છેલ્લા 12 વર્ષોમાં ભારતનું આતંકવાદ વિરોધી વ્યાપક પરિવર્તન આતંકવાદ પ્રત્યેની શૂન્ય સહિષ્ણુતાની મક્કમ નીતિને પ્રતિબિંબિત કરે છે.મજબૂત કાયદાકીય માળખાં, સંસ્થાગત સુધારા અને ગુપ્તચર સંકલનને કારણે કેન્દ્રીય અને રાજ્યની એજન્સીઓ વચ્ચે આંતર-એજન્સી સંકલનમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. સરહદ પારના આતંકવાદ વિરુદ્ધની લક્ષિત કાર્યવાહી, આતંકવાદી ધિરાણના નેટવર્કને તોડી પાડવાની કામગીરી અને પોલીસ તથા સુરક્ષા દળોના આધુનિકીકરણે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માળખાને વધુ સુદ્રઢ બનાવ્યું છે.સાયબર સુરક્ષા ક્ષમતાઓના વિસ્તરણથી ઉભરતા ડિજિટલ જોખમો સામેની સજ્જતા વધુ મજબૂત બની છે. આ નિરંતર પ્રયાસોના પરિણામે આંતરિક સુરક્ષાના સૂચકાંકોમાં નોંધપાત્ર સુધારો થયો છે, જેમાં આતંકવાદી ઘટનાઓમાં ઘટાડો, નાગરિકો અને સુરક્ષા દળોમાં જાનહાનિના ઓછા પ્રમાણ તેમજ જાહેર સુરક્ષા, વિકાસના પરિણામો અને રાષ્ટ્રીય સ્થિતિસ્થાપકતામાં થયેલા સુધારાનો સમાવેશ થાય છે.

 

નક્કર નિર્ણયો અને પગલાંનો એક દાયકો

છેલ્લા બાર વર્ષોમાં, ભારતે તેના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માળખામાં સૌથી વ્યાપક પરિવર્તનો પૈકીનું એક હાથ ધર્યું છે. સરકારે આતંકવાદ સામે ઝીરો ટોલરન્સ (શૂન્ય સહિષ્ણુતા)ની નીતિ અપનાવી છે. તેણે પ્રતિક્રિયાત્મક પ્રતિભાવોથી આગળ વધીને એક સક્રિય અને સમગ્ર-સરકાર અભિગમનું નિર્માણ કર્યું છે. આતંકવાદને નાણાં પૂરું પાડતા નેટવર્કને તોડી પાડવામાં આવ્યા હતા. તપાસ એજન્સીઓને સશક્ત કરવામાં આવી હતી. સરહદ પર દેખરેખ અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત કરવામાં આવી હતી. સુરક્ષા સંસ્થાઓ વચ્ચેના સંકલનને વધુ સુદ્રઢ કરવામાં આવ્યું હતું. રાજદ્વારી પહેલોએ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર ભારતનો અવાજ બુલંદ કર્યો અને આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપવાની વૈશ્વિક કિંમતમાં વધારો કર્યો.

બાર વર્ષના સતત પ્રયાસોએ એક એવું પરિવર્તન સર્જ્યું છે, જેને ત્રણ પરસ્પર સંકળાયેલાં પરિણામો દ્વારા સમજી શકાય છે. વિશ્વાસ એ નિર્ણાયક કાર્યવાહી દ્વારા જનવિશ્વાસની પુનઃસ્થાપના છે. વિકાસ એટલે એક સુદ્રઢ કાનૂની અને સંસ્થાગત સુરક્ષા માળખાનું નિર્માણ. જન-કલ્યાણ એ એવા વધુ સુરક્ષિત વાતાવરણનું નિર્માણ છે જેમાં વિકાસ, ગૌરવ અને સામાન્ય જીવન ફૂલેફાલે.

આ પરિણામો આકસ્મિક નહોતા. જ્યારે મુત્સદ્દીગીરી તેની મર્યાદાએ પહોંચી, ત્યારે સૈન્ય ચોકસાઈ સાથે કાર્ય કરવાની તત્પરતા દ્વારા તેમનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેઓ સીમાચિહ્નરૂપ કાયદાકીય સુધારાઓ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યા હતા, જેણે તપાસ એજન્સીઓને વધુ સચોટ સાધનો અને વ્યાપક પહોંચ પૂરી પાડી હતી. તેઓ ટેકનોલોજી-સંચાલિત ઇન્ટેલિજન્સ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યા હતા જેણે દેશના સુરક્ષા તંત્રને વાસ્તવિક સમયમાં (રિયલ ટાઇમ) જોડ્યું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન ભારતનો આતંકવાદ વિરોધી રેકોર્ડ એવી સ્થિતિ દર્શાવે છે કે જે આતંકવાદના વ્યવસ્થાપનને બદલે તેને પોષતી પરિસ્થિતિઓને જડમૂળથી નાબૂદ કરવા તરફ મક્કમતાથી આગળ વધી છે.

જોકે, આમાંથી કશું પણ પ્રારંભિક બિંદુ વગર આવ્યું નથી. જ્યારે સરકારે મે 2014માં સત્તા સંભાળી, ત્યારે તેને દાયકાઓની ઉપેક્ષા, સંસ્થાગત ખામીઓ અને અનેક મોરચાઓ પર અસમાધાન રહેલા સંઘર્ષોથી ઘડાયેલું સુરક્ષા વાતાવરણ વારસામાં મળ્યું હતું. જે વારસામાં મળ્યું છે તેને સમજવું એ જેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે તેની સાચી કદર કરવા માટે અનિવાર્ય છે. સરકારે જે પડકારોનો સામનો કર્યો હતો તે સામાન્ય નહોતા. તે પ્રણાલીગત, એકસાથે અને ગંભીર હતી.

 

પડકારોનું પરિદ્રશ્ય

ભારત 2014માં એક મહત્વના વળાંક પર ઊભું હતું. આંતરિક સુરક્ષાનું વાતાવરણ એકસાથે અનેક મોરચે ગંભીર રીતે છિન્નભિન્ન હતું. અગાઉના દાયકા (2004-2014) દરમિયાન આતંકવાદની 7,217 ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી. છેલ્લા ચાર દાયકામાં આતંકવાદ, બળવાખોરી અને ઉગ્રવાદના કારણે કુલ મળીને આશરે 92,000 નાગરિકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા.પડકારજનક પરિસ્થિતિમાં ક્રમશઃ સુધારાની નહીં, પરંતુ પ્રણાલીગત પરિવર્તનની જરૂર હતી.

જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં નિયંત્રણ રેખા (LoC) પારથી થતી ઘૂસણખોરી એક સતત અને વધતી જતી પડકારરૂપ સમસ્યા રહી છે.પાકિસ્તાનની ઇન્ટર-સર્વિસીસ ઇન્ટેલિજન્સ (ISI) લશ્કર-એ-તૈયબા, જૈશ-એ-મોહમ્મદ અને હિઝબુલ મુજાહિદ્દીન સહિતના નિયુક્ત આતંકવાદી સંગઠનોને તાલીમ, શસ્ત્રો અને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. આ આતંકવાદી જૂથોનો ઉપયોગ પછી દેશની શાંતિ અને સ્થિરતાને અસ્થિર કરવા માટે કરવામાં આવે છે. વર્ષ 2008માં મુંબઈમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલાઓ, જેમાં 166 લોકોના જીવ ગયા હતા, તે આઈએસઆઈ (ISI) ના સક્રિય સમર્થન સાથે લશ્કર-એ-તૈયબા (LeT) ના આતંકવાદીઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યા હતા.આવી આતંકવાદી ઘટનાઓએ રાજ્ય-પ્રાયોજિત આતંકવાદની વિનાશક ક્ષમતા પ્રદર્શિત કરી હતી, તેમ છતાં વિશ્વસનીય પ્રતિરોધક સિદ્ધાંતના અભાવે જવાબદારી નક્કી કરવાનું કાર્ય હંમેશા અનિશ્ચિત જ રહ્યું છે.

તેની સાથે જ, સરહદ પારના સમર્થન અને સ્થાનિક ગતિશીલતાના નેટવર્કો દ્વારા ટકી રહેલા કાશ્મીર અલગતાવાદે દેશમાં શાંતિ અને શાસન વ્યવસ્થા સામે મોટો પડકાર ઊભો કર્યો હતો. 2010 થી 2014 દરમિયાન, દર વર્ષે સરેરાશ 2,654 ગોઠવાયેલા પથ્થરમારાના બનાવો નોંધાયા હતા. ઓવર-ગ્રાઉન્ડ વર્કર (OGW) નેટવર્કે ઘૂસણખોરી કરી રહેલા આતંકવાદીઓને સક્રિય સહાય પૂરી પાડી હતી. કલમ 370 હેઠળ શાસિત પૂર્વ રાજ્યના રાજકીય અને વહીવટી માળખાએ એવી માળખાગત પરિસ્થિતિઓ ઊભી કરી હતી કે જેના કારણે અસરકારક વહીવટ અને સુરક્ષા પ્રતિસાદમાં જટિલતાઓ પેદા થઈ હતી.

આતંકવાદી જૂથો પ્રચાર, ભરતી, ભંડોળ એકત્ર કરવા અને કામગીરીના સંકલન માટે સોશિયલ મીડિયા, એન્ક્રિપ્ટેડ કમ્યુનિકેશન પ્લેટફોર્મ્સ, ડાર્ક વેબ અને ક્રિપ્ટોકરન્સીનો પણ દુરુપયોગ કરી રહ્યા હતા.

2014 પછી ઈસ્લામિક સ્ટેટ (ISIS) ના વૈશ્વિક ઉદભવે ભારતની સુરક્ષા ચિંતાઓમાં એક નવો આયામ ઉમેર્યો છે. ઓનલાઇન કટ્ટરપંથીકરણ અને ઉગ્રવાદી પ્રચારમાં થયેલા વધારાએ ભારતીય નાગરિકોમાં ભરતીનું જોખમ ઊભું કર્યું છે અને નાગરિક વિસ્તારોને નિશાન બનાવતા સ્વ-કટ્ટરપંથી, ઓછી તીવ્રતાના હુમલાઓના ખતરાને વધારી દીધો છે. જોખમોના આ બદલાતા પરિદ્રશ્યને કારણે સુરક્ષા એજન્સીઓ માટે કટ્ટરવાદ વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ, સાયબર દેખરેખ અને ગુપ્તચર સંકલન ક્ષેત્રે નવી ક્ષમતાઓ વિકસાવવી અનિવાર્ય બની હતી.

કોઈપણ માપદંડ મુજબ, 2014માં વારસામાં મળેલું સુરક્ષા વાતાવરણ અત્યંત પડકારજનક હતું. અગાઉના દાયકામાં હજારો આતંકવાદી ઘટનાઓ બની હતી; જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં ઘૂસણખોરી અને આતંકવાદ અવિરત ચાલુ રહ્યા હતા; બળવાખોરીમાં જાનહાનિ થતી રહી હતી; અને કાનૂની માળખામાં મહત્વની જોગવાઈઓનો અભાવ હતો, જેમાં વ્યક્તિઓને આતંકવાદી તરીકે જાહેર કરવાની સત્તાનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ પડકારોના વ્યાપને ધ્યાનમાં લેતા ભારતની સુરક્ષા નીતિ, સંસ્થાકીય ક્ષમતાઓ અને કાર્યકારી પ્રતિભાવ પ્રણાલીઓમાં આમૂલ પરિવર્તનની આવશ્યકતા ઊભી થઈ હતી.

ભારતની આતંકવાદ વિરોધી નીતિ: આતંકવાદ સામે શૂન્ય સહિષ્ણુતાનો નવો યુગ.

કાર્યભાર સંભાળ્યાના પ્રથમ દિવસથી જ, સરકારે આતંકવાદ સામે શૂન્ય સહિષ્ણુતાના એકમાત્ર અને અડગ સિદ્ધાંતનું પાલન કર્યું છે. ઉદ્દેશ્ય માત્ર આતંકવાદી હુમલાઓનો વળતો જવાબ આપવા પૂરતો જ નહોતો, પરંતુ આતંકવાદી ઇકોસિસ્ટમની સમગ્ર સપ્લાય ચેઈનને નેસ્તનાબૂદ કરવાનો હતો. મુખ્ય પગલાંઓમાં આતંકવાદીઓ અને તેમના સમર્થન માળખા સામે સતત કાર્યવાહી, ટેરર ફંડિંગ (આતંકી ભંડોળ) સામે કડક કાર્યવાહી, નિવારક કામગીરી, ઘૂસણખોરી અટકાવવી, આતંકવાદ વિરોધી ગ્રીડને મજબૂત બનાવવી, સુરક્ષા સાધનોનું આધુનિકીકરણ, સઘન કેસો (CASO) કામગીરી, રિયલ-ટાઇમ ઇન્ટેલિજન્સ શેરિંગ, વ્યૂહાત્મક નાકાબંધી અને શાંતિ તથા સ્થિરતા જાળવી રાખવા માટે દિવસ-રાત સમગ્ર વિસ્તાર પર પ્રભુત્વ જાળવી રાખવાનો સમાવેશ થાય છે.

બાર વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન, આ વ્યૂહરચના ચાર સ્પષ્ટ સ્તંભોના માધ્યમથી આકાર પામી.પ્રથમ સ્તંભે મજબૂત આતંકવાદ વિરોધી કાયદાઓ અને વ્યાપક કાયદાકીય સુધારાઓ દ્વારા કાયદાકીય સશક્તિકરણનું નિર્માણ કર્યું. બીજા સ્તંભે સંસ્થાઓ, ગુપ્તચર નેટવર્ક અને તપાસ ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવી. ત્રીજા સ્તંભે સીમાપારના આતંકવાદ સામે નિર્ણાયક કાર્યવાહી અને સંવર્ધિત સરહદ વ્યવસ્થાપનનો સિદ્ધાંત પ્રસ્થાપિત કર્યો. ચોથા સ્તંભ દ્વારા મજબૂત બહુપક્ષીય અને રાજદ્વારી આતંકવાદ વિરોધી માળખું નિર્મિત કરવામાં આવ્યું છે, જે આતંકવાદ વિરુદ્ધ આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગમાં ભારતની સ્થિતિને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

આ ચાર સ્તંભો સંપૂર્ણ સ્વરૂપમાં ઉદ્ભવ્યા નહોતા. તેનું નિર્માણ તબક્કાવાર કરવામાં આવ્યું હતું, કાર્યરત રીતે તેનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું અને અનુભવ દ્વારા તેને વધુ શુદ્ધ કરવામાં આવ્યું હતું. 2026 સુધીમાં, કાયદાકીય સુધારા, સંસ્થાગત નિર્માણ, કાર્યકારી સિદ્ધાંત અને રાજદ્વારી સંવાદના બાર વર્ષ પૂર્ણ થઈ ચૂક્યા હતા. આથી આતંકવાદ વિરોધી પ્રથાનો એક પૂરતો વિશાળ સમૂહ તૈયાર થયો હતો. તેને સંહિતાબદ્ધ કરી શકાય તેમ હતું. તે સંહિતાબદ્ધકરણ 'પ્રહાર' (PRAHAAR): ભારતના રાષ્ટ્રીય આતંકવાદ વિરોધી નીતિ અને વ્યૂહરચનાના સ્વરૂપમાં અમલમાં આવ્યું છે.

પ્રહાર પાછલા દાયકા દરમિયાન જે કંઈ નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે, તેનું સ્થાન લેતું નથી.વાસ્તવમાં, તે બાર વર્ષના શાસન દ્વારા પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવેલા સિદ્ધાંતો અને પ્રથાઓને એકીકૃત કરે છે, વ્યવસ્થિત કરે છે અને તેને ઔપચારિક સૈદ્ધાંતિક અભિવ્યક્તિ પ્રદાન કરે છે. તે નિવારણ, ઝડપી પ્રતિસાદ, સમગ્ર સરકારી સંકલન, માનવાધિકાર-આધારિત પ્રક્રિયાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહકારને એકીકૃત રાષ્ટ્રીય સિદ્ધાંતમાં જોડે છે જે પાછલા બાર વર્ષોમાં વ્યવહારમાં દર્શાવવામાં આવેલી તમામ બાબતોને ઔપચારિક રીતે અભિવ્યક્ત કરે છે.

આ પછીના વિભાગો ચારેય સ્તંભોમાંથી પ્રત્યેકનું વિગતવાર નિરીક્ષણ કરે છે.  સાથે મળીને, તેઓ ભારત કેવી રીતે પ્રતિક્રિયાત્મક સુરક્ષા અભિગમમાંથી બહાર આવીને એક સક્રિય, મજબૂત અને સિદ્ધાંત-આધારિત આતંકવાદ વિરોધી માળખા તરફ આગળ વધ્યું તેની ગાથા રજૂ કરે છે.

 

સ્તંભ 1: કાયદાકીય સશક્તિકરણ

આતંકવાદ સામેના અસરકારક પ્રતિકાર માટે મજબૂત કાયદાકીય માળખું આવશ્યક છે. વર્ષ 2014થી, સરકારે આતંકવાદ વિરુદ્ધ તપાસ, કાર્યવાહી અને નિવારણને મજબૂત કરવા માટે મોટા કાયદાકીય સુધારા હાથ ધર્યા છે. આ પગલાંઓએ સુરક્ષા એજન્સીઓને સશક્ત બનાવી છે, આતંકવાદ વિરોધી કાયદાઓને કડક બનાવ્યા છે, આતંકવાદી ધિરાણને ખોરવ્યું છે અને વિકસતા સુરક્ષા જોખમો સામે લડવાની ભારતની ક્ષમતામાં વધારો કર્યો છે.

 

ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ (નિવારણ) સુધારા અધિનિયમ, 2019

UAPA સુધારાએ કેન્દ્ર સરકાર અને તપાસ એજન્સીઓની સત્તાઓનો વિસ્તાર કરીને ભારતના આતંકવાદ વિરોધી કાયદાકીય માળખાને વધુ મજબૂત બનાવ્યું છે. આ આ દાયકાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ કાયદાકીય સુધારો છે, જે 2 ઓગસ્ટ 2019ના રોજ સંસદ દ્વારા પસાર કરવામાં આવ્યો હતો અને 14 ઓગસ્ટ 2019ના રોજ સૂચિત કરવામાં આવ્યો હતો.

આ સુધારાએ કેન્દ્ર સરકારને આ કાયદા હેઠળ માત્ર સંસ્થાઓને જ નહીં, પરંતુ વ્યક્તિઓને પણ આતંકવાદી તરીકે જાહેર કરવાની સત્તા આપી. આ સુધારાએ રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સી (NIA) ના ઇન્સ્પેક્ટર અને તેથી ઉપરના હોદ્દા ધરાવતા અધિકારીઓને આતંકવાદના કેસોની તપાસ કરવાની સત્તા પણ આપી છે. આનાથી NIAના મહાનિર્દેશકને આતંકવાદ સાથે સંકળાયેલી મિલકત જપ્ત કરવાની અથવા ટાંચમાં લેવાની મંજૂરી આપવાની સત્તા પણ મળી છે. આ કાયદાએ માનવ તસ્કરી, નકલી ચલણ, સાયબર આતંકવાદ અને ભારતીય હિતોને અસર કરતા ભારતની બહાર આચરવામાં આવેલા ગુનાઓ સાથે સંબંધિત કેસોની તપાસ કરવા માટે NIAના અધિકારક્ષેત્રનો વિસ્તાર કર્યો છે.

સુધારો અમલમાં આવ્યા બાદથી, સરકારે 57થી વધુ વ્યક્તિઓને આતંકવાદી તરીકે જાહેર કર્યા છે. આમાં મસૂદ અઝહર (JeM), હાફિઝ સઈદ (LeT), ઝકી-ઉર-રહેમાન લખવી (LeT), દાઉદ ઈબ્રાહિમ અને ગુરપતવંત સિંહ પન્નુન (સિખ્સ ફોર જસ્ટિસ), હરદીપ સિંહ નિજ્જર (ખાલિસ્તાન ટાઈગર ફોર્સ) તથા વઢવા સિંહ બબ્બર (બબ્બર ખાલસા ઇન્ટરનેશનલ) સહિતના મુખ્ય ખાલિસ્તાની ઓપરેટિવ્સનો સમાવેશ થાય છે.

 

રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સી (સુધારા) અધિનિયમ, 2019

એનઆઈએના અધિકારક્ષેત્રના વ્યાપને વિસ્તારવા માટે એનઆઈએ સુધારા અધિનિયમમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. આ સંસ્થા હવે ભારતીય હિતોની વિરુદ્ધ ભારતની બહાર આચરવામાં આવેલા આતંકવાદ સંબંધિત ગુનાઓની તપાસ કરવા માટે સક્ષમ છે. તેની તપાસની સત્તાઓનો વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં સાયબર આતંકવાદ અને વિસ્ફોટક પદાર્થો સાથે સંકળાયેલી માનવ તસ્કરીનો સમાવેશ થાય છે. આ સુધારાએ NIAના ડાયરેક્ટર જનરલ (DG) ની સત્તામાં પણ વધારો કર્યો છે, જેનાથી તેઓ એજન્સી દ્વારા તપાસ હેઠળના કેસોમાં મિલકતો જપ્ત કરવા અને તેને ટાંચમાં લેવાની સીધી મંજૂરી આપી શકે છે.

 

મની લોન્ડરિંગ નિવારણ અધિનિયમ (PMLA) ની જોગવાઈઓનું સુદ્રઢીકરણ

PMLAમાં કરવામાં આવેલા ક્રમિક સુધારાઓએ એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) ને આતંકવાદ સાથે જોડાયેલી અસ્કયામતોને શોધવા, ફ્રીઝ કરવા અને જપ્ત કરવા માટે વધુ સચોટ સાધનો પૂરા પાડ્યા છે; જેમાં જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં હવાલા ચેનલો, ખાલિસ્તાની નેટવર્ક્સ દ્વારા ક્રિપ્ટોકરન્સી આધારિત ધિરાણ અને પ્રતિબંધિત સંગઠનો સાથે જોડાયેલા ગેંગસ્ટર નેટવર્ક્સ દ્વારા માર્ગીત કરવામાં આવતી ખંડણીની રકમનો સમાવેશ થાય છે.

 

ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS), 2023 - દંડકીય કાયદાનો એક નવો યુગ

ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS), 2023 દ્વારા ભારતીય દંડ સંહિતા, 1860નું સ્થાન લેવામાં આવ્યું છે.તે 1 જુલાઈ 2024ના રોજ અમલમાં આવ્યું. આ પ્રથમ વખત છે કે નવા ફોજદારી કાયદાઓ હેઠળ આતંકવાદ અને સંગઠિત અપરાધને પણ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા છે, અને કડક સજાની જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.

બીએનએસ (BNS) આતંકવાદી કૃત્યને એવા કોઈપણ કૃત્ય તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે જે જીવલેણ હિંસા, મહત્વપૂર્ણ માળખાગત સુવિધાઓનો નાશ, અપહરણ અથવા નકલી ચલણના પ્રસાર જેવા માધ્યમો દ્વારા ભારતની સાર્વભૌમત્વ, એકતા, અખંડિતતા, સુરક્ષા અથવા આર્થિક સ્થિરતાને જોખમમાં મૂકે છે. આતંકવાદી કૃત્યના પરિણામે મૃત્યુ નીપજ્યું હોય તેવા કિસ્સામાં કાયદો મૃત્યુદંડ અથવા આજીવન કેદની સજાની જોગવાઈ કરે છે. અન્ય આતંકવાદી ગુનાઓ માટે, તેમાં ઓછામાં ઓછી પાંચ વર્ષથી લઈને આજીવન કેદ સુધીની સખત સજાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

બીએનએસ (BNS) કાવતરું રચવા, ભરતી કરવા, તાલીમ આપવા, આતંકવાદીઓને આશરો આપવા (અમુક મર્યાદિત મુક્તિઓ સાથે), અને આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓમાંથી મેળવેલી મિલકત અથવા તેની આવક રાખવાને ગુનાહિત ઠેરવીને એક વ્યાપક અભિગમ અપનાવે છે. આ જોગવાઈઓ આતંકવાદ અને સંગઠિત અપરાધને રોકવા, તેની તપાસ કરવા અને તે બદલ કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવા માટે ભારતની કાયદાકીય ક્ષમતાને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત કરે છે.

 

શસ્ત્ર (સુધારા) અધિનિયમ, 2019

શસ્ત્ર (સુધારા) અધિનિયમ, 2019 એ ગેરકાયદે હથિયાર નેટવર્કોને નિશાન બનાવી આતંકવાદ, બળવાખોરી અને સંગઠિત અપરાધ સામે ભારતની પ્રતિક્રિયાને મજબૂત બનાવી. આ અધિનિયમે પ્રતિબંધિત શસ્ત્રો અને દારૂગોળાની ગેરકાયદેસર હેરાફેરી, ગેરકાયદેસર કબજો, ઉત્પાદન, વેચાણ અને હસ્તાંતરણ માટે વધુ કડક સજાની જોગવાઈઓ દાખલ કરી છે. તેમાં સુરક્ષા દળો પાસેથી હથિયારોની ચોરી કરવા બદલ અને સંગઠિત ગુનાખોરીની સિન્ડિકેટમાં સંડોવણી બદલ કડક સજાની જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી છે. સીમાપાર શસ્ત્રોની હેરાફેરીને અટકાવીને અને ડિજિટલ લાયસન્સિંગ સિસ્ટમ દ્વારા હથિયારોની ટ્રેસેબિલિટીમાં (પગેરું મેળવવાની ક્ષમતામાં) સુધારો કરીને, આ અધિનિયમે દેશભરમાં આતંકવાદી અને બળવાખોર પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપતી નિર્ણાયક સપ્લાય ચેઈનને ખોરવી નાખી છે.

આ કાયદાકીય પગલાંઓએ ભારતીય સુરક્ષા અને તપાસ એજન્સીઓને ઉભરતા સુરક્ષા પડકારોનો સામનો કરવા માટે આધુનિક કાયદાકીય સાધનોથી સજ્જ કરી છે. આ સુધારાઓએ સંસ્થાગત ક્ષમતાને મજબૂત બનાવી છે, આંતર-એજન્સી સંકલનમાં સુધારો કર્યો છે અને આતંકવાદ સામે નિર્ણાયક રીતે જવાબ આપવાની ક્ષમતામાં વધારો કર્યો છે.

 

સ્તંભ 2: નવા ભારત માટે સંસ્થાઓનું સુદ્રઢીકરણ

મજબૂત સંસ્થાઓ અસરકારક રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માળખાની કરોડરજ્જુ બનાવે છે. છેલ્લા બાર વર્ષોમાં, ભારતે તેની તપાસ, ગુપ્તચર અને કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓને આધુનિક બનાવવા માટે રોકાણ કર્યું છે જેથી આતંકવાદી જોખમોને ઝડપથી શોધી શકાય, તેમની સામે વધુ સારી રીતે સંકલન કરી શકાય અને તેનો સામનો કરી શકાય.

રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સી - ક્ષમતા સંવર્ધન

મુંબઈ આતંકવાદી હુમલા બાદ NIA એક્ટ, 2008 હેઠળ સ્થપાયેલી રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સી (NIA) ભારતની અગ્રણી આતંકવાદ વિરોધી તપાસ સંસ્થા છે. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને અસર કરતા ગુનાઓ, જેમાં આતંકવાદ, આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓનું ધિરાણ, આતંકવાદી કડીઓ સાથેની સંગઠિત ગુનાખોરી, સાયબર આતંકવાદ અને ભારતની સાર્વભૌમત્વ અને અખંડિતતા સામે જોખમ ઊભું કરતા અન્ય ગુનાઓની તપાસ અને કાર્યવાહી ચલાવવી ફરજિયાત છે.

વર્ષ 2014 થી, સરકારે એનઆઈએ (NIA) ના જનાદેશ, કાર્યકારી ક્ષમતાઓ અને સંસ્થાકીય માળખાને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનાવ્યા છે.NIA માટે બજેટની ફાળવણી વર્ષ 2014-15માં રૂ. 91.32 કરોડથી વધીને વર્ષ 2024-25માં રૂ. 394.66 કરોડ થઈ છે. એક દાયકામાં આ ચાર ગણાથી પણ વધુનો વધારો છે.

રાજ્યોમાં આવી 47 અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 6 કોર્ટ કાર્યરત કરવાની જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. તે જ સમયે, NIA એ 21 શાખા કચેરીઓ દ્વારા દેશભરમાં વિસ્તરણ કર્યું છે, જેમાં જમ્મુ અને ગુવાહાટીમાં પ્રાદેશિક કચેરીઓનો સમાવેશ થાય છે. 2014 થી, NIA એ આતંકવાદી ભંડોળ સંબંધિત 32 કેસ નોંધ્યા છે, જ્યારે 2014 પહેલા આવો એક પણ કેસ નોંધાયો ન હતો.

ક્ષમતા વિકાસ પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં 2019થી અત્યાર સુધી 108 આંતરિક તાલીમ કાર્યક્રમો યોજાયા છે, જેના દ્વારા 4,471 અધિકારીઓને લાભ મળ્યો છે. નેશનલ ટેરર ​​ડેટાબેઝ ફ્યુઝન એન્ડ એનાલિસિસ સેન્ટર (NTDFAC) ની સ્થાપનાએ અદ્યતન વિશ્લેષણ દ્વારા ડેટા-સંચાલિત તપાસમાં વધારો કર્યો છે, જ્યારે ડાયરેક્ટોરેટ ઓફ ફોરેન્સિક સાયન્સ સર્વિસીસ (DFSS) સાથેના ગાઢ સંકલનથી વૈજ્ઞાનિક પુરાવા એકત્ર કરવા અને ફોરેન્સિક તપાસ પ્રક્રિયા મજબૂત બની છે.

 

 

મલ્ટિ-એજન્સી સેન્ટર (MAC) અને ઇન્ટેલિજન્સ ઇન્ટિગ્રેશન

ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરો (IB) હેઠળ કાર્યરત મલ્ટી-એજન્સી સેન્ટર (MAC), રીઅલ-ટાઇમ ગુપ્તચર માહિતીના આદાનપ્રદાન અને સંકલન માટે ભારતના સર્વોચ્ચ મંચ તરીકે કાર્ય કરે છે.તે આતંકવાદ વિરોધી અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સંબંધિત માહિતીના અવરોધરહિત આદાનપ્રદાનની સુવિધા પૂરી પાડવા માટે ગુપ્તચર, સુરક્ષા, સંરક્ષણ અને કાયદા અમલીકરણ સંગઠનો સહિત 28 કેન્દ્રીય અને રાજ્યની એજન્સીઓને એકસાથે લાવે છે. મેક (MAC) ને સહયોગ આપવા માટે વિવિધ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સબસિડિયરી મલ્ટી-એજન્સી સેન્ટર્સ (SMACs) કાર્યરત છે, જે સ્થાનિક ગુપ્તચર માહિતીનું વિશ્લેષણ કરે છે અને રાજ્ય પોલીસ તેમજ અન્ય ફિલ્ડ એજન્સીઓ સાથે સંકલન સુનિશ્ચિત કરે છે.

છેલ્લા એક દાયકામાં, MAC-SMAC નેટવર્કના વિસ્તરણ અને આધુનિકીકરણ દ્વારા ભારતનું ઇન્ટેલિજન્સ ફ્યુઝન આર્કિટેક્ચર નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત કરવામાં આવ્યું છે. આ પ્રણાલી હવે અંતરિયાળ જિલ્લાઓ અને કાર્યકારી એકમો સુધી વિસ્તરેલી સંવર્ધિત લાસ્ટ-માઇલ કનેક્ટિવિટી સાથે સુરક્ષિત અને રીઅલ-ટાઇમ ગુપ્તચર માહિતીનું આદાન-પ્રદાન પ્રદાન કરે છે. તાજેતરમાં, આ નેટવર્કનું ₹500 કરોડના મૂડી રોકાણ દ્વારા સમર્થિત એક મોટું ટેકનોલોજીકલ અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યું હતું. ઉન્નત હાર્ડવેર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ઝડપી નેટવર્ક ક્ષમતાઓ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) તથા મશીન લર્નિંગ (ML) સજ્જ વિશ્લેષણાત્મક સાધનોએ ઇન્ટેલિજન્સ એસેસમેન્ટ (ગુપ્તચર મૂલ્યાંકન) અને જોખમની ઓળખ કરવાની ગતિ, ચોકસાઈ અને અસરકારકતામાં નોંધપાત્ર સુધારો કર્યો છે.આ પ્રગતિઓએ આંતર-એજન્સી સંકલનને સુદ્રઢ કર્યું છે અને ઉભરતા સુરક્ષા જોખમોને અટકાવવા તેમજ તેનો સામનો કરવાની ભારતની ક્ષમતામાં વધારો કર્યો છે.

 

 

 

નેશનલ ઈન્ટેલિજન્સ ગ્રિડ (નેટગ્રીડ)

નેટગ્રીડ (NATGRID) એ એક સુરક્ષિત ગુપ્તચર માહિતીના આદાનપ્રદાન માટેનું પ્લેટફોર્મ છે જે ઇમિગ્રેશન, બેંકિંગ, ટેલિકોમ અને પ્રવાસના રેકોર્ડ્સ સહિતના અનેક સરકારી ડેટાબેઝને અધિકૃત સુરક્ષા અને કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ સાથે જોડે છે. તે નિર્ણાયક માહિતીની વાસ્તવિક સમયમાં (રિયલ-ટાઇમ) ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરે છે, જે એજન્સીઓને શંકાસ્પદ વ્યક્તિઓની ઓળખ કરવામાં, આતંકી નેટવર્કનો પર્દાફાશ કરવામાં, નાણાકીય સ્ત્રોતોની તપાસ કરવામાં અને વધુ ઝડપી તથા ઇન્ટેલિજન્સ-આધારિત તપાસમાં મદદરૂપ થાય છે. વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી મળતા ડેટાને એકીકૃત કરીને, નેટગ્રીડ (NATGRID) ભારતના આતંકવાદ વિરોધી અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માળખાનો એક મુખ્ય સ્તંભ બની ગયું છે.

 

 

ક્રાઇમ એન્ડ ક્રિમિનલ ટ્રેકિંગ નેટવર્ક એન્ડ સિસ્ટમ્સ (CCTNS)

CCTNS રાષ્ટ્રીય સ્તરે અમલમાં મૂકવામાં આવ્યું છે, જે ગુનેગારો અને આતંકવાદી શંકાસ્પદોના ડેટાને આંતર-રાજ્ય સ્તરે શેર કરવા સક્ષમ બનાવે છે. તે માહિતીના એવા અવરોધોને (ઇન્ફોર્મેશન સાયલોસ) નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે જેણે અગાઉ રાજ્યની સીમાઓ પાર સંકલિત પ્રતિભાવોને મર્યાદિત કર્યા હતા. ભારતભરના તમામ 17,798 પોલીસ સ્ટેશનોને જોડતી AI-સંચાલિત ઇકોસિસ્ટમ સાથેનું સુધારેલું CCTNS 2.0 વર્ષ 2024માં લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું.

 

 

સંસ્થાઓના મજબૂતીકરણે ભારતની આતંકવાદ વિરોધી સંરચનાને વધુ સંકલિત, ટેકનોલોજી આધારિત અને ગુપ્તચર માહિતી સંચાલિત પ્રણાલીમાં પરિવર્તિત કરી છે.વધુ સારા સંકલન, અદ્યતન વિશ્લેષણાત્મક ક્ષમતાઓ અને આધુનિક અમલીકરણ તંત્રોએ સુરક્ષાના જોખમોને રોકવાની, તપાસવાની અને તેની સામે પ્રતિસાદ આપવાની રાષ્ટ્રની ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર સુધારો કર્યો છે.

 

સ્તંભ ૩: સીમાપાર આતંકવાદ વિરુદ્ધ કામગીરી — વ્યૂહાત્મક સિદ્ધાંતોમાં પરિવર્તન

દાયકાઓથી, ભારતે તેની સરહદોની બહારથી પ્રાયોજિત અને સમર્થિત સતત સરહદ પાર આતંકવાદનો સામનો કર્યો છે. 2014 થી, દેશે વધુ આક્રમક અને નિવારણ-આધારિત સુરક્ષા નીતિ અપનાવી છે, જેમાં આતંકવાદી હુમલાઓનો જવાબ આપવા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનું રક્ષણ કરવા માટે લશ્કરી ચોકસાઇ, વ્યૂહાત્મક સંકેત અને રાજદ્વારી પગલાંનું સંયોજન કરવામાં આવ્યું છે.

 

સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક 2016

29 સપ્ટેમ્બર 2016ના સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક્સ ભારતની આતંકવાદ વિરોધી વ્યૂહરચનામાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક સાબિત થયા. ઉરી આતંકવાદી હુમલાના જવાબમાં અને નિયંત્રણ રેખા (LoC) પર આતંકવાદીઓના લોન્ચ પેડ્સ અંગેની વિશ્વસનીય ગુપ્ત માહિતીના આધારે, ભારતીય સેનાએ ભારતમાં ઘૂસણખોરી કરવાની તૈયારી કરી રહેલા આતંકવાદીઓને નિશાન બનાવીને ચોકસાઈપૂર્વક સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક કરી હતી. આ કામગીરીએ સીમાપારના આતંકવાદ વિરુદ્ધ નિવારક કાર્યવાહી કરવાની ભારતની ઈચ્છાશક્તિ પ્રદર્શિત કરી અને આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓને સમર્થન તથા સહાય પૂરી પાડનારાઓ સામે આકરી કિંમત વસૂલવાનો એક નવો સિદ્ધાંત સ્થાપિત કર્યો. આ હુમલાઓએ વ્યૂહાત્મક સંયમથી આગળ વધીને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના રક્ષણ માટે સક્રિય અને પ્રતિરોધ-આધારિત અભિગમ તરફનો સ્પષ્ટ બદલાવ સૂચવ્યો છે.

 

બાલાકોટ એરસ્ટ્રાઈક 2019

14 ફેબ્રુઆરી 2019ના પુલવામા આતંકવાદી હુમલા બાદ, ભારતે 26 ફેબ્રુઆરી 2019ના રોજ પાકિસ્તાનના બાલાકોટમાં આવેલા જૈશ-એ-મોહમ્મદ (JeM)ના એક મોટા તાલીમ કેન્દ્ર પર નિખાલસ હવાઈ હુમલો કર્યો હતો. સંભવિત આતંકવાદી હુમલાઓ અંગેની વિશ્વસનીય ગુપ્તચર માહિતીના આધારે, નાગરિક જાનહાનિ ટાળીને આતંકવાદી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને તાલીમ શિબિરોને નિશાન બનાવી આ ઓપરેશન હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. બાલાકોટ એર સ્ટ્રાઈકે ભારતની આતંકવાદ વિરોધી નીતિમાં એક મહત્વપૂર્ણ ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવી છે, જે આતંકવાદી જોખમો સામે આગોતરા પગલાં લેવા અને સરહદ પારના આતંકવાદના ગુનેગારોને જવાબદાર ઠેરવવાના ભારતના સંકલ્પને પ્રદર્શિત કરે છે.

 

ઓપરેશન સિંદૂર, ૨૦૨૫

એપ્રિલ 2025માં પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલાના જવાબમાં, ભારતે 7 મે 2025ના રોજ 'ઓપરેશન સિંદૂર' શરૂ કર્યું હતું. આ ઓપરેશનમાં પાકિસ્તાન અને પાકિસ્તાન અધિકૃત જમ્મુ-કાશ્મીરમાં આતંકવાદી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નિશાન બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ ઓપરેશને આતંકવાદી જોખમો સામે તેમના ઉદગમસ્થાને જ કાર્યવાહી કરવાના ભારતના મક્કમ નિર્ધારને પ્રદર્શિત કર્યો છે. ઓપરેશન સિંદૂરે સીમાપારના આતંકવાદ સામે ઝડપી, સચોટ અને સપ્રમાણ પ્રતિસાદ આપવાની ભારતની નીતિને વધુ મજબૂત બનાવી છે.

આ કામગીરીથી સરહદપાર આતંકવાદ સામે ભારતના પ્રતિભાવમાં મૂળભૂત પરિવર્તન આવ્યું. એક સ્પષ્ટ સિદ્ધાંત સ્થાપિત થયો કે આતંકવાદી હુમલાઓનો ઝડપી, સુઆયોજિત અને બહુ-પરિમાણીય કાર્યવાહી દ્વારા સામનો કરવામાં આવશે, જેનાથી આતંકવાદને રોકવાની ક્ષમતા મજબૂત થશે અને તેના નાગરિકો અને સાર્વભૌમત્વનું રક્ષણ કરવાની ભારતની પ્રતિબદ્ધતા વધુ મજબૂત બનશે.

સ્તંભ 4: બહુપક્ષીય અને રાજદ્વારી આતંકવાદ વિરોધી સંરચના

આતંકવાદ એક આંતરરાષ્ટ્રીય ખતરો છે જેને ફક્ત સ્થાનિક કાર્યવાહીથી હરાવી શકાતો નથી. છેલ્લા દાયકામાં, ભારતે આતંકવાદ સામે વૈશ્વિક સર્વસંમતિ બનાવવા, આતંકવાદ-નાણાકીય નેટવર્કને તોડી પાડવા અને સુરક્ષા અને ન્યાય માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગને મજબૂત બનાવવા માટે બહુપક્ષીય જોડાણ સાથે મજબૂત રાજદ્વારી જોડાણને જોડ્યું છે.

ફાઇનાન્શિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સ (FATF)ની કાર્યવાહી

એફ.એ.ટી.એફ. (FATF) મની લોન્ડરિંગ અને ટેરર ફાઇનાન્સિંગ (આતંકવાદી ધિરાણ) સામે લડવા માટેની વિશ્વની અગ્રણી આંતર-સરકારી સંસ્થા છે. 2010માં સભ્ય બન્યા ત્યારથી, ભારતે આતંકવાદી ધિરાણ (ટેરર ફાઇનાન્સિંગ) વિરુદ્ધ વૈશ્વિક કાર્યવાહીને મજબૂત કરવા અને રાજ્ય-પ્રાયોજિત આતંકવાદને ખુલ્લો પાડવા માટે FATF મંચનો સક્રિયપણે ઉપયોગ કર્યો છે.

 

ભારતે આતંકવાદીઓને મળતી નાણાકીય સહાય રોકવામાં પાકિસ્તાનની ખામીઓને સતત ઉજાગર કરી છે, જેણે તેના પ્રદેશમાંથી કાર્યરત આતંકવાદી નેટવર્ક્સ પર સતત આંતરરાષ્ટ્રીય દેખરેખ જાળવી રાખવામાં ફાળો આપ્યો છે. તે જ સમયે, ભારતે તેના મની લોન્ડરિંગ વિરોધી અને આતંકવાદ સામેના નાણાકીય સહાય વિરોધી પ્રયાસોને વધુ મજબૂત બનાવ્યા છે અને આતંકવાદી ભંડોળના નેટવર્કને તોડી પાડવાના વૈશ્વિક પ્રયાસોમાં એક અગ્રણી અવાજ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. સરકારે મની લોન્ડરિંગ વિરોધી અને આતંકવાદને મળતી આર્થિક સહાય (સીએફટી) ને લગતી બાબતો સંભાળતી આંતર-સરકારી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા, ફાઇનાન્શિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સ (FATF) સાથે સંકલન કરવા માટે ગૃહ મંત્રાલયમાં ‘કોમ્બેટિંગ ફાઇનાન્સિંગ ઓફ ટેરરિઝમ સેલ’ (સીએફટી સેલ) ની રચના કરી છે.

 

"નો મની ફોર ટેરર" મંત્રી સ્તરીય સંમેલન

એપ્રિલ 2018માં પેરિસમાં શરૂ થયેલી અને નવેમ્બર 2019માં મેલબોર્નમાં ચાલુ રહેલી ‘નો મની ફોર ટેરર’ (NMFT) મંત્રી સ્તરીય પરિષદે આતંકવાદી ધિરાણ વિરુદ્ધ વૈશ્વિક સહયોગને મજબૂત કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડ્યું હતું. મેલબોર્ન કોન્ફરન્સમાં, રાજ્ય મંત્રીના નેતૃત્વમાં ભારતના પ્રતિનિધિમંડળે યુએન કોમ્પ્રિહેન્સિવ કન્વેન્શન ઓન ઇન્ટરનેશનલ ટેરરિઝમ (CCIT) ને વહેલી તકે અપનાવવાનું આહ્વાન કર્યું હતું અને ફાઇનાન્શિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સ (FATF) ના ધોરણોના નિષ્પક્ષ અને બિન-રાજકીય અમલીકરણની હિમાયત કરી હતી.

ભારતે નવી દિલ્હીમાં ત્રીજી કોન્ફરન્સનું આયોજન કર્યું હતું (18–19 નવેમ્બર 2022). સરકારે ભારતની આતંકવાદને મળતા નાણાકીય પોષણ વિરોધી છ-સ્તંભીય વ્યુહરચના રજૂ કરી, જેમાં સઘન કાયદા અને દેખરેખ, ગુપ્તચર માહિતીનું આદાનપ્રદાન, મિલકત જપ્તી, નવી ટેકનોલોજીના દુરુપયોગ પર નિયંત્રણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં સુધારેલા UAPA, મજબૂત કરાયેલી NIA અને નવેસરથી તૈયાર કરાયેલી નાણાકીય ગુપ્તચર વ્યવસ્થા (ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ટેલિજન્સ) પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો.

 

આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદ પર વ્યાપક સંમેલન (CCIT)

ભારતે મૂળ રૂપે નવેમ્બર 1996માં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભામાં આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદ પર વ્યાપક સંમેલન (CCIT)નો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો અને આતંકવાદ સામે સાર્વત્રિક કાનૂની માળખું સ્થાપિત કરવા માટે તેને વહેલી તકે અપનાવવાની સતત માંગ કરી રહ્યું છે.

 

પાકિસ્તાન સ્થિત આતંકવાદીઓનું સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ દ્વારા નામાંકન

ચીનના દસ વર્ષથી વધુ સમયના વિરોધ (વીટો) બાદ, ભારતે મે 2019માં જૈશ-એ-મોહમ્મદના વડા મસૂદ અઝહરને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ દ્વારા વૈશ્વિક આતંકવાદી તરીકે જાહેર કરવામાં સફળતા પ્રાપ્ત કરી હતી.આ એક સીમાચિહ્નરૂપ રાજદ્વારી વિજય હતો, જેનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસ પ્રતિબંધો, અસ્કયામતો ફ્રીઝ કરવા અને શસ્ત્ર પ્રતિબંધો લાદવાનું શક્ય બન્યું.

 

તહવ્વુર રાણાનું પ્રત્યાર્પણ (2025)

એપ્રિલ 2025માં 26/11ના મુંબઈ હુમલાના આરોપી તહવ્વુર હુસૈન રાણાને અમેરિકાથી ભારત પ્રત્યાર્પણ કરવામાં આવતા એક મોટી સફળતા મળી છે, જેનાથી NIA માટે હુમલા પાછળના સંપૂર્ણ કાવતરાની નવેસરથી તપાસ કરવાનો માર્ગ મોકળો થયો છે.

 

દ્વિપક્ષીય અને બહુપક્ષીય આતંકવાદ વિરોધી સહકાર

ભારત 27 દેશો અને 5 બહુપક્ષીય મંચો (SCO, BIMSTEC, BRICS, યુરોપિયન યુનિયન (EU), QUAD-CTWG) સાથે આતંકવાદ વિરોધી સંયુક્ત કાર્યકારી જૂથો (JWG-CT) ધરાવે છે જે સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત છે; અને ટ્યુનિશિયા સાથે એક સ્વતંત્ર સંવાદ (Stand-Alone Dialogue) ધરાવે છે.

 

 

ઈન્ટરપોલ સાથે સંકલન

ભારતપોલ (BHARATPOL) પોર્ટલ 7 જાન્યુઆરી, 2025ના રોજ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. તે સીબીઆઈ (ભારત માટે ઇન્ટરપોલના નેશનલ સેન્ટ્રલ બ્યુરો તરીકે) ને ભારતના તમામ કાયદા અમલીકરણ સત્તાધિકારીઓ સાથે એક જ પ્લેટફોર્મ પર જોડે છે, જેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠિત અપરાધ, માદક દ્રવ્યોની હેરફેર, શસ્ત્રો, સાયબર ક્રાઈમ, આર્થિક છેતરપિંડી, ચાઈલ્ડ પોર્નોગ્રાફી અને આતંકવાદ જેવા ક્ષેત્રોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે.

 

 

ભારતના રાજદ્વારી પ્રયાસોએ આતંકવાદ સામેની લડાઈને વૈશ્વિક પ્રાથમિકતા અપાવી છે અને આતંકવાદી તત્વો તેમજ તેમના આશ્રયદાતાઓ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય જવાબદારી વધુ મજબૂત બનાવી છે. બહુપક્ષીય મંચોમાં સતત સક્રિયતા અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી દ્વારા, ભારત વૈશ્વિક સ્તરે આતંકવાદ વિરોધી કાર્યસૂચિને ઘડવામાં અગ્રણી અવાજ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.

 

12 વર્ષના સુધારાના પરિણામો – વધેલો વિશ્વાસ, વધુ સુરક્ષા

છેલ્લા 12 વર્ષોમાં બહુપક્ષીય પગલાંઓ અને સતત સર્વગ્રાહી આતંકવાદ વિરોધી પગલાંઓ દ્વારા, કેન્દ્ર સરકાર આંતરિક સુરક્ષાના વાતાવરણને મજબૂત કરવામાં અને 140 કરોડ ભારતીયોમાં વિશ્વાસ વધારવામાં સફળ રહી છે. 2014 પછી અમલમાં મુકાયેલા ઉપાયોએ સંઘર્ષના દરેક ક્ષેત્રમાં માપનીય પરિણામો આપ્યા છે. દેશે આતંકવાદી હુમલાઓ અને બળવાખોરોની ઘટનાઓમાં ઘટાડો, નાગરિકો અને સુરક્ષા દળોની જાનહાનિમાં ભારે ઘટાડો અને વિકાસની નવી ગતિ જોઈ છે.

કલમ 370 રદ થયા બાદ, જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં ગયા દાયકામાં સુરક્ષા સ્થિતિમાં નોંધપાત્ર સુધારો જોવા મળ્યો છે. આતંકવાદી ઘટનાઓની સંખ્યા 2004-2014 દરમિયાન 7,217 હતી, જે 2014-2024 દરમિયાન ઘટીને 2,242 થઈ છે. તદુપરાંત, આતંકવાદી પ્રેરિત ઘટનાઓમાં પણ 2018માં 228થી ઘટીને 2025માં માત્ર 12 સુધીનો ભારે ઘટાડો નોંધાયો છે, જે ભારતની આતંકવાદ વિરોધી વ્યૂહરચનાની વધતી જતી અસરકારકતા અને આ ક્ષેત્રમાં શાંતિ તથા સ્થિરતાની પુનઃસ્થાપનાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આતંકસંબંધિત ઘટનાઓમાં નાગરિકોના મોત 2018માં 55 થી ઘટીને 2025માં 28 થયા. સુરક્ષા દળોના જવાનોની શહાદતના આંકડામાં પણ ભારે ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, જે 2018માં 91થી ઘટીને 2025માં માત્ર 16 પર આવી ગયો છે, જે 82 ટકાથી વધુનો ઘટાડો દર્શાવે છે. લાંબા ગાળાનો આ વલણ સમાન રીતે નોંધપાત્ર છે: વર્ષ 2004 અને 2014 વચ્ચે જ્યારે 1,060 સુરક્ષાકર્મીઓએ પોતાનો જીવ ગુમાવ્યો હતો, ત્યારે 2015 અને 2025 ની વચ્ચે આ સંખ્યા ઘટીને 542 થઈ ગઈ છે, જે આતંકવાદ વિરોધી કામગીરી અને સુરક્ષા દળોના સંરક્ષણ માટેના પગલાંની વધતી જતી અસરકારકતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

પથ્થરમારાની ઘટનાઓ, જે 2010થી 2014 દરમિયાન સરેરાશ વાર્ષિક લગભગ 2,654 હતી, 2020 સુધીમાં 87 ટકાથી વધુ ઘટી ગઈ અને 2022થી લગભગ શૂન્ય જ રહી છે. સુરક્ષાની સુધરેલી સ્થિતિએ સમગ્ર જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ અને જાહેર જીવનના પુનરુત્થાનને વેગ આપ્યો છે. આ પ્રગતિને પ્રતિબિંબિત કરતા, આશરે ₹80,000 કરોડના મૂલ્યના 63 મુખ્ય વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, જેમાંથી ₹51,000 કરોડથી વધુનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે અને 53 પ્રોજેક્ટ્સ સંપૂર્ણપણે પૂર્ણ થયા છે.

જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં જનજીવન નોંધપાત્ર રીતે સામાન્ય સ્થિતિમાં પરત આવ્યું છે. આયોજિત હડતાળ અને બંધની સંખ્યા વર્ષ 2018માં 52 ઘટનાઓથી ઘટીને 2023થી એપ્રિલ 2026 સુધી શૂન્ય થઈ ગઈ છે.વધેલી સ્થિરતાએ રોજગારીના સર્જનમાં પણ ટેકો આપ્યો છે, જેમાં 20149થી મે-2026 સુધીમાં 41,000 થી વધુ સરકારી નોકરીઓ ઊભી કરવામાં આવી છે અને છેલ્લા 4 વર્ષમાં જ સ્વ-રોજગાર યોજના હેઠળ 9.81 લાખથી વધુ વ્યક્તિઓને સ્વ-રોજગારની તકો પૂરી પાડવામાં આવી છે.

જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં વર્ષ 2024માં 2.3 કરોડથી વધુ પ્રવાસીઓ નોંધાયા હતા, જે તેના અત્યાર સુધીના ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ છે. મુલાકાતીઓનો આ અભૂતપૂર્વ ધસારો પ્રદેશના સુરક્ષા વાતાવરણમાં વધી રહેલા વિશ્વાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે અને તે જમીની સ્તરે શાંતિ, સ્થિરતા અને સામાન્ય સ્થિતિના સૌથી સ્પષ્ટ સંકેતોમાંના એક તરીકે ઉભરી આવ્યો છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં રોકાણના પ્રવાહમાં નોંધપાત્ર રીતે વેગ આવ્યો છે. સાત દાયકા દરમિયાન આ પ્રદેશે અંદાજે ₹8,000 કરોડનું રોકાણ આકર્ષ્યું હતું, જ્યારે માત્ર 2016-17 અને 2025-26 વચ્ચે આ પ્રદેશમાં લગભગ ₹18,000 કરોડનું રોકાણ આવ્યું હતું, જે રોકાણકારોનો વધતો જતો વિશ્વાસ અને સુધરી રહેલા વ્યાપાર વાતાવરણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

 

દેશના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં આતંકવાદી ગતિવિધિઓમાં ઘટાડો - નિવારક પગલાં દ્વારા અટકાયત

છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં આતંકવાદી ગતિવિધિઓમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. પ્રતિક્રિયાત્મક પ્રતિભાવથી સક્રિય નિવારણ તરફનું પરિવર્તન એક મુખ્ય પરિબળ રહ્યું છે.

વધારે મજબૂત ગુપ્તચર નેટવર્કથી જોખમોની ઓળખમાં સુધારો થયો છે. વિવિધ એજન્સીઓ વચ્ચેના ઉત્તમ સંકલનને લીધે ઝડપી કાર્યવાહી શક્ય બની છે. ટેકનોલોજી આધારિત દેખરેખ અને ચોક્કસ લક્ષિત કામગીરીને કારણે આતંકી ઘટનાઓને અંજામ આપવામાં આવે તે પહેલાં જ તેનું કાવતરું નિષ્ફળ બનાવવામાં મદદ મળી છે. આ નિવારક અભિગમે શહેરી કેન્દ્રોમાં સુરક્ષા મજબૂત કરી છે અને મોટા પાયે જાનહાનિ સર્જતા હુમલાઓનું જોખમ ઘટાડ્યું છે.

2013ના હૈદરાબાદ બ્લાસ્ટ પછીના દાયકામાં મોટા શહેરી આતંકવાદી હુમલાઓનો લગભગ સંપૂર્ણ અભાવ જોવા મળ્યો હતો. આ અગાઉના દાયકા કરતા તદ્દન વિપરીત છે, જેમાં સંસદ પર હુમલો, મુંબઈ ટ્રેન બોમ્બ વિસ્ફોટો, હૈદરાબાદ વિસ્ફોટો અને 26/11 ના હુમલાઓ થયા હતા. એનઆઈએ અને રાજ્યની ગુપ્તચર એજન્સીઓની સમયસરની કાર્યવાહી દ્વારા આઈએસઆઈએસ પ્રેરિત અનેક કાવતરાંઓને નિષ્ફળ બનાવવામાં આવ્યા છે. આ કામગીરીએ ભારતની ગુપ્તચર-આધારિત આતંકવાદ વિરોધી વ્યવસ્થાની વધતી જતી અસરકારકતા દર્શાવી છે.

આના પરિણામે, 2014 થી 2018 દરમિયાન અંતર્દેશીય વિસ્તારોમાં આતંકવાદી હુમલાઓનું સ્તર ખૂબ જ ઓછું રહ્યું, અને માત્ર છૂટાછવાયા બનાવો જ નોંધાયા. આ સતત ઘટાડો દેશભરમાં સુધારેલી નિવારક ક્ષમતાઓ અને વધુ મજબૂત સુરક્ષા સંકલનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

 

 

સતત સુધારાઓ અને સંપૂર્ણ સરકારી અભિગમ દ્વારા, ભારતે તેની આંતરિક સુરક્ષાને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનાવી છે. આતંકવાદી ઘટનાઓ, બળવાખોર હિંસા અને જાનહાનિમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. સંસ્થાકીય ક્ષમતામાં વધારો થવાથી જાહેર સલામતીમાં સુધારો થયો છે, આર્થિક વિકાસમાં વધારો થયો છે અને નાગરિકોનો શાસનમાં વિશ્વાસ મજબૂત થયો છે.

નિષ્કર્ષ

છેલ્લાં બાર વર્ષો દરમિયાન, ભારતે આતંકવાદ પ્રત્યે શૂન્ય સહિષ્ણુતાની નીતિને અનુસરીને તેના આતંકવાદ વિરોધી માળખામાં સર્વગ્રાહી પરિવર્તન કર્યું છે. સરકારે જોખમોની સમયસર ઓળખ અને તેને નિષ્ફળ બનાવવાનું સુનિશ્ચિત કરવા માટે કાયદાકીય માળખાને મજબૂત બનાવ્યું છે, તપાસ સંસ્થાઓનું આધુનિકીકરણ કર્યું છે અને વિવિધ એજન્સીઓ વચ્ચેના સમન્વયમાં વધારો કર્યો છે. NIA, IB અને રાજ્ય પોલીસ દળો જેવી સંસ્થાઓને અદ્યતન ટેકનોલોજી, વિસ્તૃત અધિકારક્ષેત્ર અને સુધારેલી ફોરેન્સિક તથા ગુપ્તચર ક્ષમતાઓથી સજ્જ કરવામાં આવી છે. રિયલ-ટાઇમ ડેટા ઇન્ટિગ્રેશન પ્લેટફોર્મ્સ અને અદ્યતન સંચાર પ્રણાલીઓએ કામગીરીની કાર્યક્ષમતામાં વધુ સુધારો કર્યો છે. સાથોસાથ, રાજદ્વારી અને બહુપક્ષીય જોડાણોએ આતંકવાદી નેટવર્ક્સના નાણાકીય પોષણ અને સરહદ પારના જોખમો વિરુદ્ધ વૈશ્વિક સહયોગને વધુ સુદ્રઢ બનાવ્યો છે. આ સતત પ્રયાસોના પરિણામે આતંકવાદી ઘટનાઓમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે, આંતરિક સુરક્ષામાં સુધારો થયો છે અને જનતાનો વિશ્વાસ વધ્યો છે. આ અભિગમ પ્રતિક્રિયાત્મક પ્રતિભાવથી સક્રિય નિવારણ તરફના પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા વાતાવરણમાં વિકસતા પડકારો સામે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સ્થિતિસ્થાપક, અનુકૂલનશીલ અને ભવિષ્ય માટે સજ્જ રહે તથા સતત તેની સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત બનાવતી રહે.

 

SM/IJ/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(रिलीज़ आईडी: 2276434) आगंतुक पटल : 26