છેલ્લા બાર વર્ષોમાં, ગ્રામીણ ભારતમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન અને પ્રગતિ જોવા મળી છે, જે પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ (PRIs) ને સ્વ-સરકારની અસરકારક સંસ્થાઓ તરીકે મજબૂત બનાવવાનો એક મહત્વપૂર્ણ તબક્કો દર્શાવે છે. સક્ષમ, જવાબદારીયુક્ત અને નાણાકીય રીતે સશક્ત પંચાયતોના નિર્માણના વિઝનથી પ્રેરિત થઈને, પંચાયતી રાજ મંત્રાલયે શ્રેણીબદ્ધ પહેલો હાથ ધરી છે, જેણે લોકશાહી વિકેન્દ્રીકરણને મજબૂત બનાવ્યું છે, ડિજિટલ ગવર્નન્સનો વિસ્તાર કર્યો છે, સ્થાનિક આયોજનને મજબૂત કર્યું છે, નાણાકીય હસ્તાંતરણમાં વધારો કર્યો છે અને દેશભરના ગ્રામીણ નાગરિકો માટે સમાવેશી વિકાસને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે.

ક્ષમતા નિર્માણ અને ડિજિટલાઇઝેશન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત

સંસ્થાકીય ક્ષમતાને મજબૂત કરવા પર મોટું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. વર્ષ 2018-19માં શરૂ કરાયેલા અને વર્ષ 2022-23થી પુનઃરચિત કરાયેલા રાષ્ટ્રીય ગ્રામ સ્વરાજ અભિયાન (RGSA) હેઠળ, ત્રણેય સ્તરે 2.70 લાખથી વધુ પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ (PRIs) ના 4.10 કરોડ (સંચિત) પંચાયતના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ અને કર્મચારીઓની તાલીમ અને ક્ષમતા નિર્માણ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું છે – જે ગ્રામીણ શાસનના ઇતિહાસમાં અપ્રતિમ સંસ્થાકીય પહોંચની સિદ્ધિ છે. રાષ્ટ્રીય ગ્રામ સ્વરાજ અભિયાન (RGSA) મહિલા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓના ક્ષમતા નિર્માણ, પેસા (PESA) તાલીમ અને શાસન કૌશલ્યની વિવિધ પહલો માટે કરોડરજ્જુ સમાન રહ્યું છે. RGSA હેઠળ, માત્ર નાણાકીય વર્ષ 2022-23 થી નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન 33.55 લાખથી વધુ મહિલા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓને તાલીમ આપવામાં આવી છે, જે તેમને પંચાયતની કામગીરી, સેવા વિતરણ અને નેતૃત્વના જ્ઞાનથી સજ્જ કરે છે.

પંચાયતોની કામગીરીમાં સુધારો કરવા માટે, સ્થાનિક શાસન માળખાને મજબૂત કરવા માટે મોટું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે. RGSA અને પુનઃરચિત RGSA હેઠળ 25,100 થી વધુ ગ્રામ પંચાયત ભવનો અને 61,000 થી વધુ કોમ્પ્યુટર્સ પ્રદાન કરવામાં આવ્યા છે, જે પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓની ભૌતિક અને ડિજિટલ બંને ક્ષમતાઓમાં વધારો કરે છે. આ સાથે જ, ગ્રામ પંચાયત વિકાસ યોજનાઓ (GPDPs) ને સહભાગી ગ્રામીણ આયોજનના પ્રાથમિક સાધન તરીકે સંસ્થાકીય સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું છે, જેમાં 2.55 લાખથી વધુ ગ્રામ પંચાયતોમાં વિકાસ યોજનાઓ તૈયાર અને અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે. ઈ-ગ્રામસ્વરાજ (e-GramSwaraj) પ્લેટફોર્મ દ્વારા GPDPs ના ડિજિટલ સંકલનથી સ્થાનિક વિકાસ આયોજનની પારદર્શિતા અને સુલભતામાં વધુ સુધારો થયો છે.

આ સમયગાળાની સૌથી પરિવર્તનકારી પહેલોમાંની એક સ્વામિત્વ (SVAMITVA) યોજના છે. વર્ષ 2020 માં તેની શરૂઆત થઈ ત્યારથી, આ યોજનાએ વસવાટવાળા ગ્રામીણ વિસ્તારોના ડ્રોન-આધારિત સર્વેક્ષણો સક્ષમ કર્યા છે અને 10 જૂન 2026 સુધીમાં 1.92 લાખ ગામડાઓમાં આશરે 3.18 કરોડ મિલકત માલિકી કાર્ડ્સ (પ્રોપર્ટી કાર્ડ) ના વિતરણની સુવિધા પૂરી પાડી છે. મિલકતની માલિકીના સત્તાવાર રેકોર્ડ પ્રદાન કરીને, આ યોજનાએ મિલકતના વિવાદો ઘટાડવામાં, સંસ્થાકીય ધિરાણ (લોન) ની સુલભતા સુધારવામાં અને પંચાયતોની આવકની સંભાવનાઓને મજબૂત કરવામાં મદદ કરી છે.

મંત્રાલયે ઈ-ગ્રામસ્વરાજ પ્લેટફોર્મ દ્વારા ગ્રામીણ સ્થાનિક શાસનનું ડિજિટલ પરિવર્તન પણ કર્યું છે, જેણે પંચાયતોમાં આયોજન, બજેટિંગ, એકાઉન્ટિંગ અને નાણાકીય વ્યવસ્થાપનની પ્રક્રિયાઓનું ડિજિટલાઇઝેશન કર્યું છે. 2.59 લાખથી વધુ પંચાયતોને ઈ-પંચાયત ઇકોસિસ્ટમમાં સામેલ કરવામાં આવી છે, જ્યારે પબ્લિક ફાઇનાન્સિયલ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (PFMS) સાથેના સંકલનથી વાસ્તવિક સમયની (રિયલ-ટાઇમ) નાણાકીય દેખરેખ અને ઓનલાઇન ચૂકવણીઓ સક્ષમ બની છે. 10 જૂન 2026 સુધીમાં, સંકલિત પ્લેટફોર્મ દ્વારા ₹3.16 લાખ કરોડથી વધુના ઓનલાઇન વ્યવહારોની પ્રક્રિયા કરવામાં આવી છે, જેણે પંચાયતના નાણામાં પારદર્શિતા અને જવાબદારીમાં નોંધપાત્ર સુધારો કર્યો છે. 'મેરી પંચાયત એપ' (Meri Panchayat App) દ્વારા નાગરિકોની ભાગીદારી મજબૂત કરવામાં આવી છે, જે ગ્રામીણ રહેવાસીઓને તેમની સ્થાનિક સરકારો સાથે જોડે છે અને વિકાસ કાર્યો, પંચાયતની બેઠકો અને જાહેર અસ્કયામતો વિશેની માહિતી સુધી પહોંચ પ્રદાન કરે છે. આ એપ્લિકેશને એક કરોડથી વધુ ડાઉનલોડ્સ નોંધાવ્યા છે, જે નાગરિક-કેન્દ્રિત શાસન માટે એક મહત્વપૂર્ણ સાધન તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.

સ્થાનિક નાણાકીય વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવી

મંત્રાલયે નાણાકીય વિકેન્દ્રીકરણને આગળ વધારવામાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. પંદરમા નાણા પંચના ગાળા (2020-26) દરમિયાન, કુલ ફાળવણીના 94.98 ટકા હિસ્સો ધરાવતી ₹2.82 લાખ કરોડની ગ્રાન્ટ ગ્રામીણ સ્થાનિક સંસ્થાઓને મુક્ત કરવામાં આવી હતી. આ કોઈપણ નાણા પંચના ગાળા દરમિયાનની સૌથી વધુ ગ્રાન્ટ મુક્ત કરવાની ટકાવારી છે અને તે સ્થાનિક વિકાસ માટે જરૂરી નાણાકીય સંસાધનો સાથે પંચાયતોને સશક્ત કરવા પર વધતા જતા ભારને દર્શાવે છે. આ ગતિને આગળ ધપાવતા, વર્ષ 2026-27 થી 2030-31 ના ગાળા માટે, સોળમા નાણા પંચે વિધિવત રીતે રચાયેલી ગ્રામીણ સ્થાનિક સંસ્થાઓ માટે કુલ ₹4,35,236 કરોડની ગ્રાન્ટની ભલામણ કરી છે, જે પંદરમા નાણા પંચ હેઠળ કરવામાં આવેલી ફાળવણીની સરખામણીમાં આશરે 84% નો વધારો દર્શાવે છે. આ ઉન્નત ફાળવણી પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓના નાણાકીય સશક્તિકરણ અને પાયાના સ્તરે આવશ્યક સેવાઓના વધુ સારા વિતરણ પ્રત્યેની મજબૂત પ્રતિબદ્ધતાને રેખાંકિત કરે છે.

નાણાકીય સ્વાવલંબનના મહત્વને સ્વીકારીને, પંચાયતો દ્વારા પોતાના સ્ત્રોતની આવક (Own Source Revenue - OSR) ના એકત્રીકરણને મજબૂત કરવા માટે 'સમર્થ પંચાયત પોર્ટલ' (SAMARTH Panchayat Portal) અને 'આત્મનિર્ભર પંચાયત કાર્યક્રમ' શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ આવક આકારણી, માંગ નિર્માણ અને સંગ્રહ માટે એન્ડ-ટુ-એન્ડ સાધનો પ્રદાન કરે છે, જે પંચાયતોને વધુ નાણાકીય સ્વાયત્તતા અને ટકાઉ સ્થાનિક શાસન તરફ આગળ વધવા સક્ષમ બનાવે છે.

ગ્રામીણ શાસનમાં પરિવર્તન લાવતું એઆઈ (AI)

એપ્રિલ 2025 માં, સ્થાનિક ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યો (LSDGs) ની નવ થીમ્સ સામે પંચાયતના પ્રદર્શનનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે એક વ્યાપક માળખા તરીકે પંચાયત એડવાન્સમેન્ટ ઇન્ડેક્સ (PAI) રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. 2.59 લાખથી વધુ ગ્રામ પંચાયતોને આવરી લેતો આ ઇન્ડેક્સ પાયાના સ્તરે પુરાવા-આધારિત આયોજન, દેખરેખ અને પ્રદર્શનના માપદંડ માટે એક મહત્વપૂર્ણ સાધન તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. મંત્રાલયના PAI પ્રોજેક્ટને કેન્દ્રીય મંત્રાલયો/રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની શ્રેણી દ્વારા ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સમાં ડેટા એનાલિટિક્સના ઉપયોગ દ્વારા ડિજિટલ પરિવર્તન હેઠળ ઇ-ગવર્નન્સ માટેના રાષ્ટ્રીય પુરસ્કારો (NAeG) 2026 માં સુવર્ણ પુરસ્કાર (ગોલ્ડ પ્રાઇઝ) એનાયત કરવામાં આવ્યો છે.

મંત્રાલયે ઓગસ્ટ 2025 માં શરૂ કરાયેલા એઆઈ-સક્ષમ પ્લેટફોર્મ 'સભાસાર' (SabhaSaar) દ્વારા સ્થાનિક શાસનમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ કરવાનો પણ પ્રારંભ કર્યો છે, જે 23 ભારતીય ભાષાઓમાં ગ્રામસભાની બેઠકોની મિનિટ્સ (કાર્યવાહી નોંધ) આપમેળે તૈયાર કરવા માટે છે. તેની શરૂઆત થઈ ત્યારથી 1.35 લાખથી વધુ પંચાયતોએ આ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કર્યો છે, જેણે ત્રણ લાખથી વધુ બેઠકોની મિનિટ્સ તૈયાર કરી છે અને ગ્રામસભાની કાર્યવાહીની પારદર્શિતા અને સુલભતામાં નોંધપાત્ર સુધારો કર્યો છે.

ઓક્ટોબર 2024 માં, મંત્રાલયે ભારત હવામાન વિજ્ઞાન વિભાગ અને પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલયના સહયોગથી ભારતની પ્રથમ ગ્રામ પંચાયત-સ્તરની હવામાન આગાહી પહેલ શરૂ કરી હતી. આ પહેલ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા પંચાયત-સ્તરની હવામાન આગાહી અને કલાકદીઠ હવામાન માહિતી પ્રદાન કરે છે, જે ખેડૂતો અને ગ્રામીણ સમુદાયોને માહિતગાર નિર્ણયો લેવામાં અને હવામાન સંબંધિત ઘટનાઓ માટે તૈયાર રહેવામાં મદદ કરે છે.

આદિવાસીઓ, મહિલાઓ અને યુવાનોનું સશક્તિકરણ

મંત્રાલયે પંચાયતો (અનુસૂચિત વિસ્તારોમાં વિસ્તાર) અધિનિયમ, 1996 (PESA) ના અમલીકરણને મજબૂત કરવા માટે પણ ઘણી પહેલો હાથ ધરી છે. આમાં આદિવાસી ભાષાઓમાં અનુવાદિત સાત વિશિષ્ટ તાલીમ માર્ગદર્શિકાઓનો વિકાસ, સમર્પિત PESA-GPDP પોર્ટલની શરૂઆત, પેસા (PESA) માટે સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સની સ્થાપના અને દેશના પ્રથમ પેસા રેન્કિંગ (PESA Ranking) માળખાની રજૂઆતનો સમાવેશ થાય છે. આ પહેલોએ સંયુક્ત રીતે આદિવાસી સ્વ-શાસનને મજબૂત બનાવ્યું છે અને અનુસૂચિત વિસ્તારોમાં પેસા જોગવાઈઓના અમલીકરણમાં સુધારો કર્યો છે.

મહિલા નેતૃત્વ હેઠળનો વિકાસ મંત્રાલયના પ્રયાસોનો મુખ્ય સ્તંભ રહ્યો છે. વર્ષ 2025 માં શરૂ કરાયેલા 'સશક્ત પંચાયત-નેત્રી અભિયાન' માં ચૂંટાયેલી મહિલા પ્રતિનિધિઓમાં નેતૃત્વ, સંચાર અને શાસન ક્ષમતાઓ વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 744 આદર્શ મહિલા મૈત્રીપૂર્ણ ગ્રામ પંચાયતો (Model Women Friendly Gram Panchayats) ની ઓળખ કરવામાં આવી હતી અને લક્ષિત ક્ષમતા-નિર્માણ પહેલો દ્વારા સ્થાનિક શાસનમાં મહિલાઓની સુરક્ષા, નેતૃત્વ અને ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 'નિર્ભય રહો અભિયાન' શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.

ઓક્ટોબર 2025 માં શરૂ કરાયેલી આદર્શ યુવા ગ્રામ સભા (Model Youth Gram Sabha - MYGS) પહેલ શાળાઓમાં પ્રતિકાત્મક ગ્રામસભાની કાર્યવાહી દ્વારા વિદ્યાર્થીઓને પાયાની લોકશાહીનો પરિચય કરાવે છે. 619 જવાહર નવોદય વિદ્યાલયો, 200 એકલવ્ય મોડેલ રેસિડેન્શિયલ શાળાઓ અને પસંદગીની સરકારી શાળાઓને આવરી લેતી આ પહલે વર્ષ 2025 માં 819 રહેણાંક શાળાઓના 29,000 થી વધુ વિદ્યાર્થીઓને સાંકળ્યા હતા, જે નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) ને અનુરૂપ યુવાનોમાં નાગરિક જાગૃતિ, લોકશાહી ભાગીદારી અને નેતૃત્વની ભાવના કેળવે છે.

છેલ્લા બાર વર્ષોમાં, પંચાયતો પાયાના સ્તરના વિકાસ, સેવા વિતરણ અને નાગરિક ભાગીદારીના મુખ્ય ચાલક બળ તરીકે વધુને વધુ ઉભરી આવી છે. સંસ્થાકીય સુધારાઓ, ડિજિટલ ઇનોવેશન, નાણાકીય સશક્તિકરણ, મહિલા નેતૃત્વ અને નાગરિક ભાગીદારીના સંયોજન દ્વારા, પંચાયતો આજે વિકાસના પરિણામો લાવવા અને વિકસિત ભારતના વિઝનમાં સાર્થક યોગદાન આપવા માટે પહેલા કરતાં વધુ સજ્જ છે.

SM/DK/JD