કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી, પૃથ્વી વિજ્ઞાન રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર પ્રભાર) અને પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય, પર્સોનલ, જાહેર અસ્કયામતો, પેન્શન, પરમાણુ ઊર્જા અને અંતરિક્ષ રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આજે જણાવ્યું હતું કે, ભારતના વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને ઇનોવેશનના પરિદ્રશ્યમાં છેલ્લા બાર વર્ષોમાં એક અભૂતપૂર્વ પરિવર્તન આવ્યું છે, જે બાયોઇકોનોમીના (જૈવ-અર્થતંત્ર) લગભગ વીસ ગણા વિસ્તરણ, ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવની નજીક ઐતિહાસિક મૂન લેન્ડિંગ, સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમની ઝડપી વૃદ્ધિ, હવામાનની આગાહીમાં ક્રાંતિકારી સુધારા અને વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં સ્વદેશી ટેકનોલોજીના ઉદભવ દ્વારા ચિહ્નિત થયેલ છે.

નવી દિલ્હીમાં સીએસઆઈઆર (CSIR) મુખ્યાલયના એસએસબી ઓડિટોરિયમ ખાતે "વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને ઇનોવેશનમાં 12 વર્ષની પરિવર્તનકારી વૃદ્ધિ" વિષય પર એક પત્રકાર પરિષદને સંબોધતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી પ્રયોગશાળાઓમાંથી સામાન્ય નાગરિકોના જીવન સુધી પહોંચ્યા છે અને ભારતના વિકાસ પ્રવાસના કેન્દ્રીય સ્તંભ બન્યા છે. તેમણે કહ્યું કે વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓમાં વધતી જતી જનજાગૃતિ અને જાહેર રસ પોતે જ છેલ્લા દાયકા દરમિયાન થયેલા પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આ પત્રકાર પરિષદમાં સીએસઆઈઆર (CSIR) ના મહાનિર્દેશક અને DSIR તેમજ પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલયના સચિવ ડૉ. એન. કલાઈસેલ્વી; બાયોટેકનોલોજી વિભાગના સચિવ ડૉ. રાજેશ ગોખલે; વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ, બાયોટેકનોલોજી વિભાગ, સીએસઆઈઆર અને પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલયના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ તેમજ મીડિયાના સભ્યો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે આજે સરકારના લગભગ દરેક મુખ્ય ફ્લેગશિપ પ્રોગ્રામ ભારતના વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમમાંથી ઉભરી આવતી ટેકનોલોજી દ્વારા સંચાલિત છે, જે એક સંકલિત, સંપૂર્ણ-સરકારી અભિગમની સફળતા દર્શાવે છે. તેમણે કહ્યું કે સરકારના ઇનોવેશન, વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા, ઉદ્યોગોની ભાગીદારી અને ખાનગી ક્ષેત્રના જોડાણ પરના ભારને કારણે હેલ્થકેર અને કૃષિથી લઈને સ્પેસ, વેધર સાયન્સ (હવામાન વિજ્ઞાન), ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ઊર્જા જેવા ક્ષેત્રોમાં વૈજ્ઞાનિક પરિણામો ઝડપી બન્યા છે.

ભારતની બાયોટેકનોલોજી ક્રાંતિ પર પ્રકાશ પાડતા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે દેશની બાયોઇકોનોમી વર્ષ 2014 માં લગભગ 10 બિલિયન યુએસ ડોલર હતી જે વધીને આજે 190 બિલિયન યુએસ ડોલરથી વધુ થઈ ગઈ છે, જેમાં વર્ષ 2030 સુધીમાં 300 બિલિયન યુએસ ડોલર સુધી પહોંચવાનો લક્ષ્યાંક છે. તેમણે કહ્યું કે બાયોઇથ્રી (BioE3) માળખા જેવી પ્રગતિશીલ નીતિઓના સમર્થન સાથે, હેલ્થકેર, જીનોમિક્સ, ડાયગ્નોસ્ટિક્સ અને બાયોફાર્માસ્યુટિકલ્સમાં સ્વદેશી ઇનોવેશન્સ દ્વારા ભારત વૈશ્વિક બાયોટેકનોલોજી હબ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારતે નેક્સ્ટ જનરેશન એન્ટિબાયોટિક્સ, પરવડે તેવી સીએઆર-ટી (CAR-T) સેલ થેરાપી, જીનોમિક્સ અને પ્રિસિઝન મેડિસિન જેવા ક્ષેત્રોમાં નોંધપાત્ર સિદ્ધિઓ દ્વારા અદ્યતન હેલ્થકેર ટેકનોલોજીમાં પણ પોતાનું સ્થાન મજબૂત કર્યું છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે દેશ માત્ર સ્થાનિક સ્વાસ્થ્ય પડકારો માટે જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક મહત્વ ધરાવતા રોગો અને વિકારો માટે પણ ઉકેલો વિકસાવી રહ્યો છે.

સીએસઆઈઆર (CSIR) ના પરિવર્તનનો ઉલ્લેખ કરતા મંત્રીએ કહ્યું કે વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ હવે ઉદ્યોગો, સ્ટાર્ટઅપ્સ, ખેડૂતો અને સ્થાનિક સમુદાયો સાથે પહેલા કરતાં વધુ નજીકથી જોડાયેલી છે. તેમણે 'એરોમા મિશન' (Aroma Mission) જેવા કાર્યક્રમોની સફળતા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જેણે આજીવિકાની નવી તકો ઊભી કરી છે અને હજારો ખેડૂતોને, ખાસ કરીને હિમાલયના પ્રદેશોમાં, ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતી ખેતીમાં ભાગ લેવા માટે મદદ કરી છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે સીએસઆઈઆર દ્વારા વિકસિત અસંખ્ય ટેકનોલોજી હવે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ક્લીન એનર્જી, હેલ્થકેર અને મેન્યુફેક્ચરિંગ સહિતના ક્ષેત્રોમાં મોટા પાયે તૈનાત કરવામાં આવી રહી છે.

મંત્રીએ સ્ટીલ સ્લેગ રોડ ટેકનોલોજીનું ઉદાહરણ આપ્યું, જેણે ઔદ્યોગિક કચરાને મૂલ્યવાન રાષ્ટ્રીય સંસાધનમાં ફેરવી દીધો છે. તેમણે કહ્યું કે આ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવેલા રસ્તાઓએ શ્રેષ્ઠ ટકાઉપણું, ઓછો જાળવણી ખર્ચ અને વધુ આર્થિક કાર્યક્ષમતા દર્શાવી છે, જેના કારણે દેશભરમાં તેનો વ્યાપક સ્વીકાર થયો છે. તેમણે જણાવ્યું કે આવા ઉદાહરણો દર્શાવે છે કે વિજ્ઞાન કઈ રીતે આર્થિક વૃદ્ધિ અને ટકાઉ વિકાસમાં સીધું યોગદાન આપી રહ્યું છે.

હવામાન અને આબોહવા સેવાઓ પર, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે ભારત હવામાન વિજ્ઞાન વિભાગના પરિવર્તનને છેલ્લા બાર વર્ષની સૌથી મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિઓ પૈકીની એક ગણાવી હતી. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ભારતમાં વર્ષ 2014 માં માત્ર 17 વેધર રડાર હતા, જેની સરખામણીમાં આજે લગભગ 50 ઓપરેશનલ રડાર છે, અને 'મિશન મૌસમ' હેઠળ અન્ય 50 રડારનું આયોજન છે. તેમણે કહ્યું કે દેશે વીજળીની ઓળખ માટેની સિસ્ટમ્સ (લાઈટનિંગ ડિટેક્શન સિસ્ટમ્સ), ફોરકાસ્ટિંગ નેટવર્ક્સ અને વરસાદની દેખરેખ માટેના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો અભૂતપૂર્વ સ્કેલ પર વિસ્તાર કર્યો છે.

મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે હવામાનની આગાહીનું કવરેજ આશરે 300 શહેરોથી વધીને લગભગ 1,700 સ્થળો સુધી વિસ્તર્યું છે, જ્યારે 'નાઉકાસ્ટ' (Nowcast) જેવી આધુનિક સેવાઓ અત્યંત સ્થાનિક ટૂંકા ગાળાની આગાહીઓ પ્રદાન કરી રહી છે જે નાગરિકો, ખેડૂતો અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન એજન્સીઓને માહિતગાર નિર્ણયો લેવામાં મદદ કરે છે. તેમણે કહ્યું કે આ સુધારાઓએ ભારતની આપત્તિ સજ્જતા અને સ્થિતિસ્થાપકતામાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે.

ભારતના અંતરિક્ષ ક્ષેત્રની સિદ્ધિઓ પર પ્રકાશ પાડતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે કહ્યું કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં દાખલ કરાયેલા સુધારાઓએ દેશના સ્પેસ ઇકોસિસ્ટમને મૂળભૂત રીતે બદલી નાખ્યું છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સની સંખ્યા સિંગલ ડિજિટથી વધીને સેંકડો સુધી પહોંચી ગઈ છે, જ્યારે આ ક્ષેત્ર ઇનોવેશન અને આર્થિક વૃદ્ધિના મુખ્ય ચાલક બળ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.

ચંદ્રયાન-3 ની સફળતાનો ઉલ્લેખ કરતા મંત્રીએ કહ્યું કે ભારતે ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવની નજીક સફળ લેન્ડિંગ કરનાર પ્રથમ રાષ્ટ્ર બનીને વિશ્વ સમક્ષ પોતાની વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતાનું પ્રદર્શન કર્યું છે. તેમણે જણાવ્યું કે સંસ્થાકીય સુધારાઓ અને ઉદ્યોગોના સહયોગની સાથે અંતરિક્ષ ક્ષેત્રને ખાનગી ભાગીદારી માટે ખુલ્લું મૂકવાના નિર્ણયથી ઇનોવેશનની ગતિ ઝડપી બની છે અને ભારતીય ઉદ્યોગસાહસિકો માટે તકો વિસ્તરી છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારત હવે વર્ષ 2035 સુધીમાં 'ભારતીય અંતરિક્ષ સ્ટેશન' ની સ્થાપના અને વર્ષ 2040 સુધીમાં ચંદ્ર પર ભારતીય માનવ ઉતરાણ સહિતના મહત્વાકાંક્ષી ભાવી લક્ષ્યો સાથે આગળ વધી રહ્યું છે, જ્યારે ભવિષ્યના માનવ અંતરિક્ષ ઉડાન મિશનો (ગગનયાન) માટેની તૈયારીઓ ચાલુ છે.

મંત્રીએ પરમાણુ ઊર્જા ક્ષેત્રને ખાનગી ભાગીદારી માટે ખુલ્લું મૂકવાના નિર્ણયને તાજેતરના વર્ષોમાં હાથ ધરવામાં આવેલા સૌથી મહત્વપૂર્ણ નીતિગત સુધારાઓમાંના એક તરીકે ગણાવ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે આ પગલાએ મજબૂત સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય રસ પેદા કર્યો છે અને આ વ્યૂહાત્મક ઊર્જા ક્ષેત્રમાં રોકાણ, ઇનોવેશન અને ક્ષમતા નિર્માણને વેગ આપવાની અપેક્ષા છે.

પ્રસ્તુતિઓ દરમિયાન, ડૉ. એન. કલાઈસેલ્વીએ પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય અને સીએસઆઈઆરની મુખ્ય સિદ્ધિઓ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જેમાં 'મિશન મૌસમ' હેઠળ હવામાન નિરીક્ષણ પ્રણાલીઓનો વિસ્તાર, 'ડીપ ઓશન મિશન' હેઠળ પ્રગતિ, 'મત્સ્ય 6000' (Matsya 6000) અને 'વરાહ' (Varaha) જેવી સ્વદેશી ઊંડા સમુદ્રની ટેકનોલોજીનો વિકાસ, તેમજ કૃષિ, આરોગ્ય સંભાળ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ઊર્જા અને ગ્રામીણ વિકાસમાં પ્રભાવશાળી ટેકનોલોજીની તૈનાતીનો સમાવેશ થાય છે.

ડૉ. રાજેશ ગોખલેએ બાયોટેકનોલોજી અને વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગોની સિદ્ધિઓ રજૂ કરી હતી, જેમાં ભારતના બાયોટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમની વૃદ્ધિ, 'બાયોઇથ્રી પોલિસી' (BioE3 Policy) નો અમલ, સ્ટાર્ટઅપ અને ઇનોવેશન નેટવર્કનો વિસ્તાર, જીનોમિક્સ અને હેલ્થકેર ટેકનોલોજીમાં પ્રગતિ, અને 'અનુસંધાન નેશનલ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન' (ANRF), 'નેશનલ ક્વોન્ટમ મિશન', 'રિસર્ચ ડેવલપમેન્ટ એન્ડ ઇનોવેશન (RDI) ફંડ', 'નેશનલ સુપરકોમ્પ્યુટિંગ મિશન' અને 'નેશનલ જીઓસ્પેશિયલ પોલિસી' જેવી સીમાચિહ્નરૂપ પહેલોનો સમાવેશ થાય છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા બાર વર્ષની સિદ્ધિઓ દર્શાવે છે કે વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને ઇનોવેશન વૈશ્વિક જ્ઞાન-આધારિત અર્થતંત્ર તરીકે ભારતના ઉદયના મુખ્ય સક્ષમકર્તા બન્યા છે. તેમણે કહ્યું કે ભારતની વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ માત્ર વ્યૂહાત્મક અને તકનીકી ક્ષમતાઓને મજબૂત કરી રહી નથી, પરંતુ નાગરિકોના જીવનમાં પણ સુધારો કરી રહી છે અને દેશ 'વિકસિત ભારત 2047' ના વિઝન તરફ આગળ વધી રહ્યો છે ત્યારે વૃદ્ધિ, રોજગારી અને રાષ્ટ્રીય વિકાસ માટે નવી તકો ઊભી કરી રહી છે.

ફોટો: કેન્દ્રીય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહ સોમવારે નવી દિલ્હીના રફી માર્ગ સ્થિત સીએસઆઈઆર (CSIR) મુખ્યાલય ખાતે "વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને ઇનોવેશનમાં 12 વર્ષની પરિવર્તનકારી વૃદ્ધિ" વિષય પર મીડિયાને સંબોધિત કરી રહ્યા છે.

SM/IJ/JD