સેમિકન્ડક્ટર્સ ભાગ્યે જ ધ્યાન આકર્ષિત કરે છે, છતાં તેઓ આધુનિક જીવનના લગભગ દરેક પાસાને શાંતિપૂર્વક સંચાલિત કરે છે. UPI ચુકવણી કરવા માટે વપરાતા સ્માર્ટફોન અને શહેરના રસ્તાઓ પર દોડતા વાહનથી લઈને હોસ્પિટલોમાં તબીબી ઉપકરણો, અવકાશમાં સેટેલાઇટ અને ગવર્નન્સને ટેકો આપતા ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધી, નાની સેમિકન્ડક્ટર ચિપ્સ આજના કનેક્ટેડ વિશ્વનો પાયો બની ગઈ છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), 5G, ઇલેક્ટ્રિક મોબિલિટી અને ઇન્ટરનેટ ઓફ થિંગ્સ (IoT) જેવી ટેકનોલોજી રોજિંદા જીવનમાં વધુને વધુ અભિન્ન બનતી જાય છે તેમ, વિશ્વભરમાં સેમિકન્ડક્ટર્સની માંગ અભૂતપૂર્વ ગતિએ વધી રહી છે.

ભારત માટે, આ એક તક અને વ્યૂહાત્મક અનિવાર્યતા બંને રજૂ કરે છે. છેલ્લા દાયકામાં વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ્સમાંની એકનું નિર્માણ કર્યા પછી, દેશ હવે વ્યાપક સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ વિકસાવીને તેની તકનીકી સફરના આગલા તબક્કામાં પ્રવેશ કરી રહ્યો છે. સેમિકોન ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ 2.0 દ્વારા, સરકાર ડિઝાઇન અને ફેબ્રિકેશનથી લઈને અદ્યતન પેકેજિંગ, સામગ્રી, ઉપકરણો, સંશોધન અને કુશળ પ્રતિભા સુધીની સમગ્ર મૂલ્ય શૃંખલાને મજબૂત કરવા માટે ચિપ ઉત્પાદનથી આગળ પોતાનું ધ્યાન વિસ્તૃત કરી રહી છે, જે સ્થિતિસ્થાપક સપ્લાય ચેઇન, ઉચ્ચ મૂલ્યની રોજગારી અને લાંબા ગાળાની તકનીકી આત્મનિર્ભરતા માટે પાયો નાખે છે.

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ ગ્રોથના એક દાયકા પર નિર્માણ

સેમિકન્ડક્ટર ગંતવ્ય તરીકે ભારતનો ઉદય ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ક્ષેત્રે સતત થયેલા સુધારાઓ પર આધારિત છે. નેશનલ પોલિસી ઓન ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, SPECS, EMC 2.0, પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) સ્કીમ ફોર લાર્જ સ્કેલ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ કમ્પોનન્ટ્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ સ્કીમ (ECMS) સહિતની શ્રેણીબદ્ધ નીતિગત પહેલોએ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સિસ્ટમ ડિઝાઇન એન્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ (ESDM) ઇકોસિસ્ટમમાં પરિવર્તન આણ્યું છે.

છેલ્લા અગિયાર વર્ષોમાં, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદનમાં 7 ગણો, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ નિકાસમાં 11 ગણો, મોબાઈલ ફોન ઉત્પાદનમાં 32 ગણો અને મોબાઈલ ફોન નિકાસમાં 165 ગણો વધારો થયો છે. આજે, ભારત વિશ્વનું બીજા નંબરનું સૌથી મોટું મોબાઈલ ફોન ઉત્પાદક છે, જે સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદનમાં દેશના સંક્રમણ માટે એક મજબૂત ઉત્પાદન આધાર પૂરો પાડે છે.

પ્રગતિશીલ રાજ્યો ભારતના સેમિકન્ડક્ટર ગ્રોથમાં અગ્રેસર છે

છ રાજ્યોમાં 12 સેમિકન્ડક્ટર પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા હોવાથી, પ્રગતિશીલ રાજ્યો ભારતના સેમિકન્ડક્ટર ગ્રોથમાં મોખરે છે. ત્રણ સુવિધાઓએ પહેલેથી જ વ્યાવસાયિક ઉત્પાદન (કોમર્શિયલ પ્રોડક્શન) શરૂ કરી દીધું છે, જ્યારે અન્ય બે વર્ષના અંત સુધીમાં ઉત્પાદન શરૂ કરે તેવી અપેક્ષા છે, જે દેશની ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમને વધુ વિસ્તૃત કરશે. મેક ઇન ઇન્ડિયા અને આત્મનિર્ભર ભારતના વિઝનથી પ્રેરિત થઈને, ભારત સતત એક વિશ્વસનીય સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ કરી રહ્યું છે જ્યાં દેશમાં ડિઝાઇન અને ઉત્પાદિત ચિપ્સ તેમની ગુણવત્તા અને વિશ્વસનીયતા માટે વૈશ્વિક સ્તરે ઓળખાય છે, જેને પારદર્શક નીતિઓ, લોકશાહી મૂલ્યો અને સ્થિર વ્યવસાયિક વાતાવરણ દ્વારા ટેકો મળે છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમના ઝડપી વિસ્તરણથી છેલ્લા દાયકામાં આશરે 25  લાખ નોકરીઓનું સર્જન પણ થયું છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ વર્કફોર્સમાં મહિલાઓનો હિસ્સો આશરે 30% છે, જ્યારે મોબાઈલ મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇકોસિસ્ટમ સમગ્ર મૂલ્ય શૃંખલામાં આશરે 12 લાખ લોકોને રોજગારી આપે છે, જેમાં મોબાઈલ ઉત્પાદનમાં પ્રત્યક્ષ વર્કફોર્સમાં મહિલાઓનો હિસ્સો આશરે 70% છે, જે સર્વસમાવેશી ઔદ્યોગિક વિકાસમાં આ ક્ષેત્રના યોગદાનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

સેમિકોન ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ: પાયો નાખવો

ડિસેમ્બર 2021 માં ₹76,000 કરોડના ખર્ચ સાથે મંજૂર કરાયેલ, કોવિડ-19 રોગચાળા દરમિયાન જોવા મળેલી સપ્લાય ચેઇનની વિક્ષેપના પ્રતિભાવમાં વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે સેમિકોન ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. ઇન્ડિયા સેમિકન્ડક્ટર મિશન (ISM) દ્વારા અમલમાં મૂકાયેલ આ કાર્યક્રમે સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદનને ટેકો આપવા માટે વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક પ્રોત્સાહનો, પારી-પાસુ ભંડોળ અને ભંડોળના લવચીક ઉપયોગ સાથે મિશન-મોડ અભિગમ અપનાવ્યો હતો.

મુખ્યત્વે ફેબ્રિકેશન પર કેન્દ્રિત અગાઉના પ્રયાસોથી વિપરીત, આ કાર્યક્રમે સ્વીકાર્યું કે વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગ માટે એક સંકલિત ઇકોસિસ્ટમની જરૂર છે જેમાં ડિઝાઇન, ફેબ્રિકેશન, પેકેજિંગ, ટેસ્ટિંગ, સાધનો, સ્પેશિયાલિટી કેમિકલ્સ, ઔદ્યોગિક વાયુઓ, લોજિસ્ટિક્સ અને કુશળ માનવબળનો સમાવેશ થાય છે.

સેમિકોન ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ 1.0 હેઠળ મજબૂત પ્રગતિ

ભારતે ગુજરાત, ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ, આસામ, ઓડિશા અને આંધ્ર પ્રદેશમાં એક સિલિકોન ફેબ (Silicon Fab), પેકેજિંગ સાથે એક કમ્પાઉન્ડ સેમિકન્ડક્ટર ફેબ, પેકેજિંગ સાથે એક માઇક્રો એલઇડી ડિસ્પ્લે જીએએન ફેબ અને નવ ATMP/OSAT સુવિધાઓ સહિત મૂલ્ય શૃંખલાના બહુવિધ સેગમેન્ટ્સમાં ફેલાયેલા 12 સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન પ્રોજેક્ટ્સને પહેલેથી જ મંજૂરી આપી દીધી છે.

ત્રણ સેમિકન્ડક્ટર સુવિધાઓ, માઇક્રોન ATMP, કેન્સ સેમિકોન અને સીજી પાવર OSAT ખાતે વ્યાવસાયિક ઉત્પાદન શરૂ થવા સાથે એક મુખ્ય સીમાચિહ્ન પ્રાપ્ત થયું છે, જે નીતિગત હેતુથી સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન તરફ ભારતના સંક્રમણને ચિહ્નિત કરે છે અને સ્થિતિસ્થાપક સ્થાનિક સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ માટે પાયો નાખે છે.

મજબૂત સેમિકન્ડક્ટર ડિઝાઇન અને પ્રતિભા આધારનું નિર્માણ

ઉત્પાદનની સાથે, ભારત સેમિકન્ડક્ટર ડિઝાઇનમાં તેનું નેતૃત્વ મજબૂત કરવાનું ચાલુ રાખે છે, જેમાં વિશ્વની લગભગ 20 પ્રતિ સેન્ટ સેમિકન્ડક્ટર ડિઝાઇન પ્રતિભા છે. ડિઝાઇન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (DLI) સ્કીમ હેઠળ, ઇલેક્ટ્રોનિક ડિઝાઇન ઓટોમેશન (EDA) સાધનો માટે 103 અરજીઓ અને 24 ચિપ ડિઝાઇન પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે 15 કંપનીઓને વેન્ચર કેપિટલ સપોર્ટ પ્રાપ્ત થયો છે. વિદ્યાર્થીઓએ ઓટોમોટિવ અને હેલ્થકેરથી લઈને ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ, AI અને સેટેલાઇટ કોમ્યુનિકેશન સુધીની એપ્લિકેશન્સ માટે 175 સેમિકન્ડક્ટર ચિપ્સ ડિઝાઇન અને ફેબ્રિકેટ પણ કરી છે.

ભવિષ્યની વર્કફોર્સની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે, સરકારે ચિપ્સ ટુ સ્ટાર્ટઅપ (C2S) જેવી પહેલો દ્વારા સેમિકન્ડક્ટર કૌશલ્યને પ્રાથમિકતા આપી છે, જે હેઠળ 320 શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં EDA સાધનો તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે અને 68,000 થી વધુ વિદ્યાર્થીઓને તાલીમ આપવામાં આવી છે. 500+ એન્જિનિયરિંગ કોલેજો દ્વારા નવો સેમિકન્ડક્ટર અભ્યાસક્રમ પણ અપનાવવામાં આવ્યો છે, જે ઉદ્યોગ માટે તૈયાર પ્રતિભાઓની મજબૂત પાઇપલાઇન બનાવે છે.

સેમિકોન ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ 2.0: ઇકોસિસ્ટમનું વિસ્તરણ

સેમિકોન ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ 1.0 હેઠળ નાખવામાં આવેલા પાયા પર નિર્માણ કરીને, સેમિકોન ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ 2.0 નો હેતુ સંપૂર્ણ અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ વિકસાવવાનો છે. આ કાર્યક્રમ સમગ્ર મૂલ્ય શૃંખલાને મજબૂત કરવા માટે ચિપ ઉત્પાદનથી આગળ સપોર્ટ લંબાવે છે, એ સ્વીકારીને કે સ્થિતિસ્થાપક સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગ સાધનો, સ્પેશિયાલિટી કેમિકલ્સ, ઔદ્યોગિક વાયુઓ, અદ્યતન પેકેજિંગ, સંશોધન અને કુશળ માનવબળ પર સમાન રીતે આધાર રાખે છે.

આ કાર્યક્રમ છ વ્યૂહાત્મક સ્તંભો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે: ચિપ ડિઝાઇન, સેમિકન્ડક્ટર સાધનો અને સામગ્રી, ફેબ્રિકેશન સુવિધાઓ, અદ્યતન પેકેજિંગ, સંશોધન અને વિકાસ તેમજ પ્રતિભા વિકાસ. જેમ જેમ વધુ ઉત્પાદન પ્રોજેક્ટ્સ સ્થાપિત થશે તેમ, સેમિકન્ડક્ટર-ગ્રેડ સામગ્રી અને સાધનો માટેની સ્થાનિક માંગ સ્થાનિકીકરણને વેગ આપશે, MSMEs માટે નવી તકો ઊભી કરશે અને ભારતીય કંપનીઓને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન્સમાં એકીકૃત કરશે તેવી અપેક્ષા છે.

વિકાસના આગલા તબક્કાને ચલાવતી ભાગીદારી

ભારતની સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ રાજ્યો અને વૈશ્વિક ટેકનોલોજી ભાગીદારો સાથેના ગાઢ સહયોગ દ્વારા મજબૂત થઈ રહી છે. બહુવિધ રાજ્યોએ રોકાણ માટે વધારાના પ્રોત્સાહનો આપતી સમર્પિત સેમિકન્ડક્ટર નીતિઓની જાહેરાત કરી છે, જ્યારે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, જાપાન, સિંગાપોર, નેધરલેન્ડ, જર્મની અને યુરોપિયન યુનિયન સહિતના દેશો સાથેની ભાગીદારી ટેકનોલોજી સહયોગ અને ઇકોસિસ્ટમ વિકાસને ટેકો આપી રહી છે. એપ્લાઇડ મટિરિયલ્સ, AMD, લેમ રિસર્ચ, KLA અને માઇક્રોચિપ ટેકનોલોજી જેવી વૈશ્વિક કંપનીઓએ પણ ભારતમાં રોકાણ અને સહયોગની જાહેરાત કરી છે.

વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક સેમિકન્ડક્ટર હબ તરફ

આગામી દાયકામાં વૈશ્વિક સેમિકન્ડક્ટર માંગ ઝડપથી વિસ્તરવાની ધારણા સાથે, ભારત સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન અને નવીનતા માટે એક વિશ્વસનીય ગંતવ્ય તરીકે ઉભરી આવવા માટે સારી સ્થિતિમાં છે. ઉત્પાદન, સંશોધન, ડિઝાઇન અને પ્રતિભા વિકાસમાં સતત રોકાણો દ્વારા, સેમિકોન ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ 2.0 સ્થાનિક મૂલ્ય વૃદ્ધિને મજબૂત કરવા, ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી રોજગારીનું સર્જન કરવા, સપ્લાય ચેઇનની સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવા અને તકનીકી આત્મનિર્ભરતા તરફ ભારતની સફરને વેગ આપવા માંગે છે. દેશ જેમ જેમ સંપૂર્ણ સેમિકન્ડક્ટર મૂલ્ય શૃંખલામાં ક્ષમતાઓનું નિર્માણ કરી રહ્યો છે તેમ, તે એક સ્થિતિસ્થાપક, નવીનતા-સંચાલિત અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમનો પાયો નાખી રહ્યો છે જે વિકસિત ભારતના વિઝનને ટેકો આપશે.

IJ/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com