હાઇડ્રોજન રેલ સંક્રમણ

ભારતીય રેલવે સ્વચ્છ અને ટકાઉ પરિવહનના નવા યુગમાં પ્રવેશ કરી રહી છે. હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટેકનોલોજી વૈશ્વિક સ્તરે અશ્મિભૂત ઇંધણ આધારિત ટ્રેક્શન સિસ્ટમ્સના આશાસ્પદ વિકલ્પ તરીકે ઉભરી આવી છે. ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી હાઇડ્રોજન સંચાલિત ટ્રેન આ આગામી પેઢીની ટેકનોલોજી અપનાવવામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. તે એક એવું લોકોમોટિવ છે જે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરીને બોર્ડ પર પોતાની વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે. 17 જુલાઈ 2026ના રોજ ઉદ્ઘાટન સાથે, હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ સંચાલિત ટ્રેન કામગીરી શરૂ કરવા માટે તૈયાર છે. તે ઉત્તરી રેલવેના જીંદ-સોનીપત વિભાગ પર દોડશે. આ પ્રોજેક્ટ અદ્યતન પ્રોપલ્શન ટેકનોલોજીને સમર્પિત હાઇડ્રોજન સ્ટોરેજ, રિફ્યુઅલિંગ અને ઓપરેશનલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે જોડે છે. તે ભારતમાં સ્વચ્છ રેલ પરિવહનની શક્યતા દર્શાવશે. પાયલોટ પહેલ તરીકે વિકસાવવામાં આવેલ, આ પ્રોજેક્ટ ભારતીય રેલવેની નવીનતા પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તે ઊર્જા કાર્યક્ષમતા અને પર્યાવરણીય રીતે જવાબદાર પરિવહનને પણ આગળ ધપાવે છે.

આ સાથે, ભારત હાઇડ્રોજન સંચાલિત રેલ પરિવહનની શોધ કરી રહેલા દેશોના પસંદગીના જૂથમાં જોડાય છે. આમાં જર્મની, જાપાન, ચીન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો સમાવેશ થાય છે. ટેકનોલોજી હજુ પણ પ્રારંભિક તબક્કામાં હોવાથી, આ પ્રોજેક્ટ મૂલ્યવાન ઓપરેશનલ અનુભવ પ્રદાન કરશે. આ રેલવે ક્ષેત્રમાં હાઇડ્રોજન સંચાલિત ગતિશીલતાના ભવિષ્યના ઉપયોગોને ટેકો આપશે.

ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેનની અંદર

રિસર્ચ, ડિઝાઇન અને સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓર્ગેનાઇઝેશન (RDSO) દ્વારા તૈયાર કરાયેલ ડિઝાઇન મંજૂરી અને ટેકનિકલ સ્પષ્ટીકરણો અનુસાર વિકસાવવામાં આવ્યો છે. સંપૂર્ણપણે ભારતમાં ડિઝાઇન અને વિકસિત, આ પ્રોજેક્ટ આત્મનિર્ભર ભારતના વિઝનને દર્શાવે છે.

જીંદ-સોનીપત સેક્શન પર હાઇડ્રોજન સંચાલિત ટ્રેનની મુખ્ય વિશેષતાઓ

• 10-કાર હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ-આધારિત ટ્રેનસેટ.
• 1200 kW હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ દ્વારા સંચાલિત.
• 110 કિમી પ્રતિ કલાકની ડિઝાઇન ગતિ સાથે મહત્તમ 75 કિમી પ્રતિ કલાકની ઝડપે ચલાવવાની મંજૂરી.
• 2600 મુસાફરોની ક્ષમતા.
• ડિઝાઇન તબક્કાથી પ્રોટોટાઇપ ઉત્પાદન સુધી વિકસિત.
• તે જીંદ જંક્શન, ગોહાના જંક્શન અને સોનીપતને જોડશે અને મધ્યવર્તી સ્ટેશનોની સેવા આપશે.
• સૂચિત હોલ્ટ્સમાં જીંદ સિટી, પાંડુ પિંડારા જંક્શન, લલિત ખેરા હોલ્ટ, ભાંભેવા, ઈસાપુર ખેરી હોલ્ટ, બુટેન હોલ્ટ, ખંડરાઈ હોલ્ટ, રબ્રાહ હોલ્ટ, લાથ હોલ્ટ, મોહના, બરવાસની હોલ્ટ અને સોનીપત ન્યુનો સમાવેશ થાય છે.

 

ટ્રેન પાછળની ટેકનોલોજી

હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટેકનોલોજી હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરીને રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા દ્વારા વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે. પ્રાથમિક ઊર્જા સ્ત્રોત પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન ફ્યુઅલ સેલ (PEMFC) છે. આ એક ઇંધણ સેલ છે જે પ્રોટોન-કન્ડક્ટિંગ પરફ્લુરોસલ્ફોનિક એસિડ (PFSA) પોલિમર મેમ્બ્રેન પર હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનની પ્રતિક્રિયા કરીને વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે. આ પ્રક્રિયા ફક્ત પાણીની વરાળ અને ગરમીને આડપેદાશો તરીકે ઉત્પન્ન કરે છે. હાઇડ્રોજન એક ઉચ્ચ-ઊર્જા બળતણ છે, જે ડીઝલની તુલનામાં 120 MJ/Kg (મેગાજુલ્સ પ્રતિ કિલોગ્રામ) છે, જે 43 MJ/Kg છે. તે મેનેજેબલ કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ સાથે ઓછી જાળવણી કરે છે. આ હાઇડ્રોજનને રેલ પરિવહન માટે હાલમાં ઉપલબ્ધ સૌથી સ્વચ્છ પ્રોપલ્શન ટેકનોલોજી બનાવે છે. આને ટેકો આપવા માટે, ભારતીય રેલવેએ સમર્પિત માળખાગત સુવિધા સ્થાપિત કરી છે.

હાઇડ્રોજન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર

દેશની સૌથી મોટી રેલવે હાઇડ્રોજન સ્ટોરેજ અને રિફ્યુઅલિંગ સુવિધા હરિયાણાના જીંદ ખાતે સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. આ સ્વદેશી સુવિધા એક સમયે લગભગ 3,000 કિલો હાઇડ્રોજનનો સંગ્રહ કરે છે. તે હાઇડ્રોજન સંચાલિત ટ્રેન કામગીરીને ટેકો આપશે. પેટ્રોલિયમ અને વિસ્ફોટકો સલામતી સંગઠન (PESO) એ જરૂરી લાઇસન્સ આપ્યું છે. આ લાઇસન્સ સ્થળ પર સંકુચિત હાઇડ્રોજન ગેસના સંગ્રહ અને વિતરણને આવરી લે છે. હાઇડ્રોજન ઇકોસિસ્ટમ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્વીકૃત ધોરણો અનુસાર ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે. આમાં NFPA-2 (નેશનલ ફાયર પ્રોટેક્શન એસોસિએશન) અને ISO (ઇન્ટરનેશનલ ઓર્ગેનાઇઝેશન ફોર સ્ટાન્ડર્ડાઇઝેશન) 19880 શ્રેણીનો સમાવેશ થાય છે. સમગ્ર સિસ્ટમનું સ્વતંત્ર તૃતીય-પક્ષ સલામતી મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. તે વિશ્વની અગ્રણી તકનીકી નિરીક્ષણ અને પ્રમાણપત્ર એજન્સીઓમાંની એક, TÜV SÜD, જર્મની દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.

આ ટ્રેનમાં બે હાઇડ્રોજન ડ્રાઇવિંગ પાવર કાર (DPCs) અને આઠ ટ્રેલર કોચ (TCs) છે. દરેક DPCમાં ફ્યુઅલ સેલ, લિથિયમ આયર્ન ફોસ્ફેટ (LFP) બેટરી અને હાઇડ્રોજન સ્ટોરેજ સિલિન્ડર હોય છે. વિશ્વસનીય કામગીરી સુનિશ્ચિત કરવા માટે, સુવિધા નીચે મુજબ સજ્જ કરવામાં આવી છે:

• રિફ્યુઅલિંગ કામગીરી માટે હાઇડ્રોજન કમ્પ્રેશન સિસ્ટમ.
• વિશ્વસનીય કામગીરી માટે ટેકનિકલ સપોર્ટ અને મહત્વપૂર્ણ સ્પેર્સ.
• અવિરત રિફ્યુઅલિંગ સુનિશ્ચિત કરવા માટે સ્ટેન્ડબાય કોમ્પ્રેસર.

સંકલિત માળખાગત સુવિધા સલામત અને કાર્યક્ષમ હાઇડ્રોજન સંચાલિત રેલ કામગીરીને ટેકો આપે છે.

 

સલામત કામગીરી સુનિશ્ચિત કરવી

ભારતીય રેલવેએ હાઇડ્રોજન ટ્રેન કામગીરીને ટેકો આપવા માટે એક વ્યાપક સંચાલન અને સલામતી માળખું સ્થાપિત કર્યું છે. બહુવિધ સ્વતંત્ર સલામતી પ્રણાલીઓ હાઇડ્રોજન સંગ્રહ, સ્થાનાંતરણ અને ઉપયોગના દરેક તબક્કાનું સતત નિરીક્ષણ, ચકાસણી અને રક્ષણ કરે છે.

કાર્યકારી તૈયારી

• માનક સંચાલન પ્રક્રિયાઓ, નિયમિત ઓડિટ અને નિર્ધારિત સલામતી જોગવાઈઓ અમલમાં છે.
• દિલ્હીમાં શકુરબસ્તી ખાતે જાળવણી સુવિધા હાઇડ્રોજન ટ્રેન સંચાલન માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.
• તાલીમ પામેલા અને પ્રમાણિત કર્મચારીઓ મહત્વપૂર્ણ કામગીરીનું સંચાલન કરશે.
• શરૂઆતના તબક્કા દરમિયાન ટેકનિકલ સ્ટાફ ટ્રેનની સાથે રહેશે.
• હાઇડ્રોજન રિફ્યુઅલિંગ સિસ્ટમ 24×7 દેખરેખ હેઠળ રહેશે.

સલામતીનાં પગલાં

• ઉત્પાદન, સંગ્રહ અને વિતરણ સુવિધાઓ પર હાઇડ્રોજન લીક ડિટેક્ટર સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે.
• સતત દેખરેખ માટે ફ્લેમ ડિટેક્ટર પણ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે.
• સલામતી સેન્સરનું નિયમિત નિરીક્ષણ અને સફાઈ કરવામાં આવશે.
• નોન-સ્ટોપ વેન્ટિલેશન ટ્રેનમાં હંમેશા હવા ફરતી રાખે છે.
• જો ગરમી, આગ અથવા ધુમાડો જેવી કોઈ અસામાન્ય વસ્તુ મળી આવે, તો સિસ્ટમ આપમેળે હાઇડ્રોજન પુરવઠો કાપી શકે છે.
• લોકો પાયલટની કેબિન એક ખાસ મોડ સાથે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે જે કટોકટીની સ્થિતિમાં ટ્રેનને સલામત સ્થળે ખસેડવાની મંજૂરી આપે છે.
• એક સ્ક્રીન લોકો પાયલટને દરેક સમયે સમગ્ર સિસ્ટમની વાસ્તવિક સ્થિતિ બતાવે છે.
• સલામત કામગીરી સુનિશ્ચિત કરવા માટે નિરીક્ષણ અને જાળવણી સમયપત્રક નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.

ટકાઉ રેલ ગતિશીલતા તરફ

હાઇડ્રોજન ટ્રેન ફક્ત નવા ટ્રેનસેટની રજૂઆત કરતાં વધુ રજૂ કરે છે. તે ભવિષ્યમાં હાઇડ્રોજન સંચાલિત રેલ કામગીરી માટે જરૂરી સિસ્ટમ્સ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સંસ્થાકીય ક્ષમતા સ્થાપિત કરે છે. આ પ્રોજેક્ટ ટેકનોલોજી, સંચાલન પ્રક્રિયાઓ અને જાળવણી પ્રથાઓને માન્ય કરવામાં મદદ કરે છે. તે સ્કેલ પર હાઇડ્રોજન સંચાલિત ગતિશીલતાને ટેકો આપવા માટે જરૂરી તકનીકી ક્ષમતાઓને પણ મજબૂત બનાવે છે. તે રાષ્ટ્રીય ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન અને નેટ-શૂન્ય કાર્બન ઉત્સર્જન લક્ષ્યોને સમર્થન આપે છે. ભારતીય રેલવેના સતત આધુનિકીકરણ સાથે, આ પહેલ વ્યાપક અપનાવવા માટે પાયો નાખે છે. આ પ્રોજેક્ટ વધુ સ્થિતિસ્થાપક પરિવહન પ્રણાલી બનાવવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું રજૂ કરે છે.

સંદર્ભ

રેલવે મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2201556®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2265781®=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2285240®=48&lang=1

https://rdso.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/2024/Indian%20Railways%20Annual%20Report%20%26%20Accounts%202022-23%20ENGLISH.pdf

માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય

https://www.facebook.com/inbministry/videos/indias-first-hydrogen-powered-train-is-set-to-redefine-rail-travel-clean-green-a/813246554362679/

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

 

IJ/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(रिलीज़ आईडी: 2285297) आगंतुक पटल : 13