આ વર્ષે અલ નિનોની સંભાવના અને નબળા અથવા અનિશ્ચિત ચોમાસાને ધ્યાનમાં રાખીને, કેન્દ્ર સરકારે ખરીફ સીઝન માટેની પોતાની તૈયારીઓ વધુ ઝડપી બનાવી દીધી છે. કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ તથા ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે આજે દેશભરની સ્થિતિની સમીક્ષા કરવા માટે રાજ્યોના કૃષિ મંત્રીઓ, વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, જિલ્લા કલેક્ટરો, આઈસીએઆર (ICAR), આઈસીએઆર-ક્રીડા (ICAR-CRIDA) અને ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) ના નિષ્ણાતો સાથે એક ઉચ્ચ સ્તરીય વર્ચ્યુઅલ બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી હતી. તેમણે ખેડૂતોને ખાતરી આપી હતી કે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો કોઈપણ પડકારનો સામનો કરવા માટે સંયુક્ત રીતે તમામ જરૂરી પગલાં લઈ રહી છે.

નબળા ચોમાસાનું દૃશ્ય અને સંભવિત અસરો

બેઠક બાદ પત્રકાર પરિષદને સંબોધતા શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે આ વર્ષે દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસુ નોંધપાત્ર રીતે મોડું થયું છે અને અત્યાર સુધીમાં વરસાદ સામાન્ય કરતાં આશરે 43 ટકાઓછો નોંધાયો છે. IMD ની આગાહી મુજબ, 2 જુલાઈના રોજ પૂરા થતા અઠવાડિયા દરમિયાન પણ વરસાદ નબળો રહેવાની સંભાવના છે. આનાથી ખરીફ પાક પર સીધી અસર પડી શકે છે, ખાસ કરીને વરસાદ આધારિત વિસ્તારોમાં જ્યાં ખેતી મોટે ભાગે ચોમાસાના વરસાદ પર નિર્ભર છે. આ જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને, પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ અને માર્ગદર્શન હેઠળ કેન્દ્ર સરકાર છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી અગાઉથી તૈયારીઓ કરી રહી છે. શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે સરકાર પરિસ્થિતિ બગડે તેની રાહ નથી જોઈ રહી, પરંતુ અસરોને ઓછી કરવા અને ખેડૂતોની આજીવિકાનું રક્ષણ કરવા માટે વૈજ્ઞાનિક આયોજન અને ક્ષેત્ર સ્તરીય હસ્તક્ષેપનો સક્રિયપણે અમલ કરી રહી છે.

315 સંભવિત અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓની ઓળખ

શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે કૃષિ મંત્રાલય અને ICAR એ વૈજ્ઞાનિક ડેટાના આધારે ઓછા વરસાદ અને અપૂરતી સિંચાઈવાળા સંવેદનશીલ જિલ્લાઓનું સંયુક્ત મૂલ્યાંકન કર્યું છે. નબળા ચોમાસાની સ્થિતિથી સંભવિત રીતે અસરગ્રસ્ત થઈ શકે તેવા આશરે 315 જિલ્લાઓની ઓળખ કરવામાં આવી છે. આ પૈકી 111 જિલ્લાઓને ઉચ્ચ પ્રાથમિકતા (હાઈ પ્રાયોરિટી) ની શ્રેણીમાં રાખવામાં આવ્યા છે, જ્યાં સિંચાઈની સુવિધા 25 ટકાથી ઓછી છે. અન્ય 76 જિલ્લાઓ મધ્યમ પ્રાથમિકતાની શ્રેણીમાં આવે છે જ્યાં સિંચાઈનું પ્રમાણ 25 થી 50 ટકાવચ્ચે છે, જ્યારે 128 જિલ્લાઓને ડેમ અને અન્ય સ્ત્રોતો દ્વારા પ્રમાણમાં સારી સિંચાઈ સુવિધાઓ હોવાને કારણે ઓછી પ્રાથમિકતાની શ્રેણીમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે. આમાંના મોટા ભાગના જિલ્લાઓ 12 રાજ્યોમાં આવેલા છે—મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, ઉત્તર પ્રદેશ, રાજસ્થાન, કર્ણાટક, બિહાર, ઝારખંડ, તેલંગાણા, આંધ્ર પ્રદેશ અને ઓડિશા. આ રાજ્યોના કૃષિ મંત્રીઓ અને જિલ્લા કલેક્ટરો સાથે વિગતવાર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી અને તેમને સ્થાનિક સ્તરે સજ્જતા ઝડપી બનાવવા વિનંતી કરવામાં આવી હતી.

જિલ્લા કૃષિ આકસ્મિક યોજના (ડિસ્ટ્રિક્ટ એગ્રીકલ્ચર કન્ટિન્જન્સી પ્લાન): બચાવની પ્રથમ હરોળ

શ્રી ચૌહાણે માહિતી આપી હતી કે ICAR અને ICAR-CRIDA એ તમામ જિલ્લાઓ માટે ડિસ્ટ્રિક્ટ એગ્રીકલ્ચર કન્ટિન્જન્સી પ્લાન (DACPs) તૈયાર કર્યા છે. આ યોજનાઓમાં જિલ્લા-વિશિષ્ટ આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ, પાકની પદ્ધતિઓ, જળ સંસાધનો અને જોખમી પરિબળોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે અને ઓછા વરસાદની સ્થિતિમાં યોગ્ય વૈકલ્પિક પાકો, પાક વૈવિધ્યકરણની વ્યૂહરચનાઓ, ઉપલબ્ધ જળ સંસાધનોનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ અને જોખમો ઘટાડવા માટે વધારાની આવકની તકો જેવા પગલાં સૂચવવામાં આવ્યા છે. તેમણે રાજ્યો અને જિલ્લા વહીવટીતંત્રોને નિર્દેશ આપ્યો હતો કે DACPs માત્ર ફાઈલો સુધી સીમિત ન રહેવા જોઈએ પરંતુ તેને ક્ષેત્ર સ્તરે અમલી યોજનાઓમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે. સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓ અનુસાર આ યોજનાઓની સમીક્ષા અને અપડેટ થવું જોઈએ અને જ્યારે પણ જરૂર પડે ત્યારે તાત્કાલિક અમલીકરણ માટે ઓપરેશનલ દસ્તાવેજો તરીકે તૈયાર રાખવા જોઈએ. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કોઈપણ આકસ્મિક યોજનાની સફળતા તૃણમૂલ સ્તરે અસરકારક અમલીકરણ પર આધારિત છે અને જિલ્લા વહીવટીતંત્રોને સંપૂર્ણ પ્રતિબદ્ધતા સાથે તેનો અમલ કરવા વિનંતી કરી હતી.

જળ સંરક્ષણ અને સિંચાઈ વ્યવસ્થાપન

નબળા ચોમાસાની સંભાવના વચ્ચે જળ સંરક્ષણને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે. શ્રી ચૌહાણે કહ્યું કે પાણીનું ટીપે ટીપું કિંમતી છે અને તે જ ઉદ્દેશ્ય સાથે આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. તેમણે તળાવો, જળાશયો, ઝરણાં, ખેત તળાવો (ફાર્મ પોન્ડ્સ), ચેકડેમ, સ્ટોપ ડેમ અને કામચલાઉ પાળાના માળખાને તાત્કાલિક રીપેર અને મજબૂત કરવા નિર્દેશ આપ્યો હતો. મનરેગા (MGNREGA) અને આગામી ગ્રામીણ વિકાસ કાર્યક્રમો જેમ કે વીબી-ગ્રામ (VB-GRAMG) હેઠળ જળ સંરક્ષણ અને લણણીના કાર્યોને પ્રાથમિકતા મળવી જોઈએ જેથી રોજગાર નિર્માણ અને જળ સંગ્રહ ક્ષમતામાં વધારો બંને સાથે-સાથે થઈ શકે. સંવેદનશીલ જિલ્લાઓને પીવાના પાણીના પુરવઠાને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવા અને જો જરૂરી હોય તો સરપ્લસ (વધુ પાણીવાળા) વિસ્તારોમાંથી અછતવાળા વિસ્તારોમાં પાણીના ટ્રાન્સફરની વ્યવસ્થા કરવા સલાહ આપવામાં આવી છે. બેઠક દરમિયાન બેસિન-વાર જળાશયોના સંગ્રહની સ્થિતિની પણ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. જ્યારે કેટલાક બેસિનમાં સંગ્રહનું સ્તર સામાન્ય કરતાં વધુ છે, તો અન્ય બેસિનમાં 20 થી 60 ટકા સુધીની ઘટ જોવા મળી રહી છે. રાજ્યોને તે મુજબ હસ્તક્ષેપને પ્રાથમિકતા આપવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે.

પાક વ્યૂહરચના: ટૂંકા ગાળાના, ઓછા પાણીવાળા અને વૈવિધ્યસભર પાકો

કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે વરસાદ આધારિત વિસ્તારોમાં પાકની વ્યૂહરચના બદલવી એ સમયની માંગ બની ગઈ છે. રાજ્યોને ટૂંકા ગાળાની પાકની જાતો અને ઓછી પાણીની જરૂરિયાત સાથે વધુ ઉત્પાદન આપવા સક્ષમ જાતોને પ્રોત્સાહન આપવા સલાહ આપવામાં આવી છે. ખેડૂતોને એક જ પાક પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને જોખમોને વિવિધ પાકો વચ્ચે વહેંચવા માટે પાક વૈવિધ્યકરણ અપનાવવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા છે. આંતર-પાક (ઇન્ટરક્રોપિંગ) અને મિશ્ર ખેતી પદ્ધતિઓને પણ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે જેથી કરીને જો એક પાકને અસર થાય, તો પણ ખેડૂતો અન્ય પાકમાંથી આવક મેળવી શકે. મર્યાદિત ભેજવાળી સ્થિતિમાં પ્રમાણમાં સારું પ્રદર્શન કરતા કઠોળ, શ્રી અન્ન (બરછટ અનાજ) અને તેલીબિયાં પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. રાજ્યોને સામાન્ય વાવણીના સમયગાળા અને વરસાદની શરૂઆત વચ્ચે લાંબો ગાળો હોય તો તાત્કાલિક વૈકલ્પિક પાકના વિકલ્પો પર સ્વિચ કરવા પણ સલાહ આપવામાં આવી છે. શ્રી ચૌહાણે કહ્યું, "આપણે ખેતરો ખાલી રહેવા નહીં દઈએ. કોઈને કોઈ પાકની ખેતી કરવા માટે પૂરતો વરસાદ થશે જ, અને આપણી તૈયારીઓ તે મુજબ જ છે."

બિયારણ, ખાતર અને કૃષિ ઈનપુટ્સની અગાઉથી વ્યવસ્થા

કૃષિ ઈનપુટ્સની ઉપલબ્ધતા અંગે વિગતો આપતાં શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે ખરીફ સીઝન માટે બિયારણની પૂરતી વ્યવસ્થા કરી લેવામાં આવી છે. સંભવિત અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓ માટે વધારાના બિયારણના સ્ટોકની ફાળવણી કરવામાં આવી છે. જે જિલ્લાઓમાં ફરીથી વાવણી (રેસોઇંગ) જરૂરી બને તે માટે ખાસ કરીને લગભગ એક ટકા વધારાનો બિયારણનો સ્ટોક અનામત રાખવામાં આવ્યો છે. ખાતર મંત્રાલયના અહેવાલો અનુસાર, ખરીફ સીઝન માટે યુરિયા, ડીએપી (DAP), એમઓપી (MOP), એનપીકે (NPK) અને એસએસપી (SSP) સહિતના તમામ મુખ્ય ખાતરોની ઉપલબ્ધતા સંતોષકારક છે. નબળા ચોમાસાની સ્થિતિ ધરાવતા સંવેદનશીલ જિલ્લાઓમાં સમયસર વિતરણ અને ડિલિવરી સુનિશ્ચિત કરવા માટે અલગ મોનિટરિંગ મિકેનિઝમ કાર્યરત છે જેથી હવામાન અનુકૂળ થતાં જ ખેડૂતો તાત્કાલિક વાવણી કરી શકે. મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે 75-100 mm સંચિત વરસાદ અને જમીનમાં પૂરતો ભેજ આવ્યા પછી જ વાવણી કરવી જોઈએ. હળવા વરસાદ પછી વહેલી વાવણી કરવાથી બિયારણને નુકસાન થવાનું અને ફરીથી વાવણી કરવાનું જોખમ વધે છે.

કેવીકે (KVKs) અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા વૈજ્ઞાનિક સલાહ (એડવાઇઝરી)

સમયસર વૈજ્ઞાનિક સલાહના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડતા શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે દેશના 731 કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs) ખેડૂતોને તકનીકી માર્ગદર્શન અને પાક વ્યવસ્થાપનની માહિતી પહોંચાડવા માટે મુખ્ય કડી તરીકે કામ કરે છે. કેવીકે અને એગ્રો-મેટોરોલોજિકલ એડવાઇઝરી યુનિટ્સને જિલ્લાઓ સાથે મળીને કામ કરવા અને અલ નિનો તેમજ નબળા ચોમાસાની સંભવિત અસરો અંગે ખેડૂતોને સતત માર્ગદર્શન આપવા સૂચના આપવામાં આવી છે. એગ્રો-મેટ એડવાઇઝરી, એસએમએસ (SMS) અને વોટ્સએપ (WhatsApp) મેસેજ, કોલ સેન્ટર્સ, રેડિયો અને ટેલિવિઝન પ્રસારણ અને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ દ્વારા માહિતીના પ્રસારણને મજબૂત કરવામાં આવશે. ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે દરેક ખેડૂતને વાવણી, પાકમાં ફેરફાર અને ઈનપુટના ઉપયોગ અંગે માહિતગાર નિર્ણયો લેવા માટે સમયસર માહિતી અને વૈજ્ઞાનિક માર્ગદર્શન મળે.

પશુધન અને પશુ આહાર વ્યવસ્થાપન

શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે તીવ્ર નબળા ચોમાસાને કારણે પશુધન માટે ઘાસચારાની અછત સર્જાઈ શકે છે. આ સંભાવનાને પહોંચી વળવા માટે, સરપ્લસ (વધુ ઘાસચારો ધરાવતા) વિસ્તારોમાંથી અછતવાળા વિસ્તારોમાં ઘાસચારો પહોંચાડવા માટે અગાઉથી સપ્લાય પ્લાન તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે. પશુપાલકો માટે અચાનક કોઈ અડચણ ન આવે તે માટે ઘાસચારાનો સંગ્રહ, વૈકલ્પિક ઘાસચારાના સ્ત્રોતો અને સપ્લાય ચેઈનનું અગાઉથી આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. ઘાસચારાના કાળાબજાર અને સંગ્રહખોરીને રોકવા માટે કેન્દ્ર અને રાજ્યો સંયુક્ત રીતે મોનિટરિંગ મિકેનિઝમને મજબૂત કરશે.

ખેડૂતો માટે નાણાકીય સુરક્ષા: પીએમએફબીવાય, કેસીસી અને પીએમ-કિસાન

કેન્દ્રીય મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સજ્જતા માત્ર પાક અને પાણી પૂરતી મર્યાદિત ન હોવી જોઈએ અને ખેડૂતોની નાણાકીય સુરક્ષા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. પાકના નુકસાનની સ્થિતિમાં સમયસર વળતર સુનિશ્ચિત કરવા માટે સંભવિત અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓમાં પ્રધાનમંત્રી ફસલ બીમા યોજના (PMFBY) હેઠળ કવરેજ વધારવા પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે. રાજ્યોને પાત્ર ખેડૂતોને કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC) ઇશ્યૂ કરવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવવા નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે જેથી તેમની પાસે બિયારણના નુકસાન, ફરીથી વાવણી અને અન્ય કૃષિ રોકાણોને પહોંચી વળવા માટે પૂરતા સંસાધનો હોય. તાજેતરમાં મુક્ત કરાયેલા પીએમ-કિસાનના હપ્તાનો ઉલ્લેખ કરતા શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે ખેડૂતો આ ભંડોળનો ઉપયોગ બિયારણ, ખાતર અને અન્ય આવશ્યક કૃષિ ઈનપુટ્સ માટે કરી શકે છે. તેમણે કહ્યું કે PMFBY, KCC અને PM-KISAN એકસાથે મળીને અલ નિનો જેવા પડકારો દરમિયાન ખેડૂતો માટે વ્યાપક સપોર્ટ સિસ્ટમ (સહાયક પ્રણાલી) તરીકે કામ કરશે.

બહુસ્તરીય સંકલન અને મોનિટરિંગ ફ્રેમવર્ક

શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે આકસ્મિક પગલાંની સફળતા આખરે જિલ્લા સ્તરના અમલીકરણ પર આધારિત છે. તદનુસાર, સ્પષ્ટપણે વ્યાખ્યાયિત જવાબદારીઓ સાથે કેન્દ્ર, રાજ્ય, જિલ્લા, બ્લોક અને ગ્રામ્ય સ્તરે બહુસ્તરીય સંકલન ફ્રેમવર્ક વિકસાવવામાં આવ્યું છે. જિલ્લા કલેક્ટરો, કૃષિ વિભાગો, જળ સંસાધન વિભાગો, ગ્રામીણ વિકાસ વિભાગો, પશુપાલન વિભાગો, KVKs, આત્મા (ATMA) અને અન્ય સંસ્થાઓ વચ્ચે નિયમિત બેઠકો અને રીઅલ-ટાઇમ ડેટા-શેરિંગ મિકેનિઝમ્સ સ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યા છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે, ચોમાસાની પ્રગતિ, પાકની વાવણી, પાકની સ્થિતિ, ઈનપુટ સપ્લાય અને માર્કેટ ઈન્ડિકેટર્સનું સતત વિશ્લેષણ કરવા માટે નવી દિલ્હીમાં એક ‘અલ નિનો મોનિટરિંગ સેલ’ અને ‘ક્રોપ વેધર વોચ ગ્રૂપ’ની રચના કરવામાં આવી છે. રાજ્યોને કંટ્રોલ રૂમ સ્થાપવા અને કેન્દ્ર સાથે સંકલન માટે નોડલ ઓફિસરો નિયુક્ત કરવા પણ સૂચના આપવામાં આવી છે. મોટાભાગના રાજ્યોએ પોતાના નોડલ અધિકારીઓ નામાંકિત કરી દીધા છે. મંત્રીએ માહિતી આપી હતી કે દર અઠવાડિયે સચિવ સ્તરની સમીક્ષાઓ કરવામાં આવે છે અને તેઓ વ્યક્તિગત રીતે દર મંગળવારે અલ નિનોની સ્થિતિની સમીક્ષા કરે છે.

ઉત્પાદન લક્ષ્યાંકો, સંગ્રહ અને ખાદ્ય સુરક્ષા

ખરીફ 2025 માટે નિર્ધારિત કરાયેલા કેટલાક મોટા ઉત્પાદન લક્ષ્યાંકો, જેમાં ચોખા, મકાઈ અને કુલ અન્ન ઉત્પાદનનો સમાવેશ થાય છે, તે પહેલાથી જ પ્રાપ્ત થઈ ગયા છે અથવા તેનાથી વધી ગયા છે. ખરીફ 2026 માટે, ચોમાસાની આગાહી, એમએસપી (MSP), માંગના વલણો, અગાઉના પ્રદર્શન અને ચાલુ સરકારી યોજનાઓને ધ્યાનમાં રાખીને આશરે 176 million tonnes અન્ન ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. ચોખા અને ઘઉં બંનેનો બફર સ્ટોક પૂરતો છે, અને તેથી નબળા ચોમાસાની ચિંતાઓ છતાં ખાદ્ય સુરક્ષા માટે કોઈ તાત્કાલિક જોખમ નથી.

ખેડૂતોને સંદેશ: તૈયાર રહો, ગભરાશો નહીં

ખેડૂતોને સીધા સંબોધતા શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે નબળા ચોમાસાની સંભાવના હોવા છતાં, દેશ કોઈપણ પડકારનો સામનો સામૂહિક રીતે કરવા માટે સંપૂર્ણ રીતે સજ્જ છે. "ગભરાવાની કોઈ જરૂર નથી. જે જરૂરી છે તે સજ્જતા અને સામૂહિક પગલાં છે. જો કેન્દ્ર અને રાજ્યો, વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ, જિલ્લા વહીવટીતંત્રો અને ખેડૂતો સંકલન સાથે કામ કરશે, તો અલ નિનો દ્વારા ઉભા થયેલા પડકારને એક તકમાં બદલી શકાય છે જ્યાં જળ સંરક્ષણ, પાક વૈવિધ્યકરણ, વૈજ્ઞાનિક સલાહ અને સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓ સાથે મળીને ખેડૂતો માટે રક્ષણાત્મક કવચ પૂરું પાડશે," એમ તેમણે જણાવ્યું હતું. તમામ હિસ્સેદારોના સામૂહિક પ્રયાસો પર વિશ્વાસ વ્યક્ત કરતા શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે ભારતના કૃષિ, પશુધન અને ગ્રામીણ અર્થતંત્રને મોટા વિક્ષેપોથી બચાવી શકાય છે અને તમામ સંભવિત માધ્યમો દ્વારા ખેડૂતોની આજીવિકા મજબૂત કરી શકાય છે.

SM/DK/JD