PIB Backgrounder
azadi ka amrit mahotsav

ইণ্ডিয়াহেণ্ডমেড: ভাৰতৰ হস্তশিল্প ঐতিহ্যৰ বাবে এক ডিজিটেল মঞ্চ

प्रविष्टि तिथि: 06 JUL 2026 2:13PM by PIB Guwahati

 

ইণ্ডিয়াহেণ্ডমেড হৈছে এক নিবেদিত ডিজিটেল বজাৰমঞ্চ, যিয়ে ভাৰতৰ হস্ততাঁত আৰু হস্তশিল্পৰ পৰম্পৰাক অনলাইন অৰ্থনীতিৰ সৈতে সংযোগ কৰে। এই মঞ্চই শিল্পী আৰু শিপিনীসকলক পোনপটীয়াকৈ ক্ৰেতাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে, বজাৰত প্ৰৱেশাধিকাৰ সম্প্ৰসাৰিত কৰাৰ লগতে জীৱিকা আৰু সাংস্কৃতিক সংৰক্ষণক সমৰ্থন আগবঢ়ায়। ই ভৌগোলিক সূচক (GI) টেগযুক্ত আৰু এক জিলা এক সামগ্ৰী (ODOP) সামগ্ৰীৰ সৈতে বিভিন্ন ধৰণৰ হস্তনিৰ্মিত সামগ্ৰী প্ৰদৰ্শন কৰে, যাৰ ফলত আঞ্চলিক হস্তশিল্পসমূহে অধিক দৃশ্যমানতা লাভ কৰে।

হস্তনিৰ্মিত জীৱিকাৰ বাবে ডিজিটেল ভাৰতৰ এখন সেঁতু

ভাৰত বিশ্বৰ অন্যতম সমৃদ্ধ হস্ততাঁত আৰু হস্তশিল্প পৰম্পৰাৰ গৃহ। এই খণ্ডটোৱে কেৱল ভাৰতৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যক প্ৰতিনিধিত্ব নকৰে, বৰঞ্চ অন্তৰ্ভুক্তিমূলক জীৱিকাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎসো।

বৰ্তমান ভাৰতত আনুমানিক ৬৪.৬৬ লাখ হস্ততাঁত আৰু হস্তশিল্পৰ শিল্পী আছে। ২০২৫ চনৰ আগষ্ট মাহলৈকে মহিলাসকলে এই কৰ্মশক্তিৰ এক বৃহৎ অংশ গঠন কৰিছে, য'ত হস্ততাঁত শিপিনীসকলৰ ৭১% আৰু মুঠ শিল্পীসকলৰ ৬৪% মহিলা। এই শক্তিশালী অংশগ্ৰহণে বিশেষকৈ গ্ৰাম্য সম্প্ৰদায়সমূহত নিয়োগ আৰু সবলীকৰণক সমৰ্থন কৰাত এই খণ্ডটোৰ ভূমিকাক উজ্জ্বলভাৱে প্ৰতিফলিত কৰে।

বহু সংখ্যক শিল্পী আৰু শিপিনীৰ উপস্থিতিৰ সৈতে, এই খণ্ডটোৱে ভাৰতৰ বিকাশশীল বজাৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান অধিকাৰ কৰি আছে। বাণিজ্য ক্ৰমান্বয়ে অধিক ডিজিটেল হৈ উঠাৰ লগে লগে, অনলাইন প্ৰৱেশাধিকাৰে এই হস্তশিল্প সম্প্ৰদায়সমূহক বজাৰত অধিক পোনপটীয়াকৈ অংশগ্ৰহণ কৰাত সহায় কৰি আছে। ডিজিটেল ভাৰত পদক্ষেপৰ জৰিয়তে, পৰম্পৰাগত জীৱিকাসমূহে ক্ৰমান্বয়ে ডিজিটেল বাণিজ্যৰ সুযোগলৈ প্ৰৱেশাধিকাৰ লাভ কৰি আছে।

২০২৩ চনত মুকলি কৰা ইণ্ডিয়াহেণ্ডমেড-এ এই দৃষ্টিভংগীক এক নিবেদিত ডিজিটেল বজাৰমঞ্চৰ ৰূপ দিয়ে। বস্ত্ৰ মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনস্থ ডিজিটেল ভাৰত নিগমে বিকশিত কৰা এই মঞ্চই হস্তনিৰ্মিত সামগ্ৰীৰ দৃশ্যমানতা শক্তিশালী কৰে আৰু বিক্ৰেতাসকলৰ বাবে অধিক বিস্তৃত বজাৰৰ সুযোগ মুকলি কৰে।

ইণ্ডিয়াহেণ্ডমেড মঞ্চৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ

ইণ্ডিয়াহেণ্ডমেডে বিক্ৰেতা, ক্ৰেতা আৰু হস্তশিল্প ঐতিহ্যক সমৰ্থন কৰিবলৈ ডিজাইণ কৰা একাধিক বৈশিষ্ট্যৰ জৰিয়তে পৰম্পৰাক অনলাইন বজাৰলৈ লৈ আহিছে—

  • বিশেষায়িত অনলাইন বজাৰমঞ্চ: ই শিপিনী আৰু শিল্পীসকলক তেওঁলোকৰ হস্ততাঁত আৰু হস্তশিল্পৰ সামগ্ৰী অনলাইনত বিক্ৰী কৰাৰ সুবিধা দিয়ে।
  • পোনপটীয়া ক্ৰেতা প্ৰৱেশাধিকাৰ: শিল্পী আৰু শিপিনীসকলক পোনপটীয়াকৈ ক্ৰেতাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হয়, যাৰ ফলত মধ্যস্থতাকাৰী হ্ৰাস পায় আৰু ন্যায্য পাৰিশ্ৰমিক নিশ্চিত কৰাত সহায় হয়।
  • অধিক দৃশ্যমানতা: এই মঞ্চই হস্তনিৰ্মিত সামগ্ৰীসমূহক অধিক বিস্তৃত গ্ৰাহকভিত্তিৰ আগত উপস্থাপন কৰে, যাৰ ফলত বিক্ৰেতাসকলৰ বাবে বজাৰৰ সুযোগ সম্প্ৰসাৰিত হয়।
  • ডিজিটেল সবলীকৰণ: শিল্পী আৰু শিপিনীসকলক ডিজিটেল সঁজুলি আৰু দৃশ্যমানতা প্ৰদান কৰা হয়, যাতে তেওঁলোকে অনলাইন বাণিজ্যত অধিক ফলপ্ৰসূভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
  • আৰ্থিক আৰু সামাজিক সবলীকৰণ: অধিক বজাৰ প্ৰৱেশাধিকাৰে জীৱিকাক শক্তিশালী কৰে আৰু উপাৰ্জনৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰে।
  • সাংস্কৃতিক সংৰক্ষণ: বিভিন্ন ধৰণৰ হস্তশিল্পভিত্তিক সামগ্ৰীয়ে ভাৰতৰ হস্তনিৰ্মিত ঐতিহ্যক দৃশ্যমান কৰি ৰাখে আৰু ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবে পৰম্পৰাগত দক্ষতাসমূহ সংৰক্ষণ কৰাত সহায় কৰে।

ইণ্ডিয়াহেণ্ডমেডক কিহে বিশেষ কৰি তোলে

এই প'ৰ্টেলটো বিশ্বাস, সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আৰু বিক্ৰেতাৰ সৱলীকৰণক কেন্দ্ৰ কৰি প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। ই এনে এক নিৰৱচ্ছিন্ন বজাৰমঞ্চ আগবঢ়ায়, য'ত শিল্পী আৰু শিপিনীসকলে ক্ৰেতাৰ ওচৰলৈ উপনীত হ’ব পাৰে, আৰু ক্ৰেতাসকলে অধিক আস্থাৰে হস্তনিৰ্মিত সামগ্ৰী বিচাৰি পাব পাৰে।

হস্তশিল্পৰ বৈচিত্ৰ্য আৰু আঞ্চলিক পৰিচয়

এই মঞ্চই দৈনন্দিন ব্যৱহাৰৰ হস্তনিৰ্মিত সামগ্ৰী আৰু স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত আঞ্চলিক হস্তশিল্পৰ বাবে এক সযত্নে নিৰ্বাচিত ডিজিটেল পৰিসৰ প্ৰদান কৰে। ইয়াত পোছাক, গৃহ সজ্জা, গৃহ সজোৱাৰ সামগ্ৰী, চিত্ৰকলা, আচবাব-পত্ৰ, ধৰ্মীয় সামগ্ৰী, লিখন-সামগ্ৰী, বাদ্যযন্ত্ৰ, অলংকাৰ, বেগ আৰু পাদুকাকে ধৰি বিস্তৃত পৰিসৰৰ সামগ্ৰী উপলব্ধ।

ই ভৌগোলিক সূচক (GI) টেগযুক্ত আৰু এক জিলা এক সামগ্ৰী (ODOP) সামগ্ৰীৰ দৰে বিশেষ সামগ্ৰীৰ শ্ৰেণীসমূহকো বিশেষভাৱে উজ্জ্বল কৰি তোলে। ইয়াৰ ফলত স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত আঞ্চলিক হস্তশিল্পসমূহে অধিক দৃশ্যমানতা আৰু এক স্বকীয় পৰিচয় লাভ কৰে।

 

ভৌগোলিক সূচক (GI)-টেগযুক্ত সামগ্ৰী

ভৌগোলিক সূচক (GI) টেগযুক্ত সামগ্ৰীসমূহ এক নিৰ্দিষ্ট অঞ্চল, গুণগত মান আৰু সুনামৰ সৈতে জড়িত। এই মঞ্চত আইপান কলা, বিশুদ্ধ পশ্মিনা শ্বল, ডোক্ৰা সজ্জা সামগ্ৰী আৰু মুণ্ডু সামগ্ৰীৰ দৰে বিভিন্ন ধৰণৰ জিআই-টেগযুক্ত সামগ্ৰী উপলব্ধ।  

 

এক জিলা এক সামগ্ৰী (ODOP)

এক জিলা এক সামগ্ৰী (ODOP) পদক্ষেপে সুষম আঞ্চলিক বিকাশক সমৰ্থন কৰিবলৈ প্ৰতিখন জিলাৰ এক অনন্য সামগ্ৰী চিনাক্ত আৰু প্ৰচাৰ কৰে। এই মঞ্চত টাংগাইল শাৰী, বেনাৰসী ৰেচম সামগ্ৰী, ইকট, তছৰ ৰেচম শাৰী, চান্দেৰী ৰেচম আৰু টেৰাকটা সামগ্ৰী প্ৰদৰ্শিত হৈছে।

বিশ্বাস গঢ়ি তোলা আৰু বিক্ৰেতাসকলৰ অংশগ্ৰহণ সহজ কৰি তোলা

উত্তম প্ৰৱেশাধিকাৰ, উত্তম আশ্বাস: ক্ৰেতাসকলে বিনামূলীয়া প্ৰেৰণ, ক্ৰয় সুৰক্ষা, সুৰক্ষিত পৰিশোধ আৰু ক্ৰেতা সহায় ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য ক্ৰয় অভিজ্ঞতাৰ সুবিধা লাভ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও, প্ৰতিযোগিতামূলক মূল্যত হস্তনিৰ্মিত সামগ্ৰী আগবঢ়োৱাৰ জৰিয়তে ই বিশ্বাস অধিক শক্তিশালী কৰে।

বিক্ৰেতাসকলৰ বাবে সৰল অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ: এই মঞ্চই শিল্পী, শিপিনী আৰু উৎপাদক সংগঠনসমূহক বজাৰমঞ্চত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাৰ বাবে এক নিৰ্দেশিত অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ প্ৰক্ৰিয়া প্ৰদান কৰে।  

সৰু বিক্ৰেতাসকলক ডিজিটেল বাণিজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা

বস্তু আৰু সেৱা কৰ (জিএছটি) পঞ্জীয়ন নথকা বিক্ৰেতাসকলে নামভৰ্তি পৰিচয় সংখ্যা (Enrolment ID) ব্যৱহাৰ কৰি পঞ্জীয়ন কৰিব পাৰে, এই চৰ্তত যে তেওঁলোকে কেৱল নিজৰ ৰাজ্যৰ ভিতৰতহে বিক্ৰী কৰিব পাৰিব। ইয়াৰ ফলত এই প'ৰ্টেলটো সৰু শিল্পী আৰু প্ৰথমবাৰৰ বাবে ডিজিটেল মাধ্যমত বিক্ৰী কৰা বিক্ৰেতাসকলৰ বাবে অধিক অন্তৰ্ভুক্তিমূলক আৰু সহজলভ্য হৈ উঠে।

বজাৰমঞ্চৰ আঁৰৰ সফলতাৰ কাহিনীবোৰ

এই মঞ্চৰ আঁৰত আছে এনে শিল্পী, শিপিনী আৰু উদ্যোগসমূহ, যিসকলৰ হস্তশিল্পৰ পৰম্পৰা ডিজিটেল বাণিজ্যৰ জৰিয়তে আজিও সমৃদ্ধভাৱে আগবাঢ়ি আছে।

চান্টাৰ্মছ (Santarms)-এ দৈনন্দিন জীৱনত হস্তনিৰ্মিত হস্তশিল্পৰ উষ্ণতা কঢ়িয়াই আনে। কাঠৰ সজ্জা সামগ্ৰী, সুগন্ধিযুক্ত মমবাতি, টেৰাকোটা দিয়া, মাৰ্বলৰ মূৰ্তি আৰু হস্ততাঁতৰ শাৰীৰ পৰা আৰম্ভ কৰি প্ৰতিটো সামগ্ৰীতে যত্ন, পৰম্পৰা আৰু নীৰৱ সৌন্দৰ্যবোধৰ প্ৰতিফলন ঘটে।

 ক্ৰাফ্ট (Dastkar Craft)-এ ৫০০ৰো অধিক শিল্পীৰ দক্ষতাক বাঁহ আৰু বেতৰ সামগ্ৰীৰ জৰিয়তে আধুনিক ঘৰলৈ কঢ়িয়াই আনে। তেওঁলোকে ভাৰতৰ ঐতিহ্য উদযাপন কৰাৰ লগতে আধুনিক ঘৰৰ সৈতে সহজে খাপ খোৱা উচ্চমানৰ, ৰপ্তানিযোগ্য সামগ্ৰী প্ৰস্তুত কৰে।

 

ভিলেজেছ ক্ৰাফ্ট (Villages Craft)-এ হস্ততাঁতৰ পৰম্পৰাৰ সৰলতা আৰু শক্তিক উদযাপন কৰে। ইয়াৰ কপাহী টাৱেল, গামোচা আৰু বিচনাৰ চাদৰসমূহ দক্ষ শিল্পীসকলে যত্নসহকাৰে প্ৰস্তুত কৰে, যিয়ে দৈনন্দিন ব্যৱহাৰৰ সামগ্ৰীসমূহক আৰাম, গুণগত মান আৰু ঐতিহ্যৰ সৈতে সংযুক্ত সামগ্ৰীত পৰিণত কৰে।

এই কাহিনীবোৰে হস্তনিৰ্মিত সামগ্ৰীসমূহক এক মানৱীয় পৰিচয় প্ৰদান কৰে, য'ত পৰম্পৰা, দক্ষতা আৰু জীৱিকা কেনেদৰে ডিজিটেল বজাৰমঞ্চত একেলগে আগবাঢ়ে সেয়া স্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত হয়।

ভাৰতৰ ঐতিহ্যক ডিজিটেল ভৱিষ্যতৰ দিশে আগবঢ়াই নিয়া

ইণ্ডিয়াহেণ্ডমেডে ডিজিটেল ভাৰতৰ চেতনাক প্ৰতিফলিত কৰে, য'ত হস্তশিল্পক এক জীৱিকাৰ উৎস আৰু ভাৰতৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ প্ৰতিফলন—উভয় ৰূপতেই স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। ৬০ লাখতকৈ অধিক শিল্পীক অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ পৰিকল্পনাৰে এই মঞ্চই আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰতৰ দৃষ্টিভংগীক সমৰ্থন কৰে। ই শিল্পী আৰু শিপিনীসকলক অধিক বিস্তৃত বজাৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ প্ৰদান কৰাৰ লগতে ক্ৰেতাসকলক বিশ্বাস আৰু সহজতাৰে হস্তনিৰ্মিত সামগ্ৰী আৱিষ্কাৰ কৰাৰ সুযোগ দিয়ে।

প্ৰতিটো হস্তনিৰ্মিত সামগ্ৰীৰ সৈতে, এই মঞ্চই নিশ্চিত কৰে যে ভাৰতৰ হস্তনিৰ্মিত ঐতিহ্যে আগন্তুক প্ৰজন্মসমূহৰ বাবে জীৱিকা আৰু সুযোগৰ প্ৰেৰণা হিচাপে অব্যাহত থাকে।

তথ্যসূত্ৰসমূহ:

ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয়:

https://www.digitalindia.gov.in/initiative/india-handmade/

বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়:

https://ipindia.gov.in/page-content/geographical-indications-an-introduction

বস্ত্ৰ মন্ত্ৰালয়:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2152551&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1919216&reg=48&lang=2

উত্তৰ-পূব অঞ্চলৰ উন্নয়ন মন্ত্ৰালয়ঃ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2201421&reg=48&lang=2

ইণ্ডিয়াহেণ্ডমেড প্লেটফৰ্ম:

https://www.indiahandmade.com

https://www.indiahandmade.com/marketplace/?srsltid=AfmBOookWpSt6aCR_kyx8SK_SyVuchTGhk8pJGa7WO7Bq1SdXhXPQ1vL&utm_source=chatgpt.com#account_info

 

https://www.indiahandmade.com/static/version1782981084/frontend/ESHILP/theme/en_US/images/SOP_Seller-Registration-English.pdf

পিআইবি আৰ্কাইভ:

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=156396&id=156396&lang=1&reg=3

***

পিআইবি গৱেষণা


(रिलीज़ आईडी: 2282095) आगंतुक पटल : 11
इस विज्ञप्ति को इन भाषाओं में पढ़ें: English , Urdu , हिन्दी , Bengali , Manipuri , Gujarati , Tamil