કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી, પૃથ્વી વિજ્ઞાન રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર પ્રભાર) અને પીએમઓ, પર્સનલ, જાહેર ફરિયાદ, પેન્શન, પરમાણુ ઊર્જા અને અંતરિક્ષ રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આજે વૈશ્વિક વિકાસના આગામી સીમાચિહ્ન તરીકે "BRICS સ્પેસ ઈકોનોમી" ની હિમાયત કરી હતી અને નવીનતા (ઇનોવેશન), રોકાણ, ઉદ્યોગસાહસિકતા તેમજ ટકાઉ વિકાસમાં નવી તકોના દ્વાર ખોલવા માટે સભ્ય દેશો વચ્ચે સામૂહિક કાર્યવાહી કરવા આહવાન કર્યું હતું.

બેંગલુરુમાં બ્રિક્સ હેડ્સ ઓફ સ્પેસ એજન્સીઝ (HOSA) ની બેઠકના સમાપન સત્રને સંબોધિત કરતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે, ઝડપથી વિસ્તરી રહેલી વૈશ્વિક સ્પેસ ઈકોનોમીમાં એક મોટી શક્તિ તરીકે ઉભરી આવવા માટે જરૂરી એવા સ્કેલ, વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતાઓ, તકનીકી શક્તિ અને ઔદ્યોગિક ક્ષમતા બ્રિક્સ દેશો ધરાવે છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે, “સ્પેસ ઈકોનોમીનું ભવિષ્ય અલગ-અલગ રહીને કામ કરતા દેશો દ્વારા નક્કી થશે નહીં. તે ભાગીદારી, વહેંચાયેલી નવીનતા અને સામૂહિક મહત્વાકાંક્ષા દ્વારા આકાર લેશે. બ્રિક્સ દેશોમાં આ ઉભરતી વૈશ્વિક અંતરિક્ષ ઇકોસિસ્ટમના સૌથી મજબૂત સ્તંભોમાંથી એક બનવાની ક્ષમતા છે.”

મંત્રીશ્રીએ ભારતીય અંતરિક્ષ ઉદ્યોગની બ્રોશર (Indian Space Industry Brochure) નું પણ વિમોચન કર્યું હતું, બેઠકમાં ભાગ લઈ રહેલી અંતરિક્ષ એજન્સીઓના વડાઓ સાથે સ્મૃતિચિહ્નોની આપ-લે કરી હતી અને ભારતના ઝડપથી વિકસતા ન્યૂસ્પેસ (NewSpace) ક્ષેત્રના પ્રતિનિધિઓ સાથે વાતચીત કરી હતી. આ વાતચીતે મુલાકાતે આવેલા બ્રિક્સ પ્રતિનિધિમંડળો સમક્ષ ભારતીય સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ખાનગી સાહસોની વધતી જતી ક્ષમતાઓનું પ્રદર્શન કર્યું હતું.

ભારતની બ્રિક્સ અધ્યક્ષતા 2026 હેઠળ ભારતીય અંતરિક્ષ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) દ્વારા આયોજિત આ બે-દિવસીય બેઠકમાં બ્રાઝિલ, ચીન, ઇજિપ્ત, ઇથોપિયા, ઇન્ડોનેશિયા, ઇરાન, રશિયા, દક્ષિણ આફ્રિકા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) ની અંતરિક્ષ એજન્સીઓના વડાઓ અને વરિષ્ઠ અધિકારીઓ એકત્રિત થયા હતા. ઇસરોના અધ્યક્ષ અને અંતરિક્ષ વિભાગના સચિવ ડૉ. વી. નારાયણન, ઇન-સ્પેસ (IN-SPACe) ના અધ્યક્ષ ડૉ. પવન ગોયન્કા, અંતરિક્ષ વિભાગના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, ભારતીય અંતરિક્ષ ઉદ્યોગોના પ્રતિનિધિઓ અને ન્યૂસ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સ પણ આ સમાપન સત્રમાં સહભાગી થયા હતા.

આ બેઠકમાં બ્રિક્સ અંતરિક્ષ સહયોગમાં થયેલી પ્રગતિની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી અને અંતરિક્ષ ટકાઉપણું, કાટમાળ મુક્ત મિશન (ડેબ્રિસ-ફ્રી મિશન્સ), બ્રિક્સ રિમોટ સેન્સિંગ સેટેલાઇટ કોન્સ્ટેલેશન (RSSC) ને મજબૂત કરવા, હાલની સહયોગ પ્રણાલીઓમાં નવા બ્રિક્સ સભ્યોની ભાગીદારી વિસ્તારવા અને સૂચિત બ્રિક્સ સ્પેસ કાઉન્સિલ પરની ચર્ચાઓને આગળ વધારવા જેવા મુખ્ય મુદ્દાઓ પર વિચાર-વિમર્શ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ચર્ચામાં આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, પૃથ્વી અવલોકન (અર્થ ઓબ્ઝર્વેશન), ક્ષમતા નિર્માણ અને જ્ઞાનની આપ-લેમાં ભવિષ્યના સહયોગને પણ આવરી લેવામાં આવ્યો હતો.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે અંતરિક્ષ ટેક્નોલોજી આર્થિક પરિવર્તન અને સામાજિક પ્રગતિના સૌથી શક્તિશાળી ચાલક બળ તરીકે ઉભરી આવી છે, જે દેશોને સંચાર નેટવર્ક, નેવિગેશન સિસ્ટમ્સ, આપત્તિ સજ્જતા, કૃષિ, આરોગ્ય સંભાળ, શિક્ષણ અને પર્યાવરણીય દેખરેખને મજબૂત કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે હવામાન પરિવર્તન, કુદરતી આફતો, ખાદ્ય અને જળ સુરક્ષા, પર્યાવરણીય અવનતિ અને ટકાઉ શહેરીકરણ જેવા પડકારો માટે અદ્યતન અંતરિક્ષ તકનીકો દ્વારા સમર્થિત સામૂહિક ઉકેલોની વધુને વધુ જરૂરિયાત છે.

વૈશ્વિક અંતરિક્ષ પરિદ્રશ્યમાં બ્રિક્સની વધતી ભૂમિકાનો ઉલ્લેખ કરતા મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે આ જૂથ વિશ્વની વસ્તી, આર્થિક ઉત્પાદન, વૈજ્ઞાનિક કુશળતા અને તકનીકી ક્ષમતાઓમાં નોંધપાત્ર હિસ્સો ધરાવે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે બ્રિક્સ દેશો વચ્ચે વધુ ઊંડો સહયોગ સામાન્ય વિકાસલક્ષી પ્રાથમિકતાઓને સંબોધવાની સાથે નવિનતા, ઔદ્યોગિક ભાગીદારી, ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર, રોકાણ અને આર્થિક વિકાસ માટે નવી તકો ઊભી કરી શકે છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે બ્રિક્સ રિમોટ સેન્સિંગ સેટેલાઇટ કોન્સ્ટેલેશને સભ્ય દેશો વચ્ચે સેટેલાઇટ ડેટા શેરિંગ દ્વારા સહયોગી અંતરિક્ષ એપ્લિકેશન્સના મૂલ્યને પહેલેથી જ સાબિત કરી દીધું છે. તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે સૂચિત બ્રિક્સ સ્પેસ કાઉન્સિલ સહિતની સંસ્થાકીય પ્રણાલીઓ પર ચાલી રહેલી ચર્ચાઓ અંતરિક્ષ ક્ષેત્રે ભવિષ્યના સહયોગને વધુ ગતિ અને સાતત્ય પ્રદાન કરશે.

મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે ભારતના અંતરિક્ષ કાર્યક્રમે સતત એ બાબત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે કે અંતરિક્ષ ટેક્નોલોજીના ફાયદા સામાન્ય નાગરિકો સુધી પહોંચે. પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના વિઝન દ્વારા માર્ગદર્શિત, ભારતના અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં એવા પરિવર્તનકારી સુધારા કરવામાં આવ્યા છે જેણે ખાનગી ઉદ્યોગો, સ્ટાર્ટઅપ્સ, શિક્ષણ જગત અને વૈશ્વિક ભાગીદારી માટે અભૂતપૂર્વ તકો ખોલી છે, જેના પરિણામે વિશ્વની સૌથી ગતિશીલ અને ઝડપથી વિસ્તરતી અંતરિક્ષ ઇકોસિસ્ટમ્સમાંની એકનું નિર્માણ થયું છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ચંદ્રયાન-3, આદિત્ય-L1 જેવી ભારતની સિદ્ધિઓ અને ગગનયાન મિશનની સતત થઈ રહેલી પ્રગતિએ માત્ર વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીની સરહદોનો વિસ્તાર કર્યો નથી, પરંતુ અદ્યતન અંતરિક્ષ સંશોધન અને એપ્લિકેશન્સમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ માટે નવા માર્ગો પણ બનાવ્યા છે.

ટકાઉપણું (સસ્ટેનેબિલિટી) ના મહત્વ પર ભાર મૂકતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે અંતરિક્ષ પ્રવૃત્તિઓનું લાંબા ગાળાનું ભવિષ્ય બાહ્ય અંતરિક્ષને સુરક્ષિત, સલામત અને ટકાઉ ક્ષેત્ર તરીકે સાચવવા પર નિર્ભર છે. તેમણે વધતા જતા સ્પેસ ટ્રાફિક અને ભ્રમણકક્ષાના કાટમાળ (ઓર્બિટલ ડેબ્રિસ) માંથી ઉદ્ભવતા પડકારોને પહોંચી વળવા માટે વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ, પારદર્શિતા, જવાબદાર વર્તન અને ક્ષમતા નિર્માણ માટે આહવાન કર્યું હતું. તેમણે ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે અંતરિક્ષ પર્યાવરણને સુરક્ષિત રાખવા તરફના મહત્વપૂર્ણ પગલા તરીકે કાટમાળ મુક્ત મિશન અને ટકાઉ અંતરિક્ષ કામગીરી પર બેઠક દરમિયાન થયેલી ચર્ચાઓને આવકારી હતી.

સહયોગના વધુ મહત્વાકાંક્ષી વિઝન માટે આહવાન કરતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારત બ્રિક્સના અંતરિક્ષ જોડાણને સમન્વય (કોઓર્ડિનેશન) માંથી સહ-સર્જન (કો-ક્રિએશન) તરફ વિકસિત થતું જોવા માંગે છે.

તેમણે જણાવ્યું હતું કે, “બ્રિક્સ દેશોએ માત્ર પરામર્શથી આગળ વધીને સહ-વિકાસ, સહ-નવિનતા અને સહ-સર્જન તરફ કામ કરવું જોઈએ. આપણા વૈજ્ઞાનિકો, ઇજનેરો, ઉદ્યોગો, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને યુવા સંશોધકોને એકસાથે લાવીને, આપણે વૈશ્વિક પડકારો માટે ઉકેલો વિકસાવી શકીએ છીએ, નવી આર્થિક તકો ઊભી કરી શકીએ છીએ અને વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ તેમજ વહેંચાયેલી સમૃદ્ધિ માટે વધુ મજબૂત માળખું બનાવી શકીએ છીએ.”

મંત્રીશ્રીએ વહેંચાયેલી આકાંક્ષાઓને નક્કર પરિણામોમાં બદલવા માટે અને વિકાસ, સ્થિતિસ્થાપકતા, નવિનતા, ટકાઉપણું તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ માટે અંતરિક્ષ એક શક્તિશાળી બળ તરીકે કામ કરતું રહે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે તમામ બ્રિક્સ ભાગીદારો સાથે મળીને નજીકથી કામ કરવાની ભારતની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો.

SM/BS/JD