છેલ્લા એક દાયકામાં ભારત એક મોટા ડિજિટલ માર્કેટમાંથી વૈશ્વિક ટેકનોલોજી શક્તિ તરીકે ઊભરી આવ્યું છે. અગાઉ, ભારતને મુખ્યત્વે ડિજિટલ સેવાઓ અને ઇન્ટરનેટ આધારિત પ્લેટફોર્મ્સ માટે એક વિશાળ ઉપભોક્તા આધાર તરીકે જોવામાં આવતું હતું. આજે, દેશ ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI), સ્વદેશી ઇનોવેશન, સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ અને ઊભરતી ટેકનોલોજી ક્ષમતાઓ દ્વારા વૈશ્વિક ટેકનોલોજી વિકાસને વધુને વધુ આકાર આપી રહ્યો છે. સરકારના સતત રોકાણોએ રાષ્ટ્રીય ક્ષમતાને મજબૂત બનાવી છે, ટેકનોલોજીકલ ક્ષમતાનો વિસ્તાર કર્યો છે અને વૈશ્વિક વિશ્વસનીયતામાં વધારો કર્યો છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), સેમિકન્ડક્ટર્સ, ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી, સુપરકમ્પ્યુટિંગ, ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ અને સાયબર સિક્યોરિટીમાં મિશન-મોડ પહેલો એક મજબૂત ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમને આકાર આપી રહી છે. ભારતનું વિશ્વસનીય ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સર્વસમાવેશી ડિજિટલ ગવર્નન્સ અને વધતી વૈશ્વિક ભાગીદારી દેશને એક વિશ્વસનીય ટેકનોલોજી ભાગીદાર તરીકે સ્થાપિત કરી રહી છે. આ સિદ્ધિઓ વિકસિત ભારત 2047 માટે પાયો નાખી રહી છે અને વૈશ્વિક ટેકનોલોજી લેન્ડસ્કેપમાં ભારતની ભૂમિકાને મજબૂત કરી રહી છે.

મોટી છલાંગ લગાવતા પહેલા

બાર વર્ષ પહેલાં, ભારતે ટેકનોલોજીને વિકસિત ભારતનું મુખ્ય ચાલક બળ બનાવવા માટે એક મક્કમ પ્રવાસ શરૂ કર્યો હતો. ત્યારબાદ ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું નિર્માણ કરવા, ઇનોવેશનને મજબૂત કરવા અને દરેક નાગરિક માટે ટેકનોલોજીની પહોંચ વિસ્તારવા માટે સતત રાષ્ટ્રીય પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા. સરકારે સેમિકન્ડક્ટર્સ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી, સુપરકમ્પ્યુટિંગ, બ્લોકચેન અને ક્લાઉડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેવી ઊભરતી ટેકનોલોજીઓમાં સમર્પિત મિશન-મોડ કાર્યક્રમો દ્વારા રાષ્ટ્રીય ટેકનોલોજીકલ ક્ષમતાને મજબૂત બનાવી. લાંબા ગાળાના નીતિગત સમર્થન અને વ્યૂહાત્મક રોકાણોએ સ્વદેશી ટેકનોલોજી, સુરક્ષિત ડિજિટલ પ્રણાલીઓ અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમના વિકાસને સક્ષમ બનાવ્યો છે.

આ પરિવર્તનને મોટા પાયે કૌશલ્ય પહેલ, અદ્યતન સંશોધન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સ્ટાર્ટઅપ સહાય અને ઉદ્યોગ-શિક્ષણજગતના સહયોગ દ્વારા રાષ્ટ્રીય ક્ષમતા નિર્માણમાં મોટા રોકાણો દ્વારા ટેકો મળ્યો હતો. વધુમાં, દેશભરમાં સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સ, રિસર્ચ હબ, સેમિકન્ડક્ટર લેબોરેટરીઝ અને ઊભરતી ટેકનોલોજી સંસ્થાઓની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ પહેલોએ ઊભરતા ક્ષેત્રોમાં ભવિષ્ય માટે તૈયાર માનવબળના વિકાસ માટેની તકો ઊભી કરી.

વધેલી ક્ષમતા અને વિસ્તૃત ક્ષમતાએ ભારતની વૈશ્વિક ટેકનોલોજીકલ વિશ્વસનીયતાને વધુ મજબૂત બનાવી છે. દેશે વિશ્વસનીય ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI), સુરક્ષિત ડિજિટલ ગવર્નન્સ સિસ્ટમ્સ અને મજબૂત આંતરરાષ્ટ્રીય ટેકનોલોજી ભાગીદારી બનાવી છે. ભારતે વિશ્વને દર્શાવી આપ્યું છે કે કેવી રીતે સમાવેશિતા, સુલભતા અને પરવડે તેવી ક્ષમતા સુનિશ્ચિત કરીને વસ્તીના સ્તરે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. આજે ભારત માત્ર વૈશ્વિક ટેકનોલોજી અપનાવી રહ્યું નથી, પરંતુ વિશ્વસનીય, સર્વસમાવેશી અને માનવ-કેન્દ્રિત ટેકનોલોજીકલ વિકાસ પર વૈશ્વિક ચર્ચાઓને પણ આકાર આપી રહ્યું છે.

ઊભરતી ક્ષમતાઓના બેકબોન તરીકે ડિજિટલ ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ

2015 માં શરૂ કરાયેલા ડિજિટલ ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામે દેશભરમાં ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મજબૂત કરીને ભારતના ઊભરતા ટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમનો પાયો નાખ્યો હતો. ઓપ્ટિકલ ફાઇબર નેટવર્કના ઝડપી વિસ્તારે હાઇ-સ્પીડ કનેક્ટિવિટી માટે બેકબોન (કરોડરજ્જુ) નું નિર્માણ કર્યું. ઓપ્ટિકલ ફાઇબર કવરેજ 2019 માં 19.35 લાખ રૂટ કિલોમીટરથી વધીને 2025 માં 42.36 લાખ રૂટ કિલોમીટર થયું છે. આ વિસ્તારે શહેરી અને ગ્રામીણ ભારતમાં ઇન્ટરનેટ એક્સેસ, નેટવર્ક વિશ્વસનીયતા અને ડિજિટલ કનેક્ટિવિટીમાં સુધારો કર્યો છે. ભારતે વિશ્વના સૌથી ઝડપી 5G રોલઆઉટ્સમાંનું એક પણ હાંસલ કર્યું છે, જેમાં સેવાઓ 99.9% જિલ્લાઓ સુધી પહોંચી ગઈ છે. સુધારેલા ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરે દેશભરમાં ઇન્ટરનેટ અપનાવવાની ગતિ ઝડપી બનાવી છે.

ઇન્ટરનેટ જોડાણો 2014 માં 25.15 કરોડથી વધીને 2026 માં 102.86 કરોડ થયા છે. ઇન્ટરનેટના વધુ વ્યાપે બ્રોડબેન્ડ એક્સેસનો વધુ વિસ્તાર કર્યો, જેમાં બ્રોડબેન્ડ કનેક્શન્સ 2014 માં 6.1 કરોડથી વધીને ડિસેમ્બર 2025 માં 99.56 કરોડ થયા છે.

આ ડિજિટલ વિસ્તારે નાગરિકો, સ્ટાર્ટઅપ્સ, વ્યવસાયો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, આરોગ્યસંભાળ પ્રણાલીઓ અને સરકારી સેવાઓને ડિજિટલ અર્થતંત્ર સાથે જોડ્યા છે. ઝડપી અને વધુ વિશ્વસનીય કનેક્ટિવિટીએ AI, ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ, બ્લોકચેન, ફિનટેક અને અન્ય ડેટા-આધારિત ટેકનોલોજીના વિકાસને પણ સક્ષમ બનાવ્યો છે.

પરવડે તેવા ઇન્ટરનેટે વસ્તીના સ્તરે ટેકનોલોજી અપનાવવાની ગતિને વધુ ઝડપી બનાવી છે. સરેરાશ માસિક ડેટા વપરાશ 2014 માં 61.66 MB થી વધીને ડિસેમ્બર 2025 માં 24.01 GB થયો છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન, ડેટા ખર્ચ પ્રતિ GB ₹269 થી તીવ્રપણે ઘટીને ₹8-10 પ્રતિ GB થઈ ગયો છે. ઇન્ટરનેટના નીચા ખર્ચે ટેલિમેડિસિન, ઓનલાઇન શિક્ષણ, ડિજિટલ ચૂકવણી, ઇ-કોમર્સ અને ઇ-ગવર્નન્સ સેવાઓ સુધી પહોંચનો વિસ્તાર કર્યો છે. આ વ્યાપક ડિજિટલ સ્વીકારે ઇનોવેશન, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ડિજિટલ સાહસિકતા માટે એક મજબૂત વપરાશકર્તા ઇકોસિસ્ટમ ઊભી કરી છે.

  

છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, ડિજિટલ ઇન્ડિયા ભારતની ડિજિટલ કાયાપલટનું બેકબોન બની ગયું છે. આ કાર્યક્રમે ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મજબૂત કર્યું, કનેક્ટિવિટીનો વિસ્તાર કર્યો અને વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ટેકનોલોજી અપનાવવાની ગતિ વધારી. આ પ્રયાસો ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક ડિજિટલ અર્થતંત્ર તરીકે સ્થાપિત કરી રહ્યા છે અને સાથે જ ભવિષ્યની સજ્જતા માટે મજબૂત પાયો નાખી રહ્યા છે અને ઊભરતી ટેકનોલોજીમાં રાષ્ટ્રીય ક્ષમતાઓનો વિસ્તાર કરી રહ્યા છે.

ભવિષ્યની સજ્જતા માટે ક્ષમતાઓનો વિકાસ

ભારત AI, સેમિકન્ડક્ટર્સ, ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી અને સુપરકમ્પ્યુટિંગ વગેરેમાં સતત રોકાણો દ્વારા ભવિષ્ય માટે સજ્જ ટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ કરી રહ્યું છે. મિશન-આધારિત કાર્યક્રમો વિવિધ ક્ષેત્રોમાં સ્વદેશી ઇનોવેશન, સંશોધન ક્ષમતાઓ અને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત કરી રહ્યા છે. આ પહેલો અદ્યતન ઉત્પાદન અને વ્યૂહાત્મક ટેકનોલોજી વિકાસને પણ પ્રોત્સાહિત કરી રહી છે, જ્યારે ઊભરતી ટેકનોલોજી માટે વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક અને વિશ્વસનીય હબ તરીકે ભારતની સ્થિતિને વધુ મજબૂત બનાવી રહી છે.

હાઇ-પર્ફોર્મન્સ કમ્પ્યુટિંગ માટે સુપરકોમ્પ્યુટર્સ

સુપરકોમ્પ્યુટર્સ એ અત્યંત શક્તિશાળી કોમ્પ્યુટર્સ છે જે દર સેકન્ડે અબજો ગણતરીઓ કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે. તેનો ઉપયોગ જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવા માટે થાય છે જે સામાન્ય કમ્પ્યુટર્સ અસરકારક રીતે હેન્ડલ કરી શકતા નથી. આજે, તેઓ હવામાનની આગાહી, ક્લાઇમેટ મોડેલિંગ, AI, ડ્રગ ડિસ્કવરી (દવા શોધવાની પ્રક્રિયા) વગેરે માટે મહત્વપૂર્ણ છે. જેમ જેમ ડેટા વોલ્યુમ અને કમ્પ્યુટેશનલ માંગ વધી રહી છે, તેમ સુપરકોમ્પ્યુટર્સ વૈજ્ઞાનિક ઇનોવેશનને વેગ આપવા અને ઝડપી, પુરાવા-આધારિત નિર્ણયો લેવામાં મદદ કરે છે. તેઓ ટેકનોલોજીકલ નેતૃત્વ અને આર્થિક સ્પર્ધાત્મકતા માટે આવશ્યક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બની ગયા છે.

₹4,500 કરોડના ખર્ચ સાથે 2015 માં શરૂ કરાયેલા નેશનલ સુપરકમ્પ્યુટિંગ મિશન (NSM) અંતર્ગત, ભારતે અગ્રણી સંસ્થાઓમાં 47 પેટાફ્લોપ્સની સંયુક્ત કમ્પ્યુટિંગ પાવર ધરાવતા 38 સુપરકોમ્પ્યુટર્સ તૈનાત કર્યા છે. એક મોટી સિદ્ધિ સ્વદેશી PARAM રુદ્ર શ્રેણીનો વિકાસ છે, જે ભારતીય ડિઝાઇનના હાર્ડવેર અને સોફ્ટવેર સાથે બનાવવામાં આવી છે. આ હાઇ-પર્ફોર્મન્સ કમ્પ્યુટિંગમાં આત્મનિર્ભરતા મજબૂત કરવા તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.

ભારતનું સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ

સેમિકન્ડક્ટર્સ આધુનિક ડિજિટલ અને ઊભરતી ટેકનોલોજીનો પાયો બનાવે છે. તેઓ કોમ્યુનિકેશન, મોબિલિટી, સંરક્ષણ, ઉત્પાદન વગેરેમાં વપરાતા ઉપકરણોને પાવર આપે છે. AI, ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ, IoT, 5G અને અદ્યતન ઇલેક્ટ્રોનિક્સ જેવી ટેકનોલોજીઓ સેમિકન્ડક્ટર ક્ષમતા પર ખૂબ નિર્ભર છે.

ટેકનોલોજીકલ સાર્વભૌમત્વને મજબૂત કરવા માટે, સરકારે ડિસેમ્બર 2021 માં ₹76,000 કરોડના ખર્ચ સાથે સેમિકોન ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ શરૂ કર્યો હતો. આ કાર્યક્રમે સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન, ડિસ્પ્લે ફેબ્રિકેશન, ચિપ ડિઝાઇન, પેકેજિંગ, ટેસ્ટિંગ, ટેલેન્ટ ડેવલપમેન્ટ અને સંશોધન સહયોગને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. આત્મનિર્ભર ભારત અને મેક ઇન્ડિયા દ્વારા માર્ગદર્શિત, તેણે ભારતને વૈશ્વિક ઇલેક્ટ્રોનિક્સ વેલ્યુ ચેઇન્સમાં એકીકૃત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આ ગતિને આગળ વધારતા, કેન્દ્રીય બજેટ 2026–27 માં નાણાકીય વર્ષ 2026–27 માટે ₹1,000 કરોડના પ્રારંભિક ખર્ચ સાથે ઇન્ડિયા સેમિકન્ડક્ટર મિશન (ISM) 2.0 ની વધુ જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. ISM 2.0 સેમિકન્ડક્ટર સાધનો, સામગ્રી, સ્વદેશી બૌદ્ધિક સંપદા, સ્થિતિસ્થાપક સપ્લાય ચેઇન્સ, સંશોધન, તાલીમ અને અદ્યતન ઉત્પાદન ક્ષમતાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જે ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક સેમિકન્ડક્ટર હબ તરીકે સ્થાપિત કરે છે.

શું તમે જાણો છો? 2021 માં શરૂ કરાયેલી ડિઝાઇન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (DLI) સ્કીમ ભારતના ફેબલેસ செમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ વિકસાવવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. સેમિકોન ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ હેઠળ અમલીકૃત, તે નાણાકીય પ્રોત્સાહનો અને અદ્યતન ડિઝાઇન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર દ્વારા સ્ટાર્ટઅપ્સ, MSMEs અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને મદદ કરે છે. આ યોજના સંપૂર્ણ સેમિકન્ડક્ટર ડિઝાઇન લાઇફસાઇકલને આવરી લે છે. સ્વદેશી ચિપ ડિઝાઇન ક્ષમતાઓને મજબૂત કરીને, આ યોજના આયાત નિર્ભરતા ઘટાડે છે અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદનમાં ઉચ્ચ સ્થાનિક મૂલ્યવૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, DLI યોજના હેઠળ, 24 કંપનીઓને નાણાકીય સહાય મળી છે અને 105 અરજદારોને EDA ટુલ્સ સપોર્ટ મળ્યો છે. અદ્યતન 12 nm ડિઝાઇન્સ સહિત 16 ટેપ-આઉટ્સમાંથી સાત ચિપ્સ ફેબ્રિકેટ કરવામાં આવી છે.

જૂન 2026 સુધીમાં, ISM હેઠળ આશરે ₹1.64 લાખ કરોડના 12 પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આમાં એક સેમિકન્ડક્ટર ફેબ, બે કમ્પાઉન્ડ સેમિકન્ડક્ટર ફેબ્સ અને નવ પેકેજિંગ યુનિટ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ એક સ્થાનિક સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ બનાવી રહ્યું છે અને આયાત નિર્ભરતા ઘટાડી રહ્યું છે.

ક્વોન્ટમ ભવિષ્યનું નિર્માણ

ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી એકવીસમી સદીની નિર્ણાયક સીમાઓમાંથી એક તરીકે ઊભરી રહી છે. આ ટેકનોલોજી ક્વોન્ટમ મિકેનિક્સ અથવા ભૌતિકશાસ્ત્રના નિયમો પર આધારિત છે જે સબ એટોમિક (ઉપ-પરમાણુ) કણો પર લાગુ થાય છે. આ ક્ષેત્ર સંભાવનાઓ દ્વારા સંચાલિત છે, જ્યાં તત્વો એકસાથે બહુવિધ અવસ્થાઓમાં અસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે. આ ટેકનોલોજી પર આધારિત સાધનો શક્તિશાળી કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા ધરાવે છે, અને સામાન્ય કરતાં વધુ સંવેદનશીલ અને સુરક્ષિત છે. તેઓ અલ્ટ્રા-સિક્યોર કોમ્યુનિકેશન્સ અને અદ્યતન ડેટા પ્રોસેસિંગ સક્ષમ કરવાની સાથે આરોગ્યસંભાળ, ફાઇનાન્સ, લોજિસ્ટિક્સ અને ક્લાઇમેટ મોડેલિંગ વગેરેને બદલવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જેમ જેમ રાષ્ટ્રો આ ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્પર્ધા કરી રહ્યા છે, તેમ ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી આર્થિક વૃદ્ધિ, ટેકનોલોજીકલ નેતૃત્વ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના નિર્ણાયક ચાલક બળ તરીકે વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે.

ક્વોન્ટમની વ્યૂહાત્મક અગત્યતાને ઓળખીને, સરકારે એપ્રિલ 2023 માં ₹6,003.65 કરોડના ખર્ચ સાથે નેશનલ ક્વોન્ટમ મિશનને મંજૂરી આપી હતી. આ મિશન ચાર મુખ્ય ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે: ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ, ક્વોન્ટમ કોમ્યુનિકેશન, ક્વોન્ટમ સેન્સિંગ એન્ડ મેટ્રોલોજી, અને ક્વોન્ટમ મટિરિયલ્સ એન્ડ ડિવાઇસીસ. આ મિશન સ્વદેશી ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી વિકસાવવા, સંશોધન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મજબૂત કરવા, કુશળ પ્રતિભાઓ તૈયાર કરવા, સ્ટાર્ટઅપ્સને ટેકો આપવા, ઉદ્યોગ-શિક્ષણજગતના સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા અને ભારતને વિશ્વના અગ્રણી ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી દેશોમાં સ્થાન અપાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.

તેના પરિણામો અત્યારથી જ દેખાવા લાગ્યા છે. અગ્રણી સંસ્થાઓમાં ચાર સમર્પિત થીમેટિક હબ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં 43 સંસ્થાઓના 152 થી વધુ સંશોધકો જોડાયેલા છે. આ મિશને નવ ડીપ-ટેક સાહસો સહિત 17 સ્ટાર્ટઅપ્સને મદદ કરી છે, જે ભારતના ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવે છે. ભારતે 1,000 કિમી લાંબી સુરક્ષિત ક્વોન્ટમ કોમ્યુનિકેશન નેટવર્કનું પણ પ્રદર્શન કર્યું, જે નિર્ધારિત સમયપત્રક કરતાં છ વર્ષ વહેલા આ સીમાચિહ્ન હાંસલ કરે છે. આ વિઝનને વધુ આગળ વધારતા, ફેબ્રુઆરી 2026 માં અમરાવતીમાં ભારતના પ્રથમ ક્વોન્ટમ વેલીનો શિલાન્યાસ કરવામાં આવ્યો છે. તે ભવિષ્યના ક્વોન્ટમ સંશોધન, ઇનોવેશન અને વ્યૂહાત્મક ક્ષમતાઓ માટે એક સમર્પિત ઇકોસિસ્ટમ બનાવશે.

ભારતનું AI પરિવર્તન

AI ચપળ ઓટોમેશન, ઉત્પાદકતામાં વધારો અને આધુનિક ઔદ્યોગિક ઇનોવેશન દ્વારા અર્થતંત્રોને બદલી રહ્યું છે. મજબૂત ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને વિશાળ ટેકનોલોજી માનવબળના ટેકાથી ભારત પણ એક મુખ્ય વૈશ્વિક AI ઇકોસિસ્ટમ તરીકે ઊભરી આવ્યું છે.

આ પ્રગતિને વેગ આપવા માટે, સરકારે 2024 માં ₹10,300 કરોડથી વધુના ખર્ચ સાથે ઇન્ડિયાAI મિશનને મંજૂરી આપી હતી. આ મિશન સ્વદેશી AI કમ્પ્યુટિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવા અને હાઇ-એન્ડ GPU સુવિધાઓ સુધી પહોંચ વિસ્તારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ મિશન AI સંશોધન, સ્ટાર્ટઅપ વિકાસ, યુવા કૌશલ્ય અને જાહેર સેવા ઇનોવેશનને પણ મદદ કરે છે. ટેકનોલોજીકલ વિકાસની સાથે, આ મિશન સુરક્ષિત, સર્વસમાવેશી અને જવાબદાર AI પ્રણાલીઓને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ પ્રયાસો ભારતને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ માટે વૈશ્વિક સ્તરે વિશ્વસનીય હબ તરીકે સ્થાપિત કરવાનો ઉદ્દેશ્ય ધરાવે છે.

તેની શરૂઆતના બે વર્ષમાં જ આ મિશને ભારતના AI ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવામાં મદદ કરી છે. માર્ચ 2026 ના રોજ, ભારતમાં આશરે 1.8 લાખ સ્ટાર્ટઅપ્સ છે, જેમાં લગભગ 89% નવા સ્ટાર્ટઅપ્સ AI સોલ્યુશન્સનો ઉપયોગ કરે છે. અદ્યતન AI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધી પહોંચના લોકશાહીકરણ માટે 38,000 થી વધુ GPUs ધરાવતી એક સામાન્ય કમ્પ્યુટિંગ સુવિધા સ્થાપવામાં આવી રહી છે. AI કોષ પ્લેટફોર્મ 20 ક્ષેત્રોમાં 12,115 ડેટાસેટ્સ અને 306 AI મોડેલ્સ હોસ્ટ કરે છે, જે મોટા પાયે ઇનોવેશન અને સંશોધનને સક્ષમ બનાવે છે. આ પહેલો કમ્પ્યુટિંગ પાવર, ડેટા અને AI ટૂલ્સ સુધી પહોંચનો વિસ્તાર કરી રહી છે, જે ભારતને AI વિકાસ માટે અગ્રણી હબ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં મદદ કરે છે.

ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ દ્વારા ભવિષ્યને વેગ આપવો

ક્લાઉડ ઇન્ટરનેટ પર સ્ટોરેજ, સર્વર્સ, સોફ્ટવેર અને ડેટા પ્રોસેસિંગ જેવી કમ્પ્યુટિંગ સેવાઓ પ્રદાન કરે છે, જે ગવર્નન્સ, બિઝનેસ અને ફાઇનાન્સ વગેરેમાં સ્કેલેબલ, ખર્ચ-અસરકારક અને સુરક્ષિત પહોંચ સક્ષમ બનાવે છે. જેમ જેમ ભારતનું ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ વિસ્તરી રહ્યું છે, તેમ ક્લાઉડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેટા સાર્વભૌમત્વ, ડિજિટલ ગવર્નન્સ અને જાહેર સેવા વિતરણ માટે એક અનિવાર્ય આવશ્યકતા બની ગયું છે.

ભારતના સ્વદેશી ક્લાઉડ ઇકોસિસ્ટમની શરૂઆત 2014 માં ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) દ્વારા સરકારના રાષ્ટ્રીય ક્લાઉડ પ્લેટફોર્મ તરીકે 'મેઘરાજ' (MeghRaj) ના લોન્ચ સાથે થઈ હતી. વધુમાં, મેઘરાજ 2.0 એ હાઇબ્રિડ ક્લાઉડ આર્કિટેક્ચર અને મજબૂત સાયબર સિક્યોરિટી દ્વારા આ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવ્યું છે. તેણે સરકારી વિભાગોને સંવેદનશીલ ડેટા પર નિયંત્રણ જાળવી રાખીને અદ્યતન ક્લાઉડ સંસાધનોનો સુરક્ષિત રીતે ઉપયોગ કરવા સક્ષમ બનાવ્યા છે.

જૂન 2026 સુધીમાં, મેઘરાજ ક્લાઉડ પ્લેટફોર્મનો સ્વીકાર 2015-16 માં 342 સરકારી વિભાગોથી વધીને 2,323 વિભાગો સુધી પહોંચ્યો છે, જે ડિજિલોકર (DigiLocker), માયગવ (MyGov), અને નેશનલ સ્કોલરશિપ પોર્ટલ વગેરે જેવા અગ્રણી પ્લેટફોર્મ્સને પાવર આપે છે.

શું તમે જાણો છો? કેન્દ્રીય બજેટ 2026–27 એ 2047 સુધી ટેક્સ હોલિડેઝ, ટેક્સ નિશ્ચિતતા માટે 15% સેફ હાર્બર જોગવાઈ અને સેફ હાર્બર ધોરણો હેઠળ પાત્રતા મર્યાદા ₹300 કરોડથી વધારીને ₹2,000 કરોડ કરવા સહિતના મોટા નીતિગત પ્રોત્સાહનો દ્વારા ક્લાઉડ અને AI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસને વેગ આપ્યો છે. વેપાર કરવાની સરળતામાં સુધારો કરવા માટે સ્વચાલિત મંજૂરી પ્રણાલીઓ પણ દાખલ કરવામાં આવી હતી.

ડિજિટલ ઇનોવેશનની આગામી લહેરને સક્ષમ બનાવતું બ્લોકચેન

બ્લોકચેન એ એક સુરક્ષિત, ટેમ્પર-રેઝિસ્ટન્ટ ડિજિટલ લેજર છે જે મધ્યસ્થીઓ વિના વિતરિત નેટવર્ક પર વ્યવહારો રેકોર્ડ કરે છે. પારદર્શિતા, અપરિવર્તનશીલતા, ટ્રેસેબિલિટી (ભાળ મેળવવાની ક્ષમતા) અનેવિકેન્દ્રીકરણની તેની મુખ્ય શક્તિઓ તેને ગવર્નન્સ, ફાઇનાન્સ, સપ્લાય ચેઇન્સ, ન્યાયતંત્ર અને ડિજિટલ સેવા વિતરણ માટે નોંધપાત્ર બનાવે છે. આ સંભવિતતાને ઓળખીને, MeitY એ 2021 માં ₹64.76 કરોડના ખર્ચ સાથે નેશનલ બ્લોકચેન ફ્રેમવર્ક (NBF) ની શરૂઆત કરી હતી, જેનો ઉદ્દેશ્ય નાગરિક-કેન્દ્રિત ગવર્નન્સ અને ડિજિટલ વિશ્વાસ માટે સુરક્ષિત, સ્કેલેબલ અને ઇન્ટરઓપરેબલ બ્લોકચેન ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાનો છે.

અનુકૂળ સરકારી નીતિઓના ટેકાથી, ભારતનું બ્લોકચેન ઇકોસિસ્ટમ વિશ્વાસ્ય બ્લોકચેન સ્ટેક, NBFLite સેન્ડબોક્સ, પ્રામાણિક એપ વેરિફિકેશન સિસ્ટમ અને નેશનલ બ્લોકચેન પોર્ટલ જેવા સ્વદેશી પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા વિસ્તર્યું છે. આ ફ્રેમવર્ક ભુવનેશ્વર, પુણે અને હૈદરાબાદમાં NIC ડેટા સેન્ટર્સ દ્વારા બ્લોકચેન-એઝ-અ-સર્વિસ (BaaS) ને સપોર્ટ કરે છે. બ્લોકચેન એપ્લિકેશન્સ સુરક્ષિત દસ્તાવેજ ચકાસણી, ન્યાયતંત્રના રેકોર્ડ્સ, દવા સપ્લાય-ચેઇન ટ્રેકિંગ અને પ્રોપર્ટી મેનેજમેન્ટ દ્વારા ગવર્નન્સમાં પહેલેથી જ પરિવર્તન લાવી રહી છે, જે પારદર્શિતા મજબૂત કરે છે, છેતરપિંડી ઘટાડે છે અને ડિજિટલ ઇન્ડિયા તથા આત્મનિર્ભર ભારતના વિઝનને ટેકો આપે છે.

ઓક્ટોબર 2025 સુધીમાં, બ્લોકચેન પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા 3 કરોડથી વધુ પ્રોપર્ટી દસ્તાવેજોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે, જે ટેમ્પર-પ્રૂફ રેકોર્ડ્સ બનાવે છે અને જમીન સંબંધિત વિવાદો ઘટાડે છે. NIC એ સંશોધન અને ઇનોવેશનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ ઇન બ્લોકચેન ટેકનોલોજીની સ્થાપના કરી છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાએ ડિજિટલ રુપી (e₹) પાઇલોટ્સ શરૂ કર્યા છે, જ્યારે ટેલિકોમ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયાએ સ્પામ અટકાવવા માટે બ્લોકચેન-આધારિત ડિસ્ટ્રિબ્યુટેડ લેજર ટેકનોલોજી (DLT) અપનાવી છે. નેશનલ સિક્યોરિટીઝ ડિપોઝિટરી લિમિટેડ (NSDL) પણ સુરક્ષિત ઓડિટ ટ્રેલ્સ માટે બ્લોકચેનનો ઉપયોગ કરે છે.

ભારતના ડિજિટલ અર્થતંત્રના બેકબોન તરીકે ડેટા સેન્ટર્સ

ડેટા સેન્ટર્સ એ સુરક્ષિત સુવિધાઓ છે જે ડિજિટલ માહિતીના સંગ્રહ, પ્રોસેસિંગ અને હિલચાલને પાવર આપે છે. તેઓ ક્લાઉડ સેવાઓ, AI, બ્લોકચેન એપ્લિકેશન્સ અને ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ જેવી ભવિષ્યની ટેકનોલોજીઓને ટેકો આપે છે. વિશ્વસનીય ડેટા સેન્ટર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર હાઇ-પર્ફોર્મન્સ કમ્પ્યુટિંગ, સુરક્ષિત ડિજિટલ સેવાઓ અને રિયલ-ટાઇમ ડેટા એક્સેસ સક્ષમ બનાવે છે. ભારત માટે, તે ટેકનોલોજીકલ આત્મનિર્ભરતા મજબૂત કરે છે, ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ટેકો આપે છે, રોકાણ આકર્ષે છે, કુશળ નોકરીઓ ઊભી કરે છે અને વૈશ્વિક ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં દેશની ભૂમિકા વધારે છે. ભારતના ડેટા સેન્ટર સેક્ટરમાં ઝડપી વિસ્તરણ જોવા મળ્યું છે, જેની ક્ષમતા 2020 માં આશરે 375 MW થી વધીને 2025 સુધીમાં લગભગ 1,500 MW થઈ ગઈ છે. મુંબઈ, નવી મુંબઈ, હૈદરાબાદ, બેંગલુરુ, નોઇડા અને જામનગરમાં અગ્રણી ડેટા સેન્ટર હબ ઉભરી આવ્યા છે. તે જ સમયે, આંધ્રપ્રદેશ, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને ઉત્તર પ્રદેશમાં કેટલાક મોટા હાઇપરસ્કેલ અને AI-કેન્દ્રિત ડેટા સેન્ટર્સ વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે, જે ભારતના ભવિષ્ય માટે સજ્જ ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવે છે. વધુ વાંચવા અહીં ક્લીક કરો.

બાયોટેકનોલોજી: ઇનોવેશન-આધારિત વૃદ્ધિનો આગામી તબક્કો

બાયોટેકનોલોજી ટેકનોલોજી સક્ષમ ઔદ્યોગિક એપ્લિકેશનમાં ઇનોવેશનને પ્રોત્સાહિત કરતા એક વ્યૂહાત્મક ટેકનોલોજી ક્ષેત્ર તરીકે ઊભરી રહ્યું છે. જેનોમિક્સ, પ્રિસિઝન થેરાપ્યુટિક્સ, સિન્થેટિક બાયોલોજી અને ડિજિટલ બાયોટેકનોલોજીમાં પ્રગતિ અર્થતંત્રોને બદલી રહી છે અને આરોગ્ય તથા ખાદ્ય સુરક્ષા પ્રણાલીઓને મજબૂત કરી રહી છે. જેમ જેમ વૈશ્વિક અર્થતંત્રો બાયોઇકોનોમી-આધારિત વૃદ્ધિમાં વધુને વધુ રોકાણ કરી રહ્યા છે, તેમ બાયોટેકનોલોજી ભવિષ્યની ઔદ્યોગિક સ્પર્ધાત્મકતા, વૈજ્ઞાનિક ઇનોવેશન અને આર્થિક સ્થિતિસ્થાપકતાનો એક મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ બની રહી છે.

છેલ્લા એક દાયકામાં, ભારત સરકારે મિશન-આધારિત નીતિઓ અને વ્યૂહાત્મક રોકાણો દ્વારા બાયોટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમને ટેકો આપ્યો છે. બાયોટેકનોલોજી વિભાગ (DBT) અને બાયોટેકનોલોજી ઇન્ડસ્ટ્રી રિસર્ચ આસિસ્ટન્સ કાઉન્સિલ (BIRAC) એ ઇનોવેશન, સાહસિકતા અને બાયો-મેન્યુફેક્ચરિંગને વેગ આપવા માટે લક્ષિત હસ્તક્ષેપો અમલમાં મૂક્યા છે. મુખ્ય પહેલોમાં ૨૦૧૭ માં ₹૧,૫૦૦ કરોડના ખર્ચ સાથે મંજૂર કરાયેલ નેશનલ બાયોફાર્મા મિશન (NBM), ૨૦૨૩ માં શરૂ કરાયેલી BioE3 નીતિ, BioNEST ઇન્ક્યુબેટર્સ અને ઇન્ટેન્સિફાઇંગ ધ ઇમ્પેક્ટ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ઇનોવેશન (i4) તથા પ્રમોટિંગ એકેડેમિક રિસર્ચ કન્વર્ઝન ટુ એન્ટરપ્રાઇઝ (PACE) જેવી ઇનોવેશન યોજનાઓનો સમાવેશ થાય છે. સરકારે સ્વદેશી ઇનોવેશન અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક બાયોટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા માટે ટ્રાન્સલેશનલ રિસર્ચ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર સપોર્ટ અને બાયોટેકનોલોજી ઇન્ક્યુબેશન સુવિધાઓનો પણ વિસ્તાર કર્યો છે.

ભારતના બાયોટેકનોલોજી ક્ષેત્રે છેલ્લા એક દાયકામાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ નોંધાવી છે. તેણે 2023 માં નેશનલ બાયોટેક ડેવલપમેન્ટ સ્ટ્રેટેજી 2021 ના લક્ષ્યને નિર્ધારિત સમય કરતાં બે વર્ષ વહેલા હાંસલ કરીને USD 150 બિલિયનનો આંકડો પાર કર્યો હતો, અને જૂન 2026 ના રોજ તે USD 190 બિલિયન સુધી પહોંચી ગયો છે. ઇનોવેશન ક્ષમતાને મજબૂત કરવા માટે, DBT-BIRAC એ 25 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 94 બાયોઇન્ક્યુબેટર્સ સ્થાપ્યા છે અને સ્ટાર્ટઅપ્સ તથા સંશોધન-આધારિત સાહસો માટે ₹50 લાખથી લઈને ₹10.5 કરોડ સુધીની નાણાકીય સહાય પૂરી પાડી છે. વધુ વાંચવા અહીં ક્લીક કરો.

ભારત અદ્યતન ટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમમાં સતત સરકારી રોકાણો અને મિશન-મોડ કાર્યક્રમો દ્વારા ભવિષ્યની સજ્જતાને મજબૂત કરી રહ્યું છે. વ્યૂહાત્મક નીતિગત સમર્થન અને ઉદ્યોગ ભાગીદારી સ્વદેશી ટેકનોલોજી વિકાસ અને ઇનોવેશન-આધારિત વૃદ્ધિને વધુ વેગ આપી રહ્યા છે. આ પહેલો એક મજબૂત રાષ્ટ્રીય ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમ બનાવી રહી છે અને ભારતને આગામી પેઢીની ટેકનોલોજી માટે વિશ્વસનીય વૈશ્વિક હબ તરીકે સ્થાપિત કરી રહી છે. સરકારના નેતૃત્વ હેઠળ, ભારત વિકસિત ભારતના વિઝનને અનુરૂપ સતત વૈશ્વિક ટેકનોલોજી પાવરહાઉસ તરીકે ઊભરી રહ્યું છે.

ક્ષમતા નિર્માણ, શિક્ષણ, સંશોધન અને કૌશલ્યનો ભારતનો નવો યુગ

ભવિષ્યને આકાર આપતી ટેકનોલોજીઓ માટે માત્ર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને રોકાણ કરતાં કંઈક વધુ જરૂરી છે. તેમને એક કુશળ માનવબળ, મજબૂત સંશોધન સંસ્થાઓ અને ઇનોવેશનની સંસ્કૃતિની જરૂર છે. આ બાબતને ઓળખીને, ભારતે માનવ મૂડીના નિર્માણ, સંશોધન ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા અને આગામી પેઢીને ટેકનોલોજી-સંચાલિત આવતીકાલ માટે તૈયાર કરવા માટે એક વ્યાપક પ્રયાસ શરૂ કર્યો છે. સંશોધન, કૌશલ્ય, ઉચ્ચ શિક્ષણ અને ઉદ્યોગ ભાગીદારીમાં રોકાણ દ્વારા, ભારત સરકાર ઊભરતા ટેકનોલોજી યુગમાં સ્પર્ધા કરવા માટે જરૂરી પાયો તૈયાર કરી રહી છે.

સંશોધન અને વિકાસ (R&D) ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવવું

આ દિશામાં એક મોટું પગલું 2024 માં અનુસંધાન નેશનલ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન (ANRF)ની કામગીરીની શરૂઆત હતી. ANRF ઉચ્ચ-અસરકારક સંશોધન અને ઇનોવેશનને વેગ આપવા માટે શિક્ષણજગત, ઉદ્યોગ, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને સરકારી સંસ્થાઓ વચ્ચે સહયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે. તેના મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં AI, સેમિકન્ડક્ટર્સ, અદ્યતન સામગ્રી અને અન્ય ફ્રન્ટિયર ટેકનોલોજીનો સમાવેશ થાય છે. મિશન ફોર એડવાન્સમેન્ટ ઇન હાઇ-ઇમ્પેક્ટ એરિયાઝ (MAHA), પાર્ટનરશિપ્સ ફોર એક્સિલરેટેડ ઇનોવેશન એન્ડ રિસર્ચ (PAIR), અને ANRF ટ્રાન્સલેશનલ રિસર્ચ એન્ડ ઇનોવેશન (ATRI) જેવા કાર્યક્રમો દ્વારા, આ ફાઉન્ડેશન પ્રયોગશાળાના સંશોધનને વાસ્તવિક દુનિયાની એપ્લિકેશન્સમાં રૂપાંતરિત કરવામાં મદદ કરી રહ્યું છે.

ANRF એ યુવા સંશોધકો, પોસ્ટ-ડોક્ટરલ સ્કોલર્સ અને વિદેશમાં રહેતા ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો માટે ફેલોશિપ અને ગ્રાન્ટ્સ પણ શરૂ કરી છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, ઉચ્ચ-અસરકારક ટેકનોલોજી ક્ષેત્રોમાં ₹264.70 કરોડની ગ્રાન્ટ એનાયત કરવામાં આવી હતી. ડીપ-ટેક ઇનોવેશનને વધુ મજબૂત કરવા માટે, સરકારે જુલાઈ 2025 માં ₹1 લાખ કરોડના ભંડોળ સાથે રિસર્ચ ડેવલપમેન્ટ એન્ડ ઇનોવેશન (RDI) સ્કીમને મંજૂરી આપી હતી. ANRF હેઠળ કાર્યરત અને DST દ્વારા અમલીકૃત, આ યોજના ખાનગી ક્ષેત્રના સંશોધન અને ઇનોવેશનને ટેકો આપવા માટે લાંબા ગાળાની અને પરવડે તેવી નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. તેના મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં AI, અદ્યતન ઉત્પાદન, કટોકટીની ટેકનોલોજી, ડીપ-ટેક સ્ટાર્ટઅપ્સ અને વ્યૂહાત્મક ઉદ્યોગોનો સમાવેશ થાય છે.

ANRF અને RDI વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, ઔદ્યોગિક ઇનોવેશન અને આર્થિક વૃદ્ધિ વચ્ચે એક મજબૂત સેતુ બનાવી રહ્યા છે.

શું તમે જાણો છો? મુંબઈ અને અમદાવાદ ખાતે ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ્સ ઓફ સ્કિલ્સ (IIS) નો પ્રથમ તબક્કો 9 ઓક્ટોબર 2024 ના રોજ પબ્લિક-પ્રાઇવેટ પાર્ટનરશિપ (PPP) મોડેલ હેઠળ ટાટા IIS ઓપરેટિંગ પાર્ટનર તરીકે કાર્યરત થયો હતો. આ સંસ્થાઓનો ઉદ્દેશ્ય આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, મેકાટ્રોનિક્સ, ડિજિટલ મેન્યુફેક્ચરિંગ, ડેટા એનાલિટિક્સ, ફેક્ટરી ઓટોમેશન અને એડિટિવ મેન્યુફેક્ચરિંગમાં હેન્ડ્સ-ઓન (પ્રાયોગિક) તાલીમ દ્વારા ઇન્ડસ્ટ્રી 4.0 માટે સજ્જ માનવબળ તૈયાર કરવાનો છે, જે ભારતના ઊભરતા ટેકનોલોજી અને અદ્યતન ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમને ટેકો આપે છે.

ઊભરતી ટેકનોલોજીઓ માટે ભારતને કુશળ બનાવવું

ભારતની ટેકનોલોજી આકાંક્ષાઓ માટે ઊભરતા ડિજિટલ કૌશલ્યોથી સજ્જ માનવબળની જરૂર છે. આ જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા માટે, NASSCOM ના સહયોગથી MeitY દ્વારા 2018 માં ફ્યુચરસ્કિલ્સ પ્રાઇમ પ્રોગ્રામ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ કાર્યક્રમ AI, બિગ ડેટા એનાલિટિક્સ, ઇન્ટરનેટ ઓફ થિંગ્સ (IoT), સાયબર સિક્યોરિટી, બ્લોકચેન અને ઓગમેન્ટેડ એન્ડ વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી (AR/VR) જેવા ક્ષેત્રોમાં સ્કેલિંગ, રિસ્કેલિંગ અને અપસ્કેલિંગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. શીખનારાઓ ઓનલાઇન ઉદ્યોગ-સંરેખિત અભ્યાસક્રમોનો ઉપયોગ કરી શકે છે અને માન્યતા પ્રાપ્ત પ્રમાણપત્રો મેળવી શકે છે.

ફ્યુચરસ્કિલ્સ પ્રાઇમ ભારતની સૌથી મોટી ડિજિટલ કૌશલ્ય પહેલોમાંની એક તરીકે ઉભરી આવી છે. માર્ચ, 2026 ના રોજ, 27.53 લાખ થી વધુ ઉમેદવારોએ પ્લેટફોર્મ પર નોંધણી કરાવી છે, જ્યારે 17.14 લાખ થી વધુ શીખનારાઓએ નોંધણી અથવા તાલીમ પૂર્ણ કરી છે. નોંધનીય રીતે, આશરે 80% શીખનારાઓ ટિયર-2 અને ટિયર-3 શહેરોમાંથી આવે છે, જે મોટા શહેરી કેન્દ્રોની બહાર તકોનો વિસ્તાર કરવામાં મદદ કરે છે. આ વ્યાપક સહભાગિતા ભારતની ડિજિટલ ટેલેન્ટ પાઇપલાઇનને મજબૂત કરી રહી છે અને ટેકનોલોજી અર્થતંત્રમાં સમાવેશિતામાં સુધારો કરી રહી છે.

નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એન્ડ ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી (NIELIT) એ પણ ટેકનોલોજી પ્રતિભા વિકસાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. 56 કેન્દ્રો, 750 સંલગ્ન સંસ્થાઓ અને 9,000 થી વધુ સુવિધા કેન્દ્રો દ્વારા કાર્યરત, NIELIT એ AI, સાયબર સિક્યોરિટી, બ્લોકચેન, IoT, ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સિસ્ટમ ડિઝાઇન એન્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગમાં તાલીમ પૂરી પાડે છે. તે જુલાઈ 2024 માં ડીમ્ડ-ટુ-બી યુનિવર્સિટી બની અને દેશભરમાં એક કરોડથી વધુ ઉમેદવારો માટે પરીક્ષાઓ યોજી છે. NIELIT એ 27 કેન્દ્રોમાં ઇન્ડિયાAI ડેટા લેબ્સ સ્થાપી છે, જે આકાંક્ષી જિલ્લાઓમાં ડિજિટલ કૌશલ્ય કાર્યક્રમો અમલમાં મૂકે છે. આ પ્રયાસો ભૌગોલિક રીતે વૈવિધ્યસભર અને ભવિષ્ય માટે સજ્જ માનવબળ તૈયાર કરવામાં મદદ કરી રહ્યા છે.

NIELIT વિસ્તરણ: અગરતલા, આઈઝોલ, અજમેર, ઔરંગાબાદ, બાલાસોર, ભુવનેશ્વર, બીકાનેર, બક્સર, કાલિકટ, ચંદીગઢ, ચેન્નાઈ, ચિત્રદુર્ગ, ચુચુયિમલાંગ, ચુરાચંદપુર, દમણ, દિલ્હી, પૂર્વ દિલ્હી, દક્ષિણ પશ્ચિમ દિલ્હી, દિબ્રુગઢ, દિમાપુર, ગંગટોક, ગોરખપુર, ગુવાહાટી, હરિદ્વાર, હૈદરાબાદ, ઇમ્ફાલ, ઇટાનગર, જમ્મુ, જોરહાટ, કારગિલ, કોહિમા, કોલકાતા, કોકરાઝાર, કુરુક્ષેત્ર, લેહ, લખનૌ, લુંગલેઈ, માજુલી, મંડી, મુઝફ્ફરપુર, નોઇડા, પાસીઘાટ, પટના, પાલી, પીલીભીત, રાંચી, રોપર, સેનાપતિ, શિલોંગ, શિમલા, સિલ્ચર, શ્રીનગર, તેજપુર, તેઝુ, તિરુપતિ અને તુરા.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ક્ષમતાને આગળ ધપાવવી

ભારત AI માં નેતૃત્વ મેળવવા માટે વિશિષ્ટ સંસ્થાઓમાં પણ રોકાણ કરી રહ્યું છે. "મેક AI ઇન ઇન્ડિયા અને મેક AI વર્ક ફોર ઇન્ડિયા" ના વિઝન હેઠળ, સરકારે ₹1,490 કરોડની કુલ ફાળવણી સાથે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સમાં ચાર સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સ (CoEs) ની સ્થાપના કરી છે. આ કેન્દ્રો અનુક્રમે ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી મદ્રાસ, ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ સાયન્સ બેંગલુરુ, ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી કાનપુર અને ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી રોપર દ્વારા સંચાલિત છે અને શિક્ષણ, આરોગ્યસંભાળ, ટકાઉ શહેરો અને કૃષિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

શું તમે જાણો છો? CoEs પહેલેથી જ વ્યવહારુ ઉકેલો આપી રહ્યા છે. સસ્ટેનેબલ સિટીઝ CoE AI-આધારિત ટ્રાફિક અને પૂરની આગાહી પ્રણાલીઓ વિકસાવી રહ્યું છે. હેલ્થકેર CoE ઓરલ કેન્સર, બ્રેસ્ટ કેન્સર, રેટિનલ ડિસઓર્ડર અને ડાયાબિટીસ જેવી બીમારીઓની ભાળ મેળવવા માટે AI ટૂલ્સ બનાવી રહ્યું છે. એગ્રીકલ્ચર CoE એ ક્લાઇમેટ-સ્માર્ટ ખેતીને ટેકો આપવા અને કૃષિ સંબંધી નિર્ણયોમાં સુધારો કરવા માટે ઓટોમેટિક વેધર સ્ટેશન્સ તૈનાત કર્યા છે. આ પહેલો દર્શાવે છે કે કેવી રીતે AI ભારતની ઇનોવેશન ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવાની સાથે વાસ્તવિક દુનિયાના પડકારોને હલ કરી શકે છે.

આ પ્રયાસોના પૂરક તરીકે કૌશલ્ય વિકાસ અને સાહસિકતા મંત્રાલય દ્વારા જુલાઈ 2025 માં શરૂ કરાયેલ સ્કેલિંગ ફોર AI રેડીનેસ (SOAR) પ્રોગ્રામ છે. SOAR ત્રણ ક્યુરેટેડ 15-કલાકના મોડ્યુલો સાથે ધોરણ 6 થી ધોરણ 12 ના શાળાના વિદ્યાર્થીઓને લક્ષિત કરે છે અને સ્કિલ ઇન્ડિયા ડિજિટલ હબ પર ઉપલબ્ધ સેલ્ફ-પેસ્ડ અભ્યાસક્રમો દ્વારા AI સાક્ષરતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ કાર્યક્રમ ઉદ્યોગ-ડિઝાઇન કરાયેલ અભ્યાસક્રમ, નેશનલ સ્કિલ્સ ક્વોલિફિકેશન્સ ફ્રેમવર્ક (NSQF)-સંરેખિત માઇક્રો-ક્રેડેન્શિયલ્સ અને શિક્ષકો તથા વિદ્યાર્થીઓ માટે સમર્પિત મોડ્યુલો પ્રદાન કરે છે.

શું તમે જાણો છો: સ્કિલ ઇન્ડિયા ડિજિટલ હબ (SIDH) ભારતના કૌશલ્ય વિકાસ ઇકોસિસ્ટમ માટે ડિજિટલ બેકબોન તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, 1.5 કરોડથી વધુ ઉમેદવારોએ પ્લેટફોર્મ પર નોંધણી કરાવી છે, જેમાં 23 ભાષાઓમાં 1,000 થી વધુ અભ્યાસક્રમો ઉપલબ્ધ છે. SIDH દેશભરમાં કરિયર પાથવેઝ અને આજીવન શીખવાની તકો સુધી સીધી પહોંચ સક્ષમ કરીને એક જ વિશ્વસનીય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા કૌશલ્ય, રોજગાર, એપ્રેન્ટિસશિપ અને સાહસિકતાની તકોને એકીકૃત કરે છે.

ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, “AI to be Aware” હેઠળ 15,643, “AI to Aspire” હેઠળ 5,885 અને “AI to Acquire” હેઠળ 4,065 પ્રમાણપત્રો જારી કરવામાં આવ્યા હતા. વધુમાં, “AI for Educators” કાર્યક્રમ હેઠળ 4,178 પ્રમાણપત્રો જારી કરવામાં આવ્યા હતા. આ કાર્યક્રમ હવે માઇક્રોસોફ્ટ, NASSCOM, CII અને અન્ય ઉદ્યોગ ભાગીદારોના સમર્થનથી વિકસિત 50 AI અને AI-એપ્લિકેશન અભ્યાસક્રમો પ્રદાન કરે છે, જે AI કૌશલ્યો સુધી પહોંચના લોકશાહીકરણમાં મદદ કરે છે.

ભારતની સેમિકન્ડક્ટર ટેલેન્ટ પાઇપલાઇનનું નિર્માણ

સેમિકન્ડક્ટર્સ આધુનિક ટેકનોલોજીના કેન્દ્રમાં છે, જે ટેલેન્ટ ડેવલપમેન્ટને રાષ્ટ્રીય અગ્રતા બનાવે છે. આ જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા માટે, પાંચ વર્ષમાં ₹250 કરોડના ખર્ચ સાથે 2022 માં MeitY દ્વારા ચિપ્સ ટુ સ્ટાર્ટ-અપ (C2S) પ્રોગ્રામ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ કાર્યક્રમનો ઉદ્દેશ્ય સેમિકન્ડક્ટર અને ચિપ ડિઝાઇનમાં અંડરગ્રેજ્યુએટ, પોસ્ટગ્રેજ્યુએટ અને ડોક્ટરલ સ્તરે 85,000 ઉદ્યોગ-સંરેખિત વ્યાવસાયિકો તૈયાર કરવાનો છે. તે વેરી લાર્જ-સ્કેલ ઇન્ટિગ્રેશન (VLSI), એપ્લિકેશન-સ્પેસિફિક ઇન્ટિગ્રટેડ સર્કિટ્સ (ASICs), સિસ્ટમ-ઓન-ચિપ (SoC) ડિઝાઇન અને એમ્બેડેડ સિસ્ટમ્સમાં સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ક્યુબેશન, પેટન્ટ જનરેશન, ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર અને અદ્યતન સંશોધનને પણ ટેકો આપે છે. વધુ વાંચવા અહીં ક્લીક કરો.

આ કાર્યક્રમે પહેલેથી જ નોંધપાત્ર પરિણામો આપ્યા છે. 300 શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને 95 સ્ટાર્ટઅપ્સ સહિત 400 સંસ્થાઓમાં આશરે એક લાખ વ્યક્તિઓએ સહિયારા રાષ્ટ્રીય ઇલેક્ટ્રોનિક ડિઝાઇન ઓટોમેશન (EDA) ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો ઉપયોગ કર્યો છે. 265 થી વધુ ઉદ્યોગ-આધારિત તાલીમ કાર્યક્રમોએ ચિપ ડિઝાઇન ક્ષમતાઓને તીવ્ર બનાવી છે. સેમિકન્ડક્ટર લેબોરેટરી (SCL), મોહાલી ખાતેના ChipIN કેન્દ્રે છ સહિયારા વેફર રનનું આયોજન કર્યું હતું, જેનાથી 46 સંસ્થાઓમાંથી 122 ચિપ ડિઝાઇન સબમિશન શક્ય બન્યા હતા. સહભાગી સંસ્થાઓએ 75 થી વધુ પેટાન્ટ ફાઇલ કર્યા છે, જ્યારે 500 થી વધુ IP કોર્સ, ASICs અને SoC ડિઝાઇન્સ વિકાસ હેઠળ છે. આ પ્રયાસો એક મજબૂત સેમિકન્ડક્ટર ટેલેન્ટ ઇકોસિસ્ટમ બનાવી રહ્યા છે અને ચિપ ડિઝાઇન તથા ઉત્પાદન માટે વૈશ્વિક હબ બનવાની ભારતની મહત્વાકાંક્ષાને ટેકો આપી રહ્યા.

ભારતની ઊભરતી ટેકનોલોજી આકાંક્ષાઓ એક સરળ પાયા પર ટકેલી છે એટલે કે લોકો. સંશોધન, ઇનોવેશન, શિક્ષણ અને ડિજિટલ કૌશલ્યોમાં સતત રોકાણ દ્વારા, દેશ આગામી ટેકનોલોજીકલ ક્રાંતિ માટે જરૂરી માનવ મૂડીનું નિર્માણ કરી રહ્યો છે. AI અને સેમિકન્ડક્ટર્સથી લઈને ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી અને અદ્યતન ઉત્પાદન સુધી, આ પહેલો સંશોધકો, સાહસિકો, ઇજનેરો અને ઇનોવેટર્સની એક પાઇપલાઇન બનાવી રહી છે. જેમ જેમ આ ક્ષમતાઓ વિસ્તરતી રહેશે તેમ, ભારત માત્ર ભવિષ્ય માટે તેના માનવબળને તૈયાર કરી રહ્યું નથી, પરંતુ જ્ઞાન, ઇનોવેશન અને ટેકનોલોજી નેતૃત્વ માટે વૈશ્વિક કેન્દ્ર તરીકે પોતાને સ્થાપિત કરી રહ્યું છે.

ભારતની વધતી જતી વૈશ્વિક ટેકનોલોજી વિશ્વસનીયતા

ભારતની વધતી વૈશ્વિક ટેકનોલોજી વિશ્વસનીયતા તેના વિશ્વસનીય ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, મોટા પાયે ટેકનોલોજી તૈનાતી અને વિસ્તરતી આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારીમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. દેશે દર્શાવ્યું છે કે કેવી રીતે સર્વસમાવેશી, સુરક્ષિત અને પરવડે તેવા ટેકનોલોજી ઉકેલો વસ્તીના સ્તરે લાગુ કરી શકાય છે. મજબૂત નીતિગત સમર્થન અને ઇનોવેશન-આધારિત વૃદ્ધિ દ્વારા, ભારત આગામી પેઢીની ટેકનોલોજીના વિકાસમાં વધુને વધુ વિશ્વસનીય વૈશ્વિક ભાગીદાર તરીકે ઊભરી રહ્યું છે.

ગ્લોબલ ઇનોવેશન ઇન્ડેક્સમાં ઉછાળો: ભારત ગ્લોબલ ઇનોવેશન ઇન્ડેક્સ 2025માં 2015માં 81મા ક્રમે હતું ત્યાંથી વધીને 38મા ક્રમે પહોંચી ગયું છે. આ વૈશ્વિક ઇનોવેશન હબ તરીકે ભારતની ઝડપી વૃદ્ધિ દર્શાવે છે. સ્ટાર્ટ-અપ ઇન્ડિયા, ડિજિટલ ઇન્ડિયા અને અટલ ઇનોવેશન મિશન જેવી પહેલોએ સાહસિકતા, ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સંશોધન અને ટેકનોલોજી વિકાસને વેગ આપ્યો છે. મજબૂત સરકારી સમર્થન, સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ્સ, બૌદ્ધિક સંપદા ફ્રેમવર્ક અને ઉદ્યોગ-શિક્ષણજગતના સહયોગે ભારતની ઇનોવેશન ક્ષમતા અને વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત બનાવી છે.

નેટવર્ક રેડીનેસ ઇન્ડેક્સ (NRI) NRI પોર્ટુલાન્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે. આ અહેવાલ મૂલ્યાંકન કરે છે કે અર્થતંત્રો આર્થિક વૃદ્ધિ, ગવર્નન્સ અને ઇનોવેશન માટે ICT નો ઉપયોગ કેવી રીતે કરે છે. છેલ્લા એક દાયકામાં ઇન્ડેક્સમાં ભારતનો સતત વધારો ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ટેલિકોમ કનેક્ટિવિટી અને ટેકનોલોજીકલ સજ્જતામાં મોટા સુધારાઓ દર્શાવે છે. ડિજિટલ ઇન્ડિયા, ભારતનેટ, સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા, ટેલિકોમ સુધારાઓ અને ભારત 6G વિઝન જેવી પહેલોએ ડિજિટલ એક્સેસ, ઇનોવેશન અને વેપાર કરવાની સરળતાને મજબૂત બનાવી છે. આ વિકાસે ભારતને ઝડપથી વિકસતા વૈશ્વિક ડિજિટલ અર્થતંત્ર અને ભવિષ્યની ટેકનોલોજીમાં ઊભરતા અગ્રણી તરીકે સ્થાપિત કર્યું છે.

ગ્લોબલ કેપેબિલિટી સેન્ટર્સ (GCC) GCCs એ સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ડેટા એનાલિટિક્સ, સાયબર સિક્યોરિટી, ફાઇનાન્સ, સંશોધન અને ડિજિટલ કામગીરીનું સંચાલન કરવા માટે ભારત જેવા દેશોમાં બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ દ્વારા સ્થાપિત વિશિષ્ટ કેન્દ્રો છે. સમય જતાં, ભારતમાં GCCs બેક-ઓફિસ સપોર્ટ યુનિટ્સમાંથી વૈશ્વિક સાહસો માટે ઇનોવેશન અને મૂલ્ય નિર્માણના વ્યૂહાત્મક હબ તરીકે વિકસિત થયા છે. ભારત હવે 3,728 યુનિટ્સમાં 2,100 થી વધુ GCCs હોસ્ટ કરે છે, જે આશરે 2.36 મિલિયન વ્યાવસાયિકોને રોજગારી આપે છે. 2021 થી સ્થાપિત થયેલા લગભગ અડધા GCCs શરૂઆતથી જ AI-કેન્દ્રિત છે. આ વૃદ્ધિને વિશાળ ટેલેન્ટ પૂલ, સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સ અને યુનિવર્સિટીઓ તથા સ્ટાર્ટઅપ્સ સાથેના સહયોગ દ્વારા ટેકો મળે છે. "ડિલિવરી સેન્ટર્સ" માંથી "એન્ટરપ્રાઇઝ નર્વ સેન્ટર્સ" તરફનું આ પરિવર્તન ભારતના કુશળ માનવબળ, ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમ અને ડિજિટલ ક્ષમતાઓમાં વૈશ્વિક વિશ્વાસ દર્શાવે છે. તે ભારતને ફ્રન્ટિયર ટેકનોલોજી અને ભવિષ્યની આર્થિક વૃદ્ધિના મુખ્ય ચાલક બળ તરીકે પણ સ્થાપિત કરે છે.

ભારત 6G એલાયન્સ (B6GA) વર્ષ 2023 માં રચાયેલ B6GA એ એક ઉદ્યોગની આગેવાની હેઠળની અને સરકાર દ્વારા સુવિધા અપાતી પહેલ છે, જે ટેલિકોમ સેવા પ્રદાતાઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, સંશોધન સંસ્થાઓ અને માનક સંગઠનોને એકસાથે લાવે છે. તે મલ્ટિ-ચિપ મોડ્યુલ્સ, SoCs અને અદ્યતન IoT એપ્લિકેશન્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને આત્મનિર્ભર, વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક અદ્યતન સંચાર ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે સ્વદેશી 6G R&D (સંશોધન અને વિકાસ) ને વેગ આપે છે. B6GA જાહેર/ખાનગી હિતધારકો માટે એક સહયોગી પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે અને તેણે સ્પેક્ટ્રમ, ટેકનોલોજી, એપ્લિકેશન્સ, ગ્રીન અને સસ્ટેનેબિલિટી (હરિત અને ટકાઉપણું) તેમજ યુઝ કેસીસને આવરી લેતા સાત વર્કિંગ ગ્રૂપ્સ (કાર્યકારી જૂથો) ની રચના કરી છે. વધુ વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો 

શું તમે જાણો છો?

વિદેશ મંત્રાલય હેઠળ વર્ષ 2020 માં ન્યૂ, ઇમર્જિંગ એન્ડ સ્ટ્રેટેજિક ટેકનોલોજીસ (NEST) વિભાગની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તે 5G, 6G, AI, બાયોટેક, સેમિકન્ડક્ટર્સ અને ક્લીન ટેકનોલોજી જેવી ટેકનોલોજીના વિદેશ નીતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાનૂની પાસાઓને સંભાળે છે. આ વિભાગ ટેકનોલોજી ડિપ્લોમસી (ટેકનોલોજી મુત્સદ્દીગીરી) માટે આંતરિક ક્ષમતાનું નિર્માણ કરતી વખતે સ્થાનિક હિતધારકો અને વિદેશી ભાગીદારો સાથે સંકલન સાધે છે. તે વૈશ્વિક સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય ટેક ગવર્નન્સ પર ભારતના સ્થાનને આકાર આપવા માટે કામ કરે છે.

સેમિકોન 2025

SEMICON ઇન્ડિયા 2025 એ એક વિશ્વસનીય વૈશ્વિક સેમિકન્ડક્ટર ગંતવ્ય તરીકે ભારતના ઉદયને પ્રદર્શિત કર્યો છે. આ ઇવેન્ટમાં 48 દેશો અને પ્રદેશોમાંથી 350 થી વધુ પ્રદર્શક કંપનીઓ એકસાથે આવી હતી. આ કોન્ફરન્સે સેમિકન્ડક્ટર ડિઝાઇન, ફેબ્રિકેશન, પેકેજિંગ અને મેન્યુફેક્ચરિંગમાં રોકાણ, વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી, સંશોધન સહયોગ અને કાર્યબળના વિકાસની સુવિધા પૂરી પાડી હતી. 13 એમઓયુ (MoUs) પર હસ્તાક્ષર અને અગ્રણી વૈશ્વિક સેમિકન્ડક્ટર સીઈઓ (CEOs) ની સહભાગિતાએ ભારતના નીતિગત માળખા અને લાંબા ગાળાના વિઝનમાં વધતા જતા આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વાસને રેખાંકિત કર્યો છે. આ ઇવેન્ટે વૈશ્વિક સેમિકન્ડક્ટર સપ્લાય ચેઇન્સમાં એક વિશ્વસનીય ભાગીદાર તરીકે ભારતની વિશ્વસનીયતા સ્થાપિત કરી છે.

એઆઈ ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026

ઇન્ડિયા એઆઈ ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026 એ જવાબદાર અને સર્વસમાવેશી AI માં વૈશ્વિક અગ્રણી તરીકે ભારતની વિશ્વસનીયતામાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. આ સમિટમાં 100 થી વધુ દેશો અને 20 આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓના પ્રતિનિધિમંડળો એકસાથે આવ્યા હતા, જેમાં ભૌતિક અને વર્ચ્યુઅલ માધ્યમથી આશરે 15 લાખ સહભાગીઓ આકર્ષાયા હતા. એક ઐતિહાસિક સિદ્ધિ તરીકે 92 દેશો અને સંસ્થાઓ દ્વારા 'ઇન્ડિયા એઆઈ ઇમ્પેક્ટ સમિટ ડિક્લેરેશન' (જાહેરાતપત્ર) નો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હતો, જે ભરોસાપાત્ર અને વિકાસ-ઓરિએન્ટેડ AI ના ભારતના વિઝન માટે વ્યાપક આંતરરાષ્ટ્રીય સમર્થનને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ ઇવેન્ટે AI સંબંધિત રોકાણ પ્રતિબદ્ધતાઓમાં 200 અબજ યુએસ ડોલરથી વધુના રોકાણને પણ વેગ આપ્યો અને ભારતની વધતી જતી સાર્વભૌમ AI માળખાકીય સુવિધાઓનું પ્રદર્શન કર્યું. આ પરિણામોએ એક વિશ્વસનીય વૈશ્વિક સંયોજક, ઇનોવેશન પાર્ટનર અને AI સંશોધન, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તેમજ ડિજિટલ પબ્લિક ગુડ્સ માટે ઉભરતા હબ તરીકે ભારતના સ્થાનને વધુ મજબૂત બનાવ્યું છે.

શું તમે જાણો છો?

પેક્સ સિલિકા (Pax Silica) એ સંપૂર્ણ "સિલિકોન સ્ટેક" ને સુરક્ષિત કરવા માટે કામ કરતા વિશ્વસનીય, લોકશાહી દેશોનું એક વ્યૂહાત્મક ગઠબંધન છે. આમાં જટિલ ખનિજો, સેમિકન્ડક્ટર ફેબ્રિકેશન, અદ્યતન AI પ્રણાલીઓ અને ડિપ્લોયમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો સમાવેશ થાય છે. આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય સપ્લાય ચેઇનના અતિ-કેન્દ્રીકરણને ઘટાડવાનો અને સરમુખત્યારશાહી તત્વો દ્વારા આર્થિક બળજબરી અટકાવવાનો છે. ઇન્ડિયા એઆઈ ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026 ના પાંચમા દિવસે, ભારત સત્તાવાર રીતે આ ગઠબંધનમાં જોડાયું હતું.

ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI) અને ઇન્ડિયા સ્ટેક ડિપ્લોમસીમાં વૈશ્વિક નેતૃત્વ

DPI એ એવી ડિજિટલ પ્રણાલીઓનો સંદર્ભ આપે છે જે સરકારોને કાર્યક્ષમ, સુરક્ષિત અને મોટા પાયે સેવાઓ પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે. ભારતના DPI ઇકોસિસ્ટમ, જે 'ઇન્ડિયા સ્ટેક' તરીકે ઓળખાય છે, તેને વર્ષ 2014 પછી આધાર (Aadhaar), UPI, ડીજીલોકર, કોવિન (CoWIN), ઉમંગ (UMANG) અને જીઈએમ (GeM) જેવા પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા મોટો વેગ મળ્યો છે. આ પ્લેટફોર્મ્સે ડિજિટલ ઓળખ, ત્વરિત ચૂકવણી, ઓનલાઇન દસ્તાવેજીકરણ, આરોગ્યસંભાળ અને શાસન સેવાઓ દ્વારા સેવા વિતરણમાં પરિવર્તન આણ્યું છે. ભારતે DPI પર સહયોગ માટે 23 દેશો સાથે કરાર પણ કર્યા છે. UPI હાલમાં સિંગાપોર, સંયુક્ત આરબ અમીરાત, ફ્રાન્સ, નેપાળ અને શ્રીલંકા જેવા દેશોમાં કાર્યરત છે. આનાથી ડિજિટલ ગવર્નન્સ અને ફિનટેક ઇનોવેશનમાં એક વિશ્વસનીય વૈશ્વિક લીડર તરીકે ભારતની પ્રતિષ્ઠા મજબૂત થઈ છે. વધુ વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો (Click to Read More)

ભારત નવીનતા, સર્વસમાવેશકતા અને આત્મનિર્ભરતા દ્વારા સંચાલિત એક ટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ કરી રહ્યું છે. વધતું જતું રોકાણ, મજબૂત ડિજિટલ માળખું અને મિશન-આધારિત સુધારાઓ દેશને ટેકનોલોજીના ઉપભોક્તા બનવાથી આગળ વધારીને વૈશ્વિક ટેકનોલોજી નિર્માતા બનવા માટે સક્ષમ બનાવી રહ્યા છે. આ પ્રયાસો વિકસિત ભારત તરફની ભારતની યાત્રાને ઝડપી બનાવી રહ્યા છે અને વિશ્વભરમાં ઉભરતી ટેકનોલોજીના ભવિષ્યને આકાર આપવામાં તેની ભૂમિકાને મજબૂત કરી રહ્યા છે.

ભારતની ક્ષણ, ભારતનું નિર્માણ

બાર વર્ષ પહેલાં, ભારત એક મોટું ડિજિટલ બજાર હતું. આજે, તે એક વૈશ્વિક ડિજિટલ શક્તિ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. આ પરિવર્તન જટિલ ટેકનોલોજી ક્ષેત્રોમાં સતત જાહેર રોકાણ, લાંબા ગાળાના નીતિગત વિઝન અને મિશન-મોડ અમલીકરણ દ્વારા સંચાલિત થયું હતું.

આ યાત્રા ત્રણ પરસ્પર જોડાયેલા સ્તંભો પર બનેલી છે: રાષ્ટ્રીય ક્ષમતાનો વિસ્તાર કરવો, તકનીકી ક્ષમતાને મજબૂત કરવી અને વૈશ્વિક વિશ્વસનીયતાનું નિર્માણ કરવું. ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરે સર્વસમાવેશી વિકાસ માટે પાયો તૈયાર કર્યો છે. સસ્તી કનેક્ટિવિટી, ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI), ક્લાઉડ સિસ્ટમ્સ અને ડેટા નેટવર્ક્સે નાગરિકો, વ્યવસાયો અને સંસ્થાઓને અભૂતપૂર્વ સ્કેલ પર જોડ્યા છે. આનાથી ભારત શહેરી અને ગ્રામીણ ભારતમાં ડિજિટલ સેવાઓ, નવીનતા અને ઉદ્યોગસાહસિકતા સુધીની પહોંચનો ઝડપથી વિસ્તાર કરવા સક્ષમ બન્યું છે.

સરકારે સાથે સાથે ઉભરતી ટેકનોલોજીમાં લક્ષિત પહેલો દ્વારા સ્વદેશી તકનીકી ક્ષમતાને મજબૂત બનાવી છે. સંશોધન માળખાકીય સુવિધાઓ, સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સ, સ્ટાર્ટઅપ્સ, કૌશલ્ય ઇકોસિસ્ટમ્સ અને ઉદ્યોગ-શૈક્ષણિક ભાગીદારીમાં મોટા પાયે રોકાણોએ નવીનતા અને ભવિષ્યની સજ્જતાને વેગ આપ્યો છે. ભારતની વધતી જતી વિશ્વસનીયતા વિશ્વસનીય ગવર્નન્સ ફ્રેમવર્ક, સુરક્ષિત ડિજિટલ પ્રણાલીઓ, પારદર્શક નિયમન અને ભરોસાપાત્ર ટેકનોલોજી ભાગીદારીમાંથી ઉભરી આવી છે. વૈશ્વિક રોકાણકારો, ટેકનોલોજી કંપનીઓ અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારો ભારતને નવીનતા, ઉત્પાદન, પ્રતિભા અને ડિજિટલ પરિવર્તન માટે વધુને વધુ એક વિશ્વસનીય હબ તરીકે જોઈ રહ્યા છે.

છેલ્લા બાર વર્ષની સિદ્ધિઓ કોઈ અલગ સીમાચિહ્નો નથી. તેઓ વિકસિત ભારત 2047 ના તકનીકી પાયાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ભારત હવે માત્ર વૈશ્વિક ટેકનોલોજી અપનાવી રહ્યું નથી. તે સર્વસમાવેશી, વિશ્વસનીય અને માનવ-કેન્દ્રી તકનીકી વિકાસ પર વૈશ્વિક સંવાદોને વધુને વધુ આકાર આપી રહ્યું છે.

સંદર્ભો (References):

Ministry of Electronics and Information Technology

• https://sansad.in/getFile/annex/270/AU865_2GaGCa.pdf?source=pqars
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2148393&reg=6&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2202897&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2239616&reg=3&lang=1
• https://futureskills.nasscom.in/about-futureskill.html
• https://www.nielit.gov.in/NielitMain/DAM
• https://sansad.in/getFile/annex/270/AU2473_9cvHYc.pdf?source=pqars
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2230648&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2173529&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2227612&reg=3&lang=2

Ministry of Communications

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2235044&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2158853&reg=48&lang=2

PIB Backgrounders

• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157237&ModuleId=3&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157352&ModuleId=3&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2182023&reg=3&lang=2

Cabinet

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2258116&reg=3&lang=1

Ministry of Science and Technology

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1940458&reg=3&lang=2
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AU499_H7srwI.pdf?source=pqals
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2225097&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2121845&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2250162&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2238915&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2238346&reg=3&lang=2

Ministry of Defence

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2049356&reg=48&lang=2

Ministry of External Affairs

• https://www.mea.gov.in/Images/CPV/BriefNestDivision.pdf

Department of Higher Education (Ministry of Education)

• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU2622_O4tdFi.pdf?source=pqals

Ministry of Skill Development and Entrepreneurship

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2236967&reg=3&lang=2

Prime Minister’s Office

• https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1827885&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2162043&reg=3&lang=2

Ministry of Finance

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2219992&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1955516&reg=3&lang=2

Network Readiness Index

• https://networkreadinessindex.org/

NASSCOM

• https://community.nasscom.in/communities/nasscom-insights/gcc-value-orbit-delivery-engine-enterprise-nerve-centre

Click Here To See PDF

SM/NP/JD

(रिलीज़ आईडी: 2276821) आगंतुक पटल : 10