નેશનલ એવોર્ડ વિજેતા ફિલ્મ નિર્માતા અને ડોક્યુમેન્ટ્રી ડાયરેક્ટર શ્રી સંજીવ સિવને શુક્રવારે 19મા મુંબઈ ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ (MIFF) માં "ધ સિનેમા ઓફ સોશિયલ એડવોકેસી: ટર્નિંગ ઇશ્યૂઝ ઇનટુ નેરેટિવ્સ એન્ડ બ્રિંગિંગ ધેમ ટુ ધ ફ્રન્ટલાઇન્સ" વિષય પર માસ્ટરક્લાસ આપતાં ઉભરતા વાર્તાકારોને ટેકનોલોજી કરતાં જિજ્ઞાસાને વધુ મહત્વ આપવા વિનંતી કરી હતી.

ફેસ્ટિવલની ચાલુ માસ્ટરક્લાસ શ્રેણીના ભાગરૂપે યોજાયેલી આ વર્કશોપમાં, સિવને 75 થી વધુ ડોક્યુમેન્ટ્રીઝ, 30 થી વધુ ટૂંકી ફિલ્મો અને અનેક ફીચર ફિલ્મોની તેમની કારકિર્દીનો વ્યાપક સંદર્ભ આપતાં, વાસ્તવિક જીવનના મુદ્દાઓને પ્રભાવશાળી સિનેમેટિક વાર્તાઓમાં કેવી રીતે રૂપાંતરિત કરી શકાય તેની પડદા પાછળની ઝલક સહભાગીઓ સમક્ષ રજૂ કરી હતી.

"હું માનું છું કે તમારી પાસે સૌથી મહત્વપૂર્ણ સાધન જિજ્ઞાસા હોવું જોઈએ, કેમેરા નહીં," સિવને ઉમેર્યું કે, આકર્ષક વાર્તાઓ મોંઘા સાધનોને બદલે અવલોકન, સંશોધન અને લોકો સાથેના સાચા જોડાણમાંથી ઉદ્ભવે છે.

પોતાની ફિલ્મ નિર્માણની સફરના કિસ્સાઓ શેર કરતા, સિવને તેમની કેટલીક પ્રશંસાપાત્ર કૃતિઓના વિકાસ વિશે વાત કરી હતી. તેમણે યાદ કર્યું કે કેવી રીતે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ઓઇજા બોર્ડ (Ouija board) સાથેની અણધારી મુલાકાતે તેમની જિજ્ઞાસા જગાડી, જેણે પહેલા 15 મિનિટની ડોક્યુમેન્ટ્રીનું અને અંતે મમ્મૂટી અભિનીત મલયાલમ ફીચર ફિલ્મ 'અપરિચિતન' નું સ્વરૂપ લીધું. "આ મૂવી પહેલા એક ડોક્યુમેન્ટ્રી હતી પરંતુ પછીથી ફીચર ફિલ્મ બની," તેમણે સમજાવતા કહ્યું કે કેવી રીતે એક સિંગલ આઈડિયા વિવિધ ફોર્મેટમાં વિકસી શકે છે.

સમગ્ર સત્ર દરમિયાન, સિવને ઉભરતા ફિલ્મ નિર્માતાઓને યાદ અપાવ્યું કે ડોક્યુમેન્ટ્રી આખરે વિષયો કરતાં લોકો વિશે વધુ હોય છે. "જો તમે માછીમારો પર ડોક્યુમેન્ટ્રી બનાવી રહ્યા છો, તો વાર્તા માછીમારી વિશે નથી. તે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા વિશે છે. જો તમે કોઈ ગામ પર ફિલ્મ બનાવી રહ્યા છો, તો તે ભૂગોળ વિશે નથી પરંતુ ઓળખ વિશે છે," તેમણે કહ્યું.

તેમણે ડોક્યુમેન્ટ્રીના પાત્રો સાથે વિશ્વાસ કેળવવાના મહત્વ પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. "લોકો ખુલે તે પહેલાં તેઓ કમ્ફર્ટેબલ અનુભવે તે જરૂરી છે. તેમાં દિવસો, મહિનાઓ કે વર્ષો પણ લાગી શકે છે," તેમણે કહ્યું.

નોન-ફિક્શન ફિલ્મ નિર્માણમાં નૈતિક જવાબદારીઓ વિશે વાત કરતા, સિવને સનસનાટીભર્યા અહેવાલો સામે ચેતવણી આપી હતી. "જ્યારે તમે ડોક્યુમેન્ટ્રી બનાવી રહ્યા હોવ, ત્યારે એક જવાબદારી હોય છે. તમે તેને નાટકીય બનાવવા માટે માત્ર ખોટી વસ્તુઓ બતાવી કે વર્ણવી શકતા નથી," તેમણે કહ્યું.

આ અનુભવી ફિલ્મ નિર્માતાએ તેમની કૃતિઓ વિશે પણ ચર્ચા કરી હતી જેમ કે 'લિટલ વુમેન', જેણે તસ્કરી અને વેશ્યાવૃત્તિમાંથી મુક્ત થયા પછી પોતાનું જીવન નવેસરથી શરૂ કરનારી મહિલાઓના જીવનની શોધ કરી હતી, સંગીતકાર શંકર મહાદેવન પરની જીવનચરિત્ર વિષયક ડોક્યુમેન્ટ્રી 'ડીકોડિંગ શંકર' અને ભારતીય નૌકાદળ માટે હાથ ધરેલા પ્રોજેક્ટ્સ. તેમણે એ પણ ખુલાસો કર્યો કે કેવી રીતે તેમની ડોક્યુમેન્ટ્રી 'આફ્ટર લાઇફ' એ અંતે તેમની એવોર્ડ વિજેતા મલયાલમ ફીચર ફિલ્મ 'વેનલોડુંગાથે' ને પ્રેરણા આપી, જે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે ડોક્યુમેન્ટ્રીના અવલોકનો ફિક્શન માટે પાયા તરીકે કામ કરી શકે છે.

ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ અને OTT સેવાઓ દ્વારા ઉભી થયેલી તકોને સ્વીકારવા યુવા ફિલ્મ નિર્માતાઓને પ્રોત્સાહિત કરતા સિવને જણાવ્યું હતું કે ફિલ્મ નિર્માણ હવે પહેલા કરતા વધુ સુલભ બન્યું છે. "તમને વિશાળ ક્રૂની જરૂર નથી. તમારી પાસે સારો લાઈવ સાઉન્ડ હોવો જોઈએ. તેનાથી વિશેષ, ફિલ્મ શૂટ કરવા માટે તમને ત્રણથી વધુ લોકોની જરૂર નથી," તેમણે કહ્યું.

સત્રના સમાપનમાં, સિવન તે થીમ પર પાછા ફર્યા જેણે તેમની આખી કારકિર્દીને માર્ગદર્શન આપ્યું છે. "તમે જે વ્યક્તિને મળો છો તે દરેક વ્યક્તિમાં, દરેક જગ્યાએ એક વાર્તા છે. તમારી વાર્તા બનાવો અને વિઝિબિલિટી વધારવા તથા ડિસ્ટ્રિબ્યુશનની તકો સુરક્ષિત કરવા માટે તેને વ્યૂહાત્મક રીતે પ્રતિષ્ઠિત આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવોમાં પ્રદર્શિત કરો," તેમણે કહ્યું.

SM/NP/JD