બિહારના મુંગેર સ્થિત એક વડના વૃક્ષને, જે આશરે 700 વર્ષ જૂનું હોવાનો અંદાજ છે, રેડિયોકાર્બન ડેટિંગ દ્વારા સૌથી જૂના સચોટ રીતે વય-નિર્ધારિત થયેલા વડના વૃક્ષ (Ficus benghalensis) તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું છે. આ એક એવી પદ્ધતિ છે જે ઐતિહાસિક રેકોર્ડ્સ અથવા સ્થાનિક લોકવાયકાઓ પર આધાર રાખવાને બદલે સંપૂર્ણપણે વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓ પર આધારિત છે.

વડના વૃક્ષો, તેમના જટિલ મૂળ અને ડાળીઓના નેટવર્ક સાથે, પક્ષીઓ અને જીવજંતુઓ સહિત વિવિધ પ્રકારના વન્યજીવો માટે આવાસ પૂરા પાડે છે. તેમણે સદીઓથી ભારતીય સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક જીવનમાં પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. પરંપરાગત રીતે, તેમની ઉંમરનો અંદાજ લોકવાયકા, સ્થાનિક વાર્તાઓ અથવા ઐતિહાસિક રેકોર્ડ્સ પર આધારિત હતો, જે ઘણીવાર અચોક્કસ હોતા હતા. ઇતિહાસના આ જીવંત પ્રતીકોનું અગાઉ કોઈ સ્પષ્ટ પ્રોટોકોલના અભાવને કારણે વૈજ્ઞાનિક રીતે વય-નિર્ધારણ કરવામાં આવ્યું ન હતું. ફીલ્ડ સેમ્પલિંગ અને લેબોરેટરી વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે મોટાભાગના ઉષ્ણકટિબંધીય બ્રોડલીફ (પહોળા પાંદડાવાળા) વૃક્ષોમાં સ્પષ્ટ વાર્ષિક વૃદ્ધિ વલયો (એન્યુઅલ ગ્રોથ રિંગ્સ) ની ગેરહાજરીને કારણે પરંપરાગત ડેન્ડ્રોક્રોનોલોજિકલ તકનીકોનો ઉપયોગ મર્યાદિત બન્યો હતો, જે રેડિયોકાર્બન ડેટિંગ સહિતની વૈકલ્પિક ઉચ્ચ-ચોકસાઈવાળી વય-નિર્ધારણ પદ્ધતિઓની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.

જ્યારે લખનૌમાં સ્થિત વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ (DST) હેઠળની એક સ્વાયત્ત સંસ્થા, બીરબલ સાહની ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઑફ પેલિયોસાયન્સીસના ડૉ. ત્રિના બોઝને બિહાર વન વિભાગ દ્વારા મુંગેરના વડના વૃક્ષની તપાસ કરવા અને તેની ઉંમર નક્કી કરવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા, ત્યારે તેમણે ઉષ્ણકટિબંધીય બ્રોડલીફ પ્રજાતિઓ માટે પરંપરાગત વય-નિર્ધારણ પદ્ધતિઓની મર્યાદાઓને ઓળખી. આ પડકારનો સામનો કરવા માટે, તેમણે ઉંમર નક્કી કરવા માટે એક નવો વૈજ્ઞાનિક અભિગમ વિકસાવવાની શરૂઆત કરી. ડૉ. બોઝે એક સંશોધન ટીમનું નેતૃત્વ કર્યું જેમાં ડૉ. મયંક શેખર અને ડૉ. અખિલેશ કે. યાદવ સામેલ હતા, જેમણે વૃક્ષની ઉંમર નક્કી કરવા માટે સંયુક્ત રીતે નવીન પદ્ધતિ વિકસાવી અને તેનો ઉપયોગ કર્યો.

ડૉ. બોઝના નેતૃત્વ હેઠળની અને ડૉ. શેખર તથા ડૉ. યાદવની બનેલી સંશોધન ટીમે સેકન્ડરી ટ્રંક (ગૌણ થડ) અને પ્રાચીન પ્રાથમિક ડાળીના પીથ (કેન્દ્રભાગ) ની નજીકથી એકત્રિત કરાયેલા લાકડાના નમૂનાઓમાંથી આલ્ફા-સેલ્યુલોઝ અલગ તારવ્યું, જે વનસ્પતિ કોષની દીવાલોનો સૌથી સ્થિર પ્રાથમિક ઘટક છે. પીથ ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે સેકન્ડરી ગ્રોથના પ્રારંભિક તબક્કા દરમિયાન બનેલા સૌથી જૂના લાકડાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. અલગ તારવેલા સેલ્યુલોઝ નમૂનાઓને એક્સિલરેટર માસ સ્પેક્ટ્રોમેટ્રી (AMS) નો ઉપયોગ કરીને ઉચ્ચ-ચોકસાઈવાળા રેડિયોકાર્બન ડેટિંગને આધીન કરવામાં આવ્યા હતા, ત્યારબાદ નવીનતમ IntCal20 કેલિબ્રેશન કર્વ અને OxCal સોફ્ટવેર સામે તેનું કેલિબ્રેશન કરવામાં આવ્યું હતું, જેણે ટીમને વૃક્ષની ઉંમરનો મજબૂત અને વિશ્વસનીય અંદાજ સ્થાપિત કરવા માટે સક્ષમ બનાવી.

આ શોધ એ અગાઉની ધારણાઓને ખોટી સાબિત કરે છે કે મુંગેરના આ વડને ઐતિહાસિક 'બુગરા બંગલો'ની સામે વાવવામાં આવ્યો હતો, જે સ્થાપત્ય શૈલીના આધારે ઉત્તર મુઘલ-પ્રારંભિક બ્રિટિશ કાળ (~300 થી 350 વર્ષ જૂનો) નો છે, અને શાસકો તથા સામાન્ય નાગરિકો વચ્ચે સંવાદ, ગ્રામ સભાઓ, ધાર્મિક વિધિઓ અને સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાનના સ્થળ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતો હતો. આ શોધ સ્થાપિત કરે છે કે આશરે 700 વર્ષ જૂનું આ વૃક્ષ સંભવતઃ એક સમયે આ પ્રદેશમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા કુદરતી જંગલનો બચેલો અવશેષ છે, અને તે આ ઇમારતના નિર્માણનું સાક્ષી રહ્યું છે. તેથી, આ વિશ્લેષણ આ પ્રદેશની ઐતિહાસિક ઘટનાઓના ક્રમને નવેસરથી વ્યાખ્યાયિત કરે છે.

'ક્વોટરનરી રિસર્ચ' જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલું આ સંશોધન વિરાસત સમાન વૃક્ષોની ઉંમર સચોટ રીતે નક્કી કરવા માટે એક વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ પૂરી પાડે છે, જે સરકારો, વન વિભાગો અને સંરક્ષણ એજન્સીઓને સાંસ્કૃતિક અને ઇકોલોજીકલ રીતે મહત્વપૂર્ણ વૃક્ષોને ઓળખવામાં અને સુરક્ષિત કરવામાં મદદ કરે છે. તે અનિશ્ચિત વય અંદાજોને વિશ્વસનીય વૈકલ્પિક પુરાવાઓ સાથે બદલીને કુદરતી અને સાંસ્કૃતિક વારસાના સંરક્ષણને મજબૂત બનાવે છે. આ પદ્ધતિ વિશ્વભરના અન્ય પ્રાચીન ઉષ્ણકટિબંધીય વૃક્ષો પર પણ લાગુ કરી શકાય છે અને તે જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ, વિરાસત વ્યવસ્થાપન, પર્યાવરણીય શિક્ષણ અને ભૂતકાળની આબોહવા તથા ઐતિહાસિક લેન્ડસ્કેપ્સ પરના સંશોધનમાં મદદ કરી શકે છે.

આકૃતિ (Fig): ITC કેમ્પસ, મુંગેર, બિહાર, ભારત ખાતે હેરિટેજ વડનું વૃક્ષ. (a) સેન્ટ્રલ કમ્પોઝિટ ટ્રંક; પીળો માર્ક નમૂના તરીકે લેવાયેલા સેકન્ડરી થડ અને ડાળીને દર્શાવે છે. (b) સેકન્ડરી થડ જેનો નમૂનો TB-MUN-01 તરીકે લેવાયો છે. (c) સૌથી જૂની દેખાતી ડાળી જેનો નમૂનો TB-MUN-02 તરીકે લેવાયો છે.

આ સંશોધન ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં પ્રાચીન વૃક્ષોના, ખાસ કરીને વડ જેવા સાંસ્કૃતિક મહત્વ ધરાવતા વૃક્ષોના વૈજ્ઞાનિક વય-નિર્ધારણમાં એક મોટી સફળતા દર્શાવે છે, અને તે માત્ર આવા વૃક્ષોની ઉંમર વધુ સચોટ રીતે નક્કી કરવામાં મદદ કરશે એટલું જ નહીં પરંતુ સમગ્ર દક્ષિણ એશિયા અને તેની બહાર કુદરતી, ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક વારસાને જાળવવાના પ્રયાસોને પણ ટેકો આપશે.

પ્રકાશન લિંક (Publication link): https://doi.org/10.1017/qua.2026.10086