-পণ্যই খাদ্য, পশুখাদ্য আৰু গ্ৰাম্য শক্তিৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণতো গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়ায়।

কেঁচা কপাহবীজত প্ৰায় এক-তৃতীয়াংশ আঁহ আৰু দুই-তৃতীয়াংশ বীজ থাকে। এই বীজত প্ৰায় ১৮ শতাংশ ভোজ্য তেল থাকে। তেল নিষ্কাশনৰ পিছত অৱশিষ্ট অংশ পুষ্টিকৰ পশুখাদ্য হিচাপে গৰু, হাঁহ-কুকুৰা আৰু মাছৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

কপাহবীজৰ তেলক প্ৰায়ে “হৃদয়ৰ তেল” (Heart Oil) বুলি কোৱা হয়। ইয়াত প্ৰায় ৫০ শতাংশ অত্যাৱশ্যকীয় বহুঅসংপৃক্ত স্নেহ অম্ল (Essential Polyunsaturated Fatty Acids) থাকে, যি বহু পৰম্পৰাগত তেলত থকা প্ৰায় ৩০ শতাংশৰ তুলনাত অধিক। এই গঠন হৃদযন্ত্ৰৰ সুস্বাস্থ্য ৰক্ষাত সহায়ক বুলি ধৰা হয়।

তেল নিষ্কাশনৰ পিছত অৱশিষ্ট অংশ ডি-অইল্ড কেক (Deoiled Cake) হিচাপে প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি পশুখাদ্য হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আন উপ-পণ্যসমূহৰ ভিতৰত লিণ্টাৰছ (Linters) আৰু হাল (Hulls) উল্লেখযোগ্য। শুকান কপাহৰ ঠাৰি গ্ৰাম্য অঞ্চলত জৈৱ-ইন্ধন হিচাপেও ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

কপাহৰ আঁহ চিকিৎসা ক্ষেত্ৰতো ব্যৱহৃত হয়। সূতা কটাৰ উপযোগী নহোৱা চুটি আঁহ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি শোষক কপাহ বা শল্য চিকিৎসাৰ কপাহ প্ৰস্তুত কৰা হয়। অধিক শোষণ ক্ষমতা আৰু বিশুদ্ধতাৰ বাবে ইয়াক চিকিৎসা সেৱাত ব্যাপকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

এই বহুমুখী ব্যৱহাৰসমূহে খাদ্য, পশুপালন, উদ্যোগ আৰু স্বাস্থ্যসেৱাত কপাহৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদানক স্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত কৰে। ইয়াৰ ব্যাপক উপযোগিতাই কৃষি অৰ্থনীতি আৰু দৈনন্দিন জীৱনত কপাহৰ বিশেষ স্থানক পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

ধাৰাবাহিকতা আৰু পৰিৱৰ্তনৰ সূতা

ভাৰতৰ কপাহৰ কাহিনী হৈছে ধাৰাবাহিকতা আৰু পৰিৱৰ্তনৰ এক অনন্য উদাহৰণ। শতিকাজুৰি চলি অহা খেতি আৰু বাণিজ্যৰ মাজত শিপাই থকা এই খণ্ডটোৱে বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ উন্নতি আৰু লক্ষ্য নীতিগত সমৰ্থনৰ জৰিয়তে বিকশিত হৈয়েই আছে। উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি, কৃষকৰ আয় শক্তিশালী কৰা, ক্ৰয় ব্যৱস্থাৰ আধুনিকীকৰণ আৰু বিশ্ববজাৰত প্ৰতিযোগিতামূলক সক্ষমতা উন্নত কৰাৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন পদক্ষেপে অধিক স্থিতিস্থাপক কপাহ পৰিৱেশতন্ত্ৰ গঢ়ি তুলিছে। খেতিপথাৰৰ পৰা বিশ্ববজাৰলৈকে কপাহ আজিও ভাৰতৰ কৃষি আৰু ঔদ্যোগিক পৰিসৰৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। গুণগত মান, বহনক্ষমতা আৰু মূল্য সংযোজনৰ ওপৰত নতুন নতুন পদক্ষেপসমূহে এই খণ্ডক আগন্তুক বছৰসমূহত জীৱিকা, উদ্যোগ আৰু সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক বিকাশত অধিক শক্তিশালী ভূমিকা পালন কৰিবলৈ সুস্থিৰ অৱস্থাত আছে।
তথ্যসূত্ৰ

কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ মন্ত্ৰালয়

https://seednet.gov.in/cms/home/readyreckoner/Seed_4/19_Cotton_Seeds_Price_Control_Order_2015.PDF

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2042234&reg=3&lang=2

https://ecotton.dac.gov.in/HomeController/about_project

https://ecotton.dac.gov.in/high-density-planting-system

https://ecotton.dac.gov.in/closer-spacing-planting-system

https://ecotton.dac.gov.in/extra-long-staple

https://cotton.dac.gov.in/circular.aspx

https://cotton.dac.gov.in/Mis/Docs/636990420200358183-d6fe6a24-6bfd-463f-b1e3-f3505913aa8822.1._Publication-Status_Paper_of_Indian_Cotton-compressed.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2258187&reg=3&lang=1

বস্ত্ৰ মন্ত্ৰালয়

https://www.texmin.gov.in/static/uploads/2025/07/db767d1d1501e27672906cd8c320c5f4.pdf

https://cotcorp.org.in/faq

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2227424&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2099411&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2146756&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2217001&reg=1&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2241807&reg=3&lang=2#:~:text=In%20a%20significant%20step%20towards,of%20India%20(CCI)%20for%20the

https://www.texmin.gov.in/static/uploads/2026/05/5c48e80d2180ca3194b9e9b01340696d.pdf

সাংস্কৃতিক মন্ত্ৰালয়

https://www.indianculture.gov.in/digital-district-repository/district-repository/establishment-swadeshi-mill-or-model-mill-1890

বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়

https://www.investindia.gov.in/team-india-blogs/cotton-textile-industry-india

https://www.ibef.org/exports/cotton-industry-india

pdf চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা