ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ (ICAR) દ્વારા આયોજિત કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી (CSR) કોન્ક્લેવ 2026 ને સંબોધિત કરતા, કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ તેમજ ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે કોર્પોરેટ ક્ષેત્રને ટ્રસ્ટીશિપના ભારતીય સિદ્ધાંતોને અપનાવવા અને તેની કમાણીનો એક ભાગ ખેડૂતોના કલ્યાણ, કૃષિ સંશોધન અને ગ્રામીણ સમુદાયો તરફ સમર્પિત કરવા વિનંતી કરી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્ર વિકાસ માટે તકો પૂરી પાડે છે, ત્યારે સીએસઆર દ્વારા કૃષિ અને ગ્રામીણ વિકાસમાં રોકાણ કરીને રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં સક્રિય ભાગીદાર બનવાની જવાબદારી ઉદ્યોગોની છે.

મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સંશોધન માત્ર પ્રયોગશાળાઓ પૂરતું મર્યાદિત ન રહેવું જોઈએ પરંતુ તે "સાયન્સ ટુ ફાર્મર્સ" (વિજ્ઞાનથી ખેડૂતો સુધી) ના સેતુ તરીકે કામ કરવું જોઈએ, જે સુનિશ્ચિત કરે કે સીએસઆર રોકાણો ક્લાયમેટ-રેઝિલિયન્ટ (હવામાન-અનુકૂળ) કૃષિ, જમીનનું સ્વાસ્થ્ય, પોષણ-સુરક્ષિત ખાદ્ય પ્રણાલીઓ, કૃષિ કૌશલ્ય વિકાસ અને મહિલા ખેડૂતોની ઉદ્યોગસાહસિકતા જેવા ક્ષેત્રોમાં પ્રત્યક્ષ પ્રભાવ ઊભો કરે.

સીએસઆર ટ્રસ્ટીશિપની ભાવનાને પ્રતિબિંબિત કરે છે

શ્રી ચૌહાણે આ કોન્ક્લેવને એક અનોખા પ્લેટફોર્મ તરીકે વર્ણવ્યું હતું જ્યાં કોર્પોરેટ્સ, મંત્રીઓ, વૈજ્ઞાનિકો, સરકારી અધિકારીઓ અને ખેડૂતો એકસાથે આવ્યા હતા, જે કૃષિ માટે એક સંપૂર્ણ મૂલ્ય શૃંખલા (વેલ્યુ ચેઇન) બનાવે છે. મહાત્મા ગાંધીના ટ્રસ્ટીશિપના અર્થશાસ્ત્રના સિદ્ધાંતનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું કે જેઓ સંપત્તિ ધરાવે છે તેઓ તેના માલિક નથી પરંતુ તેના ટ્રસ્ટી છે, અને તે સંપત્તિ આખરે સમાજની છે.

તેમણે કહ્યું કે સીએસઆરની સાચી ભાવના કોર્પોરેટ કમાણીનો એક ભાગ રાષ્ટ્ર અને તેના લોકોના કલ્યાણ માટે સ્વેચ્છાએ સમર્પિત કરવામાં રહેલી છે. સરકારના અભિગમની સ્પષ્ટતા કરતા તેમણે કહ્યું કે આ સંસાધનો છીનવી લેવાની વાત નથી પરંતુ પ્રતિભા અને સાહસને ખીલવા માટે તકો ઊભી કરવાની વાત છે, જેથી ઉદ્યોગસાહસિકો સંપત્તિનું સર્જન કરી શકે અને ત્યારબાદ તેનો એક હિસ્સો સમાજ, ખેડૂતો અને કૃષિ ક્ષેત્રની નવીનતાઓ (ઇનોવેશન) માં રોકાણ કરી શકે. મંત્રીએ એ પણ નોંધ્યું હતું કે ઘણા ઉદ્યોગપતિઓએ કોઈપણ કાનૂની આદેશ વિના પણ લાંબા સમયથી લોકકલ્યાણમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે, અને સીએસઆર કાયદાએ સામાજિક જવાબદારીની આ ભાવનાને સંસ્થાકીય રૂપ આપ્યું છે.

સંશોધનને પ્રયોગશાળાઓમાંથી ખેડૂતોના ખેતરો સુધી લઈ જવું

શ્રી ચૌહાણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કૃષિ સંશોધન પ્રયોગશાળાઓ સુધી મર્યાદિત રહેવાને બદલે સીધું ખેડૂતોને લાભદાયક થવું જોઈએ. વિકસિત કૃષિ સંકલ્પ અભિયાનનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું કે આ અભિયાનનો ઉદ્દેશ્ય નવી કૃષિ પદ્ધતિઓ, પાકની સુધારેલી જાતો અને સંશોધનના પરિણામો અંગેના જ્ઞાનનો પ્રસાર કરીને વૈજ્ઞાનિકોને ખેડૂતોની નજીક લાવવાનો છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે "સાયન્સ ટુ ફાર્મર્સ" સુધીની સફર ઝડપી બનાવવી જ જોઈએ અને આ ઉદ્દેશ્ય હાંસલ કરવામાં કોર્પોરેટ ક્ષેત્ર નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી શકે છે. શણ (જ્યુટ) ક્ષેત્રનું ઉદાહરણ આપતા શ્રી ચૌહાણે સમજાવ્યું કે પરંપરાગત ફાઇબર નિષ્કર્ષણ માટે શણને લગભગ 25 દિવસ સુધી પાણીમાં પલાળી રાખવું પડે છે, જેના કારણે ઘણા વિસ્તારોમાં પાણીની અછત સર્જાય છે અને ફાઇબરની ગુણવત્તાને અસર થાય છે. ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ સાથે, હવે એવા મશીનો વિકસાવવામાં આવ્યા છે જે નોંધપાત્ર રીતે ઓછા સમયમાં શ્રેષ્ઠ ગુણવત્તાનું ફાઇબર કાઢી શકે છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આવી ટેકનોલોજીઓનું ઝડપથી વ્યાપારીકરણ થવું જોઈએ જેથી ખેડૂતોને ફાયદો થઈ શકે, તેમણે ઉમેર્યું કે આ કામ માત્ર સરકાર દ્વારા જ પ્રાપ્ત કરી શકાતું નથી અને તેમાં ખાનગી ક્ષેત્રની સક્રિય ભાગીદારી જરૂરી છે.

ક્લાયમેટ-રેઝિલિયન્ટ, સ્વસ્થ અને ટકાઉ કૃષિ માટે ભાગીદારી

કોન્ક્લેવ દરમિયાન ચર્ચા કરાયેલા પાંચ વિષયો પર પ્રકાશ પાડતા કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે કૃષિને હવામાન-અનુકૂળ બનાવવી, જમીનના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરવું, ખેડૂતોની આવક તેમજ જાહેર આરોગ્ય બંને સુરક્ષિત કરવું અને પોષણક્ષમ, મોસમી તેમજ હવામાનને અનુરૂપ ખોરાકની સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપવું એ દેશની સૌથી અગ્રિમ પ્રાથમિકતાઓમાં સામેલ છે. જમીનમાં ઘટતા જતાં ઓર્ગેનિક કાર્બનના સ્તર અને યોગ્ય પરીક્ષણ વિના ખાતરો તેમજ જંતુનાશકોના આડેધડ ઉપયોગ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતાં તેમણે કહ્યું કે જમીનનું રક્ષણ કરવું એ કૃષિ ઉત્પાદકતા જાળવી રાખવા માટે પાયાની બાબત છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ કાર્યક્રમ જેવી પહેલોને સીએસઆર સપોર્ટ દ્વારા વધુ મજબૂત બનાવી શકાય છે.

ભારતના પરંપરાગત "આહાર એ જ ઔષધ" ના ખ્યાલને યાદ કરતા શ્રી ચૌહાણે કહ્યું કે લોકોએ માત્ર ખાવા માટે જીવવું જોઈએ નહીં, પરંતુ સ્વસ્થ જીવન માટે જે જરૂરી છે તે ખાવું જોઈએ—મોસમી, સંતુલિત અને પૌષ્ટિક ખોરાક. કેન્સર જેવા રોગોના વધતા જતા પ્રમાણનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું કે કૃષિ ઉત્પાદનમાં સુધારો કરવાની સાથે સાથે એ બાબત પર પણ સમાન ભાર મૂકવો જોઈએ કે જે અન્ન પેદા થાય છે તે જાહેર આરોગ્યને નુકસાન પહોંચાડવાને બદલે તેને મજબૂત બનાવે.

સ્ટાર્ટઅપ્સ, ડ્રોન પાઇલટ્સ, એગ્રી-ટેક અને મહિલા ખેડૂતો પર ધ્યાન

કેન્દ્રીય મંત્રીએ એવા અનેક માર્ગોની રૂપરેખા આપી હતી જેના દ્વારા સીએસઆર ભારતીય કૃષિને મજબૂત કરી શકે છે, જેમાં એગ્રી-ટેક સ્ટાર્ટઅપ્સ, કૃષિ તાલીમ સંસ્થાઓ, ડ્રોન પાઇલટ્સનું ક્ષમતા નિર્માણ અને એગ્રી-બિઝનેસ લીડર્સ તેમજ ફૂડ પ્રોસેસર્સનો વિકાસ સામેલ છે. તેમણે અવલોકન કર્યું કે જો સાર્થક તકો ઉપલબ્ધ હોય તો ઘણા યુવાનો ખેતી છોડવા માંગતા નથી. તેના બદલે, તેઓ આધુનિક કૃષિ અને એગ્રી-આંત્રપ્રિન્યોરશિપ (કૃષિ-ઉદ્યોગસાહસિકતા) અપનાવવા આતુર છે, અને સીએસઆર આવા યુવાનો માટે નવી તકો ઊભી કરી શકે છે. મહિલા ખેડૂતો અને સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs) વિશે વાત કરતા શ્રી ચૌહાણે કહ્યું કે ડ્રોન દીદી અને મહિલા સંચાલિત એસએચજી જેવી પહેલો કૃષિ આધારિત સાહસોમાં એક નવી ક્રાંતિ લાવી રહી છે. તેમણે કોર્પોરેટ ક્ષેત્રને વિનંતી કરી કે તેઓ તેમની સીએસઆર પહેલોમાં મહિલા ખેડૂતો, મહિલા જૂથો અને ગ્રામીણ ઉદ્યોગસાહસિકતાને વિશેષ પ્રાથમિકતા આપે જેથી ગ્રામીણ અર્થતંત્રના કરોડરજ્જુને વધુ મજબૂત બનાવી શકાય.

ઉદ્યોગ જગત પાસેથી વ્યાપક પ્રતિબદ્ધતા માટે આહ્વાન

કોર્પોરેટ ક્ષેત્રના પ્રતિનિધિઓએ કોન્ક્લેવ દરમિયાન રાષ્ટ્રીય વિકાસ માટે તેમની પ્રતિબદ્ધતાઓ અને આશ્વાસનો રજૂ કર્યા હતા. આ પ્રતિબદ્ધતાઓની પ્રશંસા કરતા શ્રી ચૌહાણે ટિપ્પણી કરી હતી કે આવી પ્રતિબદ્ધતા તમામ હિતધારકો (સ્ટેકહોલ્ડર્સ) તરફથી આવવી જોઈએ. તેમણે સહભાગીઓને યાદ અપાવ્યું કે કાયદો કંપનીઓને તેમના નફાના 2% સીએસઆર તરફ ફાળવવાનો આદેશ આપે છે, ત્યારે તેને માત્ર કાનૂની જવાબદારી તરીકે નહીં પરંતુ સમાજ પ્રત્યેની નૈતિક જવાબદારી તરીકે જોવી જોઈએ. પોતાના સંબોધનના સમાપનમાં મંત્રીએ કહ્યું, "સાચું જીવન એનું છે જે બીજાને જીવન આપે છે." તેમણે દરેકને વિનંતી કરી કે તેઓ પોતાની મહેનતની કમાણીના સંસાધનોના એક ભાગનો ઉપયોગ બીજાના જીવનને બહેતર બનાવવા માટે કરે, અને આ જ ભાવના આ કાર્યક્રમનો સાચો સાર દર્શાવે છે. નવી દિલ્હીના એનએએસસી (NASC) કોમ્પ્લેક્સના ભારત રત્ન સી. સુબ્રમણ્યમ ઓડિટોરિયમ ખાતે યોજાયેલા આઈસીએઆર સીએસઆર કોન્ક્લેવ 2026 ના મુખ્ય સત્રમાં કોર્પોરેટ લીડર્સ, વૈજ્ઞાનિકો, નીતિ નિર્માતાઓ અને ખેડૂતોના પ્રતિનિધિઓ એકઠા થયા હતા. આ કાર્યક્રમ દરમિયાન કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણની સાથે કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ રાજ્ય મંત્રી શ્રી રામનાથ ઠાકુર, કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ રાજ્ય મંત્રી શ્રી ભાગીરથ ચૌધરી અને વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

SM/DK/JD