કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ તથા ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે હરિયાણાના રેવાડી જિલ્લાના બાવલની કોલેજ ઓફ એગ્રીકલ્ચર ખાતે ‘ખેત બચાવો અભિયાન’ના સમાપન સમારોહ અને હરિયાણા ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઈઝેશન (FPO) મિશનના લોન્ચિંગ પ્રસંગે ટકાઉ ખેતી, સંતુલિત ખાતરનો ઉપયોગ અને કુદરતી સંસાધનોના સંરક્ષણની હિમાયત કરતો મજબૂત સંદેશ આપ્યો હતો. આ કાર્યક્રમની અધ્યક્ષતા હરિયાણાના મુખ્યમંત્રી શ્રી નાયબ સિંહ સૈનીએ કરી હતી, જ્યારે હરિયાણાના કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ, પશુપાલન, ડેરી અને મત્સ્યોદ્યોગ મંત્રી શ્રી શ્યામ સિંહ રાણા અતિથિ વિશેષ તરીકે ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. આ કાર્યક્રમમાં ટકાઉ ખેતીના ભવિષ્ય અને ગ્રામીણ સમૃદ્ધિ અંગે વિચાર-વિમર્શ કરવા માટે ખેડૂતો, કૃષિ નિષ્ણાતો, જનપ્રતિનિધિઓ અને અધિકારીઓ એકઠા થયા હતા.

સભાને સંબોધતા કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે સમૃદ્ધ, ગૌરવશાળી, આત્મનિર્ભર, મજબૂત અને વિકસિત ભારતના નિર્માણનો રાષ્ટ્રીય સંકલ્પ ત્યારે જ પૂર્ણ થઈ શકે જ્યારે દેશના ખેડૂતો સમૃદ્ધ અને સશક્ત બને. પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભારતીય કૃષિને નવી દિશા આપવાની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કરતા તેમણે હરિયાણા સરકારની ખેડૂત-કેન્દ્રીય નીતિઓ અને નવીન પહેલોની પ્રશંસા કરી હતી. શ્રી ચૌહાણે નોંધ્યું હતું કે હરિયાણા 24 પાકો માટે લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) પૂરા પાડે છે, ભાવંતર ભરપાઈ યોજના અમલમાં મૂકી છે અને બાગાયતી પાકો, શાકભાજી અને ફળો માટે પણ કિંમતમાં ઉણપનું વળતર આપે છે જેથી ખેડૂતોને તેમની સખત મહેનતનું પૂરું મૂલ્ય મળે. ‘મેરી ફસલ, મેરા બ્યોરા’ અને ‘મેરા પાની, મેરી વિરાસત’ જેવી પહેલોનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું કે હરિયાણા દેશને કૃષિ શાસન અને સંસાધન વ્યવસ્થાપનમાં નવી દિશા બતાવી રહ્યું છે, અને અન્ય કેટલાય રાજ્યોએ આ પ્રકારની પદ્ધતિઓનો અભ્યાસ કરીને તેને અપનાવવી જોઈએ.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ ખેડૂતોને યાદ અપાવ્યું કે એક સમય એવો હતો જ્યારે ભારતે સ્થાનિક ખાદ્ય જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સથી લાલ ઘઉંની આયાત કરવી પડતી હતી. જો કે, આજે ખેડૂતોની સખત મહેનત અને હરિયાણા જેવા રાજ્યોના યોગદાનને કારણે દેશના અન્નભંડાર ભરેલા છે અને ભારત અન્ન ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભર બન્યું છે. તેમણે નોંધ્યું કે ભારત હવે વિશ્વમાં ચોખાનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક દેશ બનીને ઉભર્યો છે અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે હરિયાણાના ખેડૂતોએ દેશના કૃષિ પરિવર્તનમાં અસાધારણ રીતે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. શ્રી ચૌહાણે એ વાત પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો કે હરિયાણા માત્ર અગ્રણી કૃષિ રાજ્ય જ નથી પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષામાં પણ ઘણું યોગદાન આપે છે, જેના યુવાનો દેશની સરહદો પર સેવા આપી રહ્યા છે અને રમતગમત તેમજ ઓલિમ્પિક ગેમ્સમાં સતત ભારતનું નામ રોશન કરે છે. તેમના મતે, જે સમર્પણની ભાવનાએ હરિયાણાને કૃષિમાં અગ્રેસર બનાવ્યું છે, તેણે જ તેને દેશભક્તિ, શિસ્ત અને શ્રેષ્ઠતાનું પ્રતીક પણ બનાવ્યું છે.

કૃષિ જમીનની બગડતી જતી તંદુરસ્તી અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરતા શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે ખાતરો અને જંતુનાશકોનો અતિશય અને અસંતુલિત ઉપયોગ ધરતી માતાને બીમાર બનાવી રહ્યો છે. ખેડૂતોને ભાવુક અપીલ કરતા તેમણે ટિપ્પણી કરી કે જમીન પોતે જાણે આક્રંદ કરી રહી છે અને લોકોને કહી રહી છે કે તેના પર અતિશય ખાતરો અને જંતુનાશકોનો બોજ એટલી હદ સુધી ન નાખો કે તે જીવનને ટકાવી રાખવા માટે સક્ષમ ન રહે. તેમણે ખેડૂતોને વૈજ્ઞાનિક સોઇલ ટેસ્ટિંગના આધારે જ ખાતરોનો ઉપયોગ કરવા અને તેમના ખેતરો માટે ખરેખર જરૂરી હોય તેટલી જ માત્રામાં તેનો ઉપયોગ કરવા વિનંતી કરી હતી. તબીબી સારવાર સાથે સામ્યતા દર્શાવતા તેમણે સમજાવ્યું કે જેમ ડૉક્ટર દ્વારા સૂચવવામાં આવેલી દવાનો ઓવરડોઝ અથવા ખોટી દવા દર્દીના સ્વાસ્થ્યને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે, તેમ યુરિયા અને ડીએપી (ડાયએમોનિયમ ફોસ્ફેટ)નો બિનજરૂરી અને અતિશય ઉપયોગ જમીનના સ્વાસ્થ્યને નુકસાન પહોંચાડે છે. તે જમીનના ધોવાણને વેગ આપે છે, એસિડિટી વધારે છે, પોષક તત્ત્વોનું અસંતુલન સર્જે છે અને ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના ઉત્સર્જનમાં ફાળો આપે છે. આ ફેરફારો આખરે પાક, બિયારણ, ફળો અને શાકભાજી પર અને અંતે તેનો વપરાશ કરનારા મનુષ્યોના સ્વાસ્થ્યને અસર કરે છે. શ્રી ચૌહાણે ચેતવણી આપી હતી કે જો આ અસંતુલન અનિયંત્રિત રહેશે, તો એવો સમય આવી શકે છે જ્યારે જમીન પોતે જ અન્ન પેદા કરવાની ક્ષમતા ગુમાવી દેશે, જે ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે ગંભીર સંકટ ઊભું કરશે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આવતીકાલની ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે આજે જમીનની ફળદ્રુપતાનું રક્ષણ કરવું અનિવાર્ય છે.

કૃષિમાં ટેકનોલોજીની પરિવર્તનકારી ક્ષમતા પર પ્રકાશ પાડતા શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે સરકાર એક એવી વ્યવસ્થા તરફ કામ કરી રહી છે, જેના દ્વારા ખેડૂતોના સોઇલ હેલ્થ કાર્ડમાં રહેલી માહિતી મોબાઇલ એપ્લિકેશન દ્વારા ત્વરિત ઉપલબ્ધ કરાવી શકાય. ખેડૂતો પોતાના ખેતરમાં ઊભા રહીને તેમના મોબાઇલ ફોન પર એપ્લિકેશન એક્સેસ કરી શકશે અને તરત જ તેમની જમીનની પોષક તત્ત્વોની રચના જાણી શકશે, ઉણપોને ઓળખી શકશે અને જરૂરી ખાતરની ચોક્કસ માત્રા અને પ્રકાર નક્કી કરી શકશે. આવા ટેકનોલોજી-આધારિત હસ્તક્ષેપો ઇનપુટ્સ પરનો બિનજરૂરી ખર્ચ ઘટાડશે, ઉત્પાદકતામાં સુધારો કરશે અને જમીનના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરવાની સાથે વૈજ્ઞાનિક ખેતી પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપશે.

કુદરતી ખેતીના મહત્વ પર ભાર મૂકતા કેન્દ્રીય મંત્રીએ દાવો કર્યો હતો કે કુદરતી ખેતી જ્યારે યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે ત્યારે તે કૃષિ ઉત્પાદકતા ઘટાડતી નથી. તેમણે દરેક ખેડૂતને તેમની જમીનનો ઓછામાં ઓછો એક નાનો હિસ્સો કુદરતી ખેતી માટે સમર્પિત કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યા જેથી તેઓ આગળ વધતા પહેલા તેના ફાયદાઓ જાતે જોઈ શકે. શ્રી ચૌહાણે અવલોકન કર્યું કે રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોના અતિશય ઉપયોગથી જમીનમાં રહેલા અસંખ્ય ફાયદાકારક સૂક્ષ્મજીવો નાશ પામ્યા છે અને અળસિયા — જે જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવામાં કુદરતના પોતાના સાથી છે — તે કૃષિ ખેતરોમાં વધુને વધુ દુર્લભ બન્યા છે. આ વલણને જૈવિક સંતુલન પુનઃસ્થાપિત કરવા, જૈવવિવિધતાને બચાવવા અને રાસાયણિક ઇનપુટ્સ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાના સભાન પ્રયાસો દ્વારા બદલવું જ પડશે. તેમના મતે, ટકાઉ ખેતી પદ્ધતિઓ માત્ર પર્યાવરણીય આવશ્યકતા નથી પરંતુ ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે આર્થિક અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી અનિવાર્યતા પણ છે.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ આબોહવા પરિવર્તન અને અલ નીનો  હવામાનની ઘટનાની સંભવિત અસરોથી ઉદ્દભવતી ચિંતાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે નોંધ્યું હતું કે અંદાજો હરિયાણાના કેટલાક જિલ્લાઓમાં ઓછા વરસાદ તરફ સંકેત કરે છે અને જણાવ્યું હતું કે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર બંને સંયુક્ત રીતે એવા પાકોની જાતોને પ્રોત્સાહન આપવા પર કામ કરી રહ્યા છે જેને ઓછા પાણીની જરૂર પડે છે અને જે ઝડપથી પાકે છે, જેથી ખેડૂતો ઓછા વરસાદની સ્થિતિમાં પણ સારી ઉત્પાદકતા જાળવી શકે. તેમણે ડાંગરની ખેતી છોડીને કઠોળ તરફ વળતા ખેડૂતોને પ્રતિ એકર ₹8,000 નું પ્રોત્સાહન આપવાના હરિયાણા સરકારના નિર્ણયને ખેડૂત તરફી મોટી પહેલ ગણાવી હતી. આવા પગલાંથી માત્ર ભૂગર્ભ જળના સંસાધનો પરનું દબાણ ઘટશે એટલું જ નહીં, પરંતુ જમીનની ફળદ્રુપતા સુધરશે, પાકની તરાહમાં વૈવિધ્ય આવશે અને કૃષિને આબોહવા સંબંધિત પડકારો સામે વધુ સ્થિતિસ્થાપક બનાવવાની સાથે ખેડૂતોની આવક મજબૂત થશે.

કાર્યક્રમ દરમિયાન શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જાહેરાત કરી હતી કે ‘ખેત બચાવો અભિયાન’ હવે માત્ર એક અભિયાન બનીને નહીં રહે પરંતુ હવે તે લાંબા ગાળાના રાષ્ટ્રીય મિશનમાં પરિવર્તિત થશે. તેમણે કહ્યું કે, “આજે સમાપન નથી; આજે એક નવી શરૂઆત છે. અભિયાન પૂરું થયું હશે, પરંતુ મિશન આજથી શરૂ થાય છે.” આ પહેલ પ્રત્યે પોતાની વ્યક્તિગત પ્રતિબદ્ધતા જાહેર કરતા શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રી તરીકે તેઓ દર અઠવાડિયે ઓછામાં ઓછો એક દિવસ વિવિધ રાજ્યોમાં ‘ખેત બચાવો અભિયાન’ સંબંધિત કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેશે.

તેમણે સમજાવ્યું કે આનો ઉદ્દેશ્ય દેશભરના ખેડૂતોને સંતુલિત ખાતરનો ઉપયોગ અપનાવવા, જમીનનું સ્વાસ્થ્ય પુનઃસ્થાપિત કરવા, ટકાઉ કૃષિ પદ્ધતિઓ અપનાવવા અને કૃષિ જમીન તેમજ કુદરતી સંસાધનોના સંરક્ષણ પર કેન્દ્રિત દેશવ્યાપી આંદોલન ઊભું કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો રહેશે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ખેતીની પદ્ધતિઓ બદલવાની સાથે માનસિકતા બદલવી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ રહેશે અને ખેડૂતો સાથે સતત જોડાયેલા રહેવું એ જ સ્થાયી પરિણામો પ્રાપ્ત કરવાનો એકમાત્ર માર્ગ છે.

સમારોહના સમાપન પર, કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે ખેડૂતો, મહિલાઓ અને યુવાનોને ‘ખેત બચાવો, પૃથ્વી બચાવો’ આંદોલનમાં જોડાવા અને સંતુલિત ખાતરના ઉપયોગ, તંદુરસ્ત જમીન વ્યવસ્થાપન અને પર્યાવરણીય રીતે ટકાઉ ખેતી માટે પ્રતિબદ્ધ થવા માટે સામૂહિક શપથ લેવડાવ્યા હતા. તેમણે કહ્યું કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીનું વિઝન સરકાર અને ખેડૂતો વચ્ચેની ભાગીદારી દ્વારા જ સાકાર થઈ શકે છે, જેમાં બંને ભારતીય કૃષિને બદલવા માટે ખભેખભો મિલાવીને કામ કરે. શ્રી ચૌહાણે ખાતરી આપી હતી કે કેન્દ્ર સરકાર કૃષિ વિકાસ માટે વ્યાપક રાષ્ટ્રીય રોડમેપ તૈયાર કરવામાં હરિયાણા જેવા પ્રગતિશીલ રાજ્યો સાથે નજીકથી સહયોગ કરવાનું ચાલુ રાખશે. તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે હરિયાણા મોડલ — જે વૈજ્ઞાનિક ખેતી, ખેડૂત-કેન્દ્રીય નીતિઓ, તકનીકી નવીનતા, જળ સંરક્ષણ અને ટકાઉ કૃષિ પદ્ધતિઓનું મિશ્રણ છે — તે દેશભરમાં આવા જ સુધારાઓને પ્રેરણા આપશે અને સમૃદ્ધ ખેડૂત સમુદાય, મજબૂત ગ્રામીણ અર્થતંત્ર અને સાચા અર્થમાં વિકસિત ભારતના નિર્માણમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપશે.

SM/IJ/JD