જમ્મુ અને કાશ્મીરના શ્રીનગરમાં આજે 'સહકાર સે સમૃદ્ધિ — વિઝનથી ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી સુધી'ની થીમ પર શરૂ થયેલી 8મી રાષ્ટ્રીય પરિષદમાં ગ્રાઉન્ડ લેવલની આંતરદૃષ્ટિ અને વાસ્તવિકતાઓએ ભારતના સહકારી ક્ષેત્રના ભાવિ વિઝન અને રોડમેપ પરની ચર્ચાઓને આકાર આપ્યો હતો. પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના 'સહકાર સે સમૃદ્ધિ' ના વિઝનથી પ્રેરિત અને કેન્દ્રીય ગૃહ અને સહકાર મંત્રી શ્રી અમિત શાહના નેતૃત્વ હેઠળ, આ પરિષદ છેલ્લા પાંચ વર્ષની પરિવર્તનકારી પહેલોને પાયાના સ્તરે માપી શકાય તેવા પરિણામોમાં પરિવર્તિત કરવા પર કેન્દ્રિત હતી.

આ નેશનલ રિવ્યુ કોન્ફરન્સમાં રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, સહકારી મંડળીઓના રજિસ્ટ્રાર, રાષ્ટ્રીય મહાસંઘો, સહકારી સંસ્થાઓ અને સહકારી ઇકોસિસ્ટમના અગ્રણી હિતધારકો એકત્ર આવ્યા હતા. આ ચર્ચાઓનો ઉદ્દેશ્ય પ્રગતિની સમીક્ષા કરવાનો, ગ્રાઉન્ડ લેવલના પડકારોને ઓળખવાનો, સફળ મોડલ્સ શેર કરવાનો અને સહકારી વિકાસના આગામી તબક્કા માટે વધુ સ્પષ્ટ રોડમેપ તૈયાર કરવાનો છે.

પરિષદને સંબોધતા ભારત સરકારના સહકાર મંત્રાલયના સચિવ ડૉ. આશિષ કુમાર ભુતાનીએ જણાવ્યું હતું કે, અલગ સહકાર મંત્રાલયની સ્થાપના એ ભારતના સહકારી આંદોલનના ઇતિહાસમાં એક નિર્ણાયક ક્ષણ છે. તેમણે કહ્યું કે મંત્રાલય મોટાભાગે નિયમનકારી માળખામાંથી બહાર આવીને વિકાસ-લક્ષી અને ડિલિવરી-કેન્દ્રિત અભિગમ તરફ આગળ વધ્યું છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય સહકારી સંસ્થાઓને ગ્રામીણ સમૃદ્ધિ, સર્વસમાવેશી વિકાસ અને છેવાડાના માણસ સુધી સુવિધા પહોંચાડવાના અસરકારક માધ્યમ તરીકે મજબૂત કરવાનો છે.

ડૉ. ભુતાનીએ જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા પાંચ વર્ષ દરમિયાન, મંત્રાલયે સહકારી ક્ષેત્રના પાયાને મજબૂત કરવા માટે કામ કર્યું છે, ખાસ કરીને પ્રાથમિક કૃષિ ધિરાણ મંડળીઓ (PACS) ના સ્તરે. તેમણે પૅક્સ (PACS)નું કમ્પ્યુટરાઈઝેશન, મોડેલ બાય-લોઝ અપનાવવા, નવી બહુહેતુક પૅક્સ, ડેરી અને મત્સ્યઉદ્યોગ સહકારી મંડળીઓની રચના, PACSનું વ્યવસાયિક વૈવિધ્યીકરણ અને નિકાસ, ઓર્ગેનિક ઉત્પાદનો તેમજ બિયારણના ક્ષેત્રોમાં રાષ્ટ્રીય સ્તરની સહકારી સંસ્થાઓની સ્થાપના જેવી મુખ્ય પહેલો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

સહકાર મંત્રાલયના સચિવે જણાવ્યું હતું કે હવે સમય આવી ગયો છે કે આપણે માત્ર આંકડાઓથી આગળ વધીને સહકારી સંસ્થાઓમાં ગુણવત્તા, જવાબદારી, વ્યાવસાયિક સંચાલન અને ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર દેખીતી અસરો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીએ. તેમણે ઉમેર્યું કે નીતિગત માળખાં અને સંસ્થાકીય સહાય પ્રણાલીઓ બનાવવામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ ચૂકી છે, ત્યારે આગામી તબક્કો પાયાના સ્તરે અમલીકરણ, માપી શકાય તેવા પરિણામો અને અસરકારક ડિલિવરી પર કેન્દ્રિત હોવો જોઈએ.

ટેકનોલોજી અપનાવવા, ડેટા-આધારિત ગવર્નન્સ અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર સહકારી સંસ્થાઓ પર મજબૂત ભાર મૂકતા ડૉ. ભુતાનીએ જણાવ્યું હતું કે UPI અને ડિજિટલ નાણાકીય સેવાઓના યુગમાં સહકારી બેંકોએ સુસંગત અને સ્પર્ધાત્મક રહેવા માટે આધુનિક ટેકનોલોજી પ્લેટફોર્મ અપનાવવા જ પડશે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ગ્રામીણ અને શહેરી સહકારી બેંકોને સમાન ટેકનોલોજી સોલ્યુશન્સ, મજબૂત ગવર્નન્સ સિસ્ટમ્સ, બહેતર સેવા વિતરણ અને વધુ સારા નાણાકીય શિસ્તની જરૂર છે.

ડૉ. ભુતાનીએ સહકારી ક્ષેત્રમાં, ખાસ કરીને ડેરી, કમ્પ્રેસ્ડ બાયોગેસ અને ખાંડની આડપેદાશો જેવા ક્ષેત્રોમાં સસ્ટેનેબિલિટી અને સર્ક્યુલારિટીની પહેલોની જરૂરિયાત પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે સહકારી સંસ્થાઓ ગ્રામીણ કચરાને મૂલ્યવાન ઉત્પાદનમાં બદલવા, સ્વચ્છ ઊર્જાને ટેકો આપવા, ઓર્ગેનિક ખાતરની ઉપલબ્ધતા સુધારવા અને સભ્યો માટે આવકની વધારાની તકો ઊભી કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી શકે છે.

ડૉ. ભુતાનીએ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને આ સંસ્થાઓની રચનામાં તેજી લાવવા વિનંતી કરી હતી અને જણાવ્યું હતું કે PACSએ સહકારી માળખાની કરોડરજ્જુ છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ટેકનોલોજી, મોડેલ બાય-લોઝ, વ્યવસાયિક વૈવિધ્યીકરણ અને ઉત્તમ ગવર્નન્સ દ્વારા તેમનું સશક્તિકરણ 'સહકાર સે સમૃદ્ધિ' ના વિઝનને સાકાર કરવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

ડેટા-આધારિત ગવર્નન્સના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડતા ડૉ. ભુતાનીએ જણાવ્યું હતું કે નેશનલ કોઓપરેટિવ ડેટાબેઝ 2.0 સહકારી ક્ષેત્રમાં આયોજન, દેખરેખ અને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયાને વધુ મજબૂત બનાવશે. તેમણે કહ્યું કે આ અપગ્રેડ કરેલું પ્લેટફોર્મ સહકારી સંસ્થાઓને ડેટા સીધો અપડેટ અને પ્રમાણિત કરવા સક્ષમ બનાવશે, જેનાથી નીતિગત સમર્થન, અમલીકરણ અને દેખરેખ માટે ઉપલબ્ધ માહિતીની ગુણવત્તામાં સુધારો થશે.

સહકારી ક્ષેત્રમાં 'વિશ્વની સૌથી મોટી અનાજ સંગ્રહ યોજના' નો સંદર્ભ આપતા ડૉ. ભુતાનીએ રાજ્યોને આ યોજના હેઠળ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર નિર્માણને મજબૂત કરવા અને લણણી પછીના અંતર (પોસ્ટ-હાર્વેસ્ટ ગેપ્સ) ને ઘટાડવા માટે કામ કરવા જણાવ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે આ પહેલ સંગ્રહ સુવિધાઓને ખેડૂતોની નજીક લાવીને અને કૃષિ મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં સહકારી સંસ્થાઓની ભૂમિકાને મજબૂત કરીને પાયાના સ્તરે કૃષિ-ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં પરિવર્તન લાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

આ પરિષદની એક મુખ્ય વિશેષતા તેનું રાજ્ય-સંચાલિત ફોર્મેટ હતું. રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ ચર્ચાઓનું નેતૃત્વ કર્યું હતું અને શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ, સફળ મોડલ્સ, નવતર પ્રયોગો તેમજ ગ્રાઉન્ડ લેવલના પડકારો શેર કર્યા હતા. આ અભિગમે વ્યવહારિક અનુભવોના આદાનપ્રદાનને સક્ષમ બનાવ્યું અને ઝડપી અમલીકરણ માટે એક્શન લેવા યોગ્ય ક્ષેત્રો ઓળખવામાં મદદ કરી.

પરિષદ દરમિયાન, ઉત્તર પૂર્વીય રાજ્યોમાં સહકારી વિકાસ અને સર્વસમાવેશી વિકાસના માર્ગો પર વિગતવાર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. ઉત્તર પૂર્વીય પ્રદેશના રાજ્યોએ સહકારી ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા માટે તેમના અનુભવો, પ્રગતિ, તકો અને વિશિષ્ટ પડકારો શેર કર્યા હતા. આ ચર્ચાઓએ ઉત્તર પૂર્વમાં સહકારી સંસ્થાઓ માટે પ્રદેશ-વિશિષ્ટ અભિગમો, બહેતર સંસ્થાકીય સહાય અને વ્યાપક બજાર જોડાણોની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

પરિષદ દરમિયાન ભારતના સહકારી ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવામાં રાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ/મહાસંઘોની ભૂમિકા પર પણ ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. NABARD, NDDB, IFFCO, KRIBHCO, NAFED, NCCF અને NCDC જેવી સંસ્થાઓએ સહકારી સંસ્થાઓ દ્વારા ધિરાણ, ક્ષમતા નિર્માણ, બજાર સહાય, સંસ્થાકીય વિકાસ અને ક્ષેત્રીય પરિવર્તન અંગેના તેમના દૃષ્ટિકોણ શેર કર્યા હતા.

રાજ્ય-સંચાલિત ચર્ચાઓ સહકારી સંસ્થાઓ વિનાની પંચાયતોમાં નવી બહુહેતુક પૅક્સ, ડેરી અને મત્સ્યઉદ્યોગ સહકારી મંડળીઓની રચના દ્વારા ભારતના સહકારી આધારને વિસ્તૃત કરવા પર કેન્દ્રિત હતી. પરિષદમાં કૃષિ-ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના નિર્માણમાં સહકારી સંસ્થાઓની ભૂમિકા પર પણ લક્ષિત ચર્ચાઓ થઈ હતી. ચર્ચાનો બીજો એક મહત્વનો વિષય વ્યવસાયિક વૈવિધ્યીકરણ દ્વારા પૅક્સ (PACS) ને સશક્ત બનાવવાનો હતો. રાજ્યોએ બહુવિધ વ્યવસાયિક પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવા માટે પૅક્સ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા મોડલ્સ, સફળ પૅક્સના કેસ સ્ટડીઝ અને વૈવિધ્યીકરણ માટેની નવી તકો શેર કરી હતી. આ ચર્ચાઓએ રેખાંકિત કર્યું કે વૈવિધ્યસભર, વ્યાવસાયિક રીતે સંચાલિત અને ટેકનોલોજી-સક્ષમ પૅક્સ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ગતિશીલ આર્થિક સંસ્થાઓ બની શકે છે.

આ પરિષદ NCEL, NCOL અને BBSSL જેવી નવી પેઢીની રાષ્ટ્રીય સહકારી સંસ્થાઓ દ્વારા રાષ્ટ્રીય મૂલ્ય શૃંખલાઓ (વેલ્યુ ચેન્સ) ના નિર્માણ પર ભવિષ્યલક્ષી વિચારસરણી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. પરિષદ નિકાસ, ઓર્ગેનિક ઉત્પાદનો અને બિયારણમાં સહકારી-સંચાલિત મોડલ્સને મજબૂત કરવા તેમજ ઉત્પાદકો, સંસ્થાઓ, બજારો અને ગ્રાહકો વચ્ચેના જોડાણોને સુધારવા પર ભાર મૂકે છે.

ડિજિટલ ટ્રાન્સફોર્મેશન, ડેટા-આધારિત નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સહિતની ઉભરી રહેલી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ પણ આ પરિષદના મહત્વના કેન્દ્રબિંદુઓ છે. પરિષદ સહકારી સંસ્થાઓને કમ્પ્યુટરાઈઝેશનમાંથી બહાર લાવીને બુદ્ધિશાળી, પારદર્શક અને પ્રતિભાવશીલ પ્રણાલીઓ તરફ આગળ વધવા સક્ષમ બનાવવા પર ભાર મૂકે છે, જે ઉત્તમ ગવર્નન્સ, સેવા વિતરણ અને આયોજનમાં મદદ કરી શકે.

પરિષદ દરમિયાન, રાષ્ટ્રીય મહાસંઘોને વિવિધ યોજનાઓ માટે રાજ્ય-વિશિષ્ટ યોજનાઓ તૈયાર કરવા અને તેમના અમલીકરણ પર નજીકથી દેખરેખ રાખવા જણાવાયું હતું. રાષ્ટ્રીય સ્તરની સંસ્થાઓ અને મહાસંઘો રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથે મળીને કામ કરે તે સુનિશ્ચિત કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો, જેથી અમલીકરણમાં મદદ મળી શકે, ક્ષેત્રીય સ્તરના પડકારોનો ઉકેલ લાવી શકાય અને તમામ ક્ષેત્રોમાં પરિણામો સુધારી શકાય.

આ પરિષદે તમામ રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ઝડપી અમલીકરણ અને આગામી છ મહિનાના લક્ષ્યાંકો માટે એક્શન લેવા યોગ્ય મુદ્દાઓ તૈયાર કર્યા છે. આ ચર્ચાઓ 'સહકાર સે સમૃદ્ધિ' ના વિઝનને સાકાર કરવા અને દેશભરમાં સહકારી આંદોલનને વધુ મજબૂત બનાવવામાં યોગદાન આપશે.

SM/DK/JD