કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ તેમજ ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે આજે મધ્યપ્રદેશના વિદિશાના બરખેડી જેતુમાં ખેડૂતો માટે એક અનોખી ‘શાળા’ નો શિલાન્યાસ કર્યો હતો અને ખેતીમાં પરિવર્તન લાવવાનો એક મોટો સંકલ્પ રજૂ કર્યો હતો. કોઈ ઔપચારિક મેળાવડા અને લાંબા સ્વાગત પ્રવચનોને બદલે, શ્રી શિવરાજ સિંહ, અન્ય જનપ્રતિનિધિઓ અને વૈજ્ઞાનિકોની ઉપસ્થિતિમાં સીધું જ ધ્યાન ખેતરો અને ખેડૂતો પર કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. મોડેલ કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રના શિલાન્યાસની સાથે જ વિદિશા, રાયસેન, સિહોર અને દેવાસ માટે વૈજ્ઞાનિક ખેતીનો રોડમેપ, ‘ખેત બચાવો અભિયાન’ અને આધુનિક મશીનરી તેમજ ઇનોવેશનની સંપૂર્ણ શૃંખલા લોન્ચ કરવામાં આવી હતી. ખેડૂત ભાઈઓ અને બહેનો સાથે સરળ, સંવાદાત્મક ભાષામાં વાત કરતા ‘શિવરાજ સર’ એ સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે આ કોઈ રાજકીય સભા નથી પરંતુ ખેતીનો વર્ગ છે, જ્યાં અઢી એકર જમીન ધરાવતા નાના ખેડૂતને પણ સંકલિત ખેતી, સંતુલિત ખાતર, સારી જમીન અને સારી ટેકનોલોજી દ્વારા સન્માનજનક આજીવિકા મેળવવાનો સંકલ્પ આપવામાં આવે છે. આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય ખેડૂતોને વ્યવહારિક જ્ઞાન અને આધુનિક સાધનો પૂરા પાડીને તેમના જીવનમાં વાસ્તવિક બદલાવ લાવવાનો છે.

વિદિશામાં ખેડૂતોની શાળા

કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે શરૂઆતમાં જ સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું કે આ કાર્યક્રમ ભીડ એકઠી કરવા કે ભાષણો આપવા માટે નથી પરંતુ ખેડૂતોને તાલીમ આપવા માટે છે. તેમણે મીડિયાને એમ પણ જણાવ્યું કે અહીં આવેલા ખેડૂતોને બસો કે વાહનોમાં લાવવામાં આવ્યા નથી; જેઓ શીખવા માંગે છે તેઓ પોતાની જાતે આવ્યા છે, તેથી ઔપચારિક સ્ટેજની વિધિઓ કરવાને બદલે સીધો જ ક્લાસ લેવામાં આવશે. કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે આ કાર્યક્રમમાં હાજર રહેલા દરેક ખેડૂતને એક વિદ્યાર્થી ગણવામાં આવે, જેમના સમક્ષ વૈજ્ઞાનિકો મર્યાદિત શબ્દોમાં પોતાની વાત રજૂ કરશે અને પછી તેમને સીધા જ ખેતરોમાં લઈ જઈને મશીનો અને નવી ટેકનોલોજીનું પ્રદર્શન કરશે. આ અભિગમ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે શીખવાની પ્રક્રિયા વ્યવહારિક હોય અને ખેતરોમાં સીધી લાગુ કરી શકાય તેવી હોય.

મોડેલ કેવીકે (KVK): 49 એકરની લાઈવ પ્રયોગશાળા

બરખેડી જેતુમાં બની રહેલું આ કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્ર 49 એકર જમીન પર દેશનું મોડેલ કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્ર (KVK) બનશે, જ્યાં આ ખરીફ સીઝનથી જ આધુનિક ખેતીના પ્રદર્શન પ્લોટ શરૂ કરવામાં આવશે. શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે બિલ્ડિંગના નિર્માણની રાહ જોયા વિના ખેતરોમાં કામ તાત્કાલિક શરૂ કરવામાં આવશે – ખેડૂતોને માત્ર કહીને નહીં, પરંતુ તેમની પોતાની આંખો સામે બતાવીને શીખવવામાં આવશે. આ કેવીકે દ્વારા, ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ (ICAR) ની 113 સંસ્થાઓ અને 1,700 થી વધુ કેવીકે સંસ્થાઓના સંશોધનોને મોબાઈલ, ડેમો અને તાલીમ દ્વારા વિદિશા વિસ્તારના ખેડૂતો સુધી સીધા પહોંચાડવામાં આવશે. આ લાઈવ પ્રયોગશાળા આ વિસ્તારમાં વૈજ્ઞાનિક ખેતી પદ્ધતિઓ માટે ઉત્કૃષ્ટતા કેન્દ્ર (સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ) તરીકે કામ કરશે.

વૈજ્ઞાનિક ખેતીનો રોડમેપ: અઢી એકર પર સન્માનજનક આવક

કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહે જણાવ્યું હતું કે જમીનના ભાગલા થવાને કારણે હોલ્ડિંગ્સ નાના થઈ ગયા છે, પરંતુ જો અઢી એકર (એક હેક્ટર) પર પણ સંકલિત ખેતી (ઇન્ટિગ્રેટેડ ફાર્મિંગ) યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે, તો આખા પરિવારની આજીવિકા આરામથી ચાલી શકે છે. આ માટે વિદિશા, રાયસેન, સિહોર અને દેવાસ જિલ્લાની જમીન, પાણી અને સંસાધનોનું વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે અને ક્રોપ-પેટર્ન (પાક પદ્ધતિ) રોડમેપ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે, જેની તાલીમ આ કેવીકેમાંથી આપવામાં આવશે. જમીનના એક જ ટુકડા પર અનાજ, કઠોળ, તેલીબિયાં, બાગાયત, પશુપાલન, મત્સ્ય પાલન, મધમાખી ઉછેર અને મશરૂમનું સંયોજન કરીને કેવી રીતે મહત્તમ નફો મેળવી શકાય તે દર્શાવવા માટે ખેતરોમાં મોડેલ ફાર્મ બનાવવામાં આવશે. આ સંકલિત અભિગમ નાના ખેડૂતોને બહેતર આવક અને ટકાઉપણું પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરશે.

‘ખેત બચાવો અભિયાન’: ઓછું ખાતર, યોગ્ય ખાતર, સાચી સલાહ

પોતાના દેશવ્યાપી ‘ખેત બચાવો અભિયાન’ નો વિસ્તાર કરતા શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે વિદિશાના ખેડૂતોને ધરતી માતાને બચાવવા માટે એક ભાવુક અપીલ કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે જમીનનું પરીક્ષણ કર્યા વિના આડેધડ રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોનો ઉપયોગ કરવાથી ધરતીની ફળદ્રુપતા નષ્ટ થઈ જશે, તેથી દરેક ખેડૂતના ખેતરનું સોઇલ ટેસ્ટિંગ (જમીન પરીક્ષણ) અને ‘સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ’ નું અભિયાન ઝડપી બનાવવામાં આવશે. ખેતીમાં સંતુલિત ખાતરોની સાથે પ્રાકૃતિક અને ઓર્ગેનિક (જૈવિક) ખેતીને પણ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે, જ્યાં ખેડૂતોને ઓછામાં ઓછા અડધા એકરમાં વૈજ્ઞાનિક કુદરતી ખેતી અજમાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવશે જેથી ઉત્પાદન ઘટ્યા વિના જમીનના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો થાય. આ અભિયાનનો ઉદ્દેશ્ય ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે ખેતરોનું રક્ષણ કરવાનો છે.

દરેક ખેતરમાં સલાહ માટે એગ્રી ક્લિનિક, હેલ્પલાઇન અને મોબાઈલ એપ

કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહે જાહેરાત કરી હતી કે વિદિશાના આ મોડેલ કેવીકેમાં પાકોની હોસ્પિટલ સમાન એક ‘એગ્રી ક્લિનિક’ સ્થાપવામાં આવશે, જ્યાં ખેડૂતો છોડ, પાંદડા કે માટીના નમૂના લાવશે અને વૈજ્ઞાનિકો રોગની ઓળખ કરીને તાત્કાલિક સારવાર સૂચવશે. આ સાથે જ, ખેડૂતોને પાંદડા પીળા પડવાથી લઈને જીવાતોના હુમલા સુધીની દરેક સમસ્યા માટે ભારત વિસ્તાર – કિસાન સારથી અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ જેવા 155261 નંબર દ્વારા ફોન પર તાત્કાલિક સલાહ પણ મળશે. શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે એમ પણ કહ્યું કે એક મોબાઈલ એપ દ્વારા ખેતરમાં ચાલતા ચાલતા જ જાણી શકાશે કે જમીનમાં કયા પોષક તત્વો છે અને કેટલા ડીએપી (DAP) તેમજ યુરિયાની જરૂર છે, જેનું લાઈવ પ્રદર્શન તેઓ પોતે ખેતરોમાં જઈને આપશે. આ સુવિધા ખેડૂતોના ઘરઆંગણે સીધી વૈજ્ઞાનિક સલાહ પૂરી પાડશે.

નકલી ખાતર-બિયારણ પર સખ્તાઈ, સારા બિયારણ-સારી નર્સરીની ગેરંટી

નકલી ખાતર, જંતુનાશકો અને બિયારણો અંગે ખેડૂતોની સૌથી મોટી ચિંતાને સંબોધતા કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી ચૌહાણે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે ખેડૂતો સાથે છેતરપિંડી કરનાર કોઈપણ વ્યક્તિને કોઈ પણ સંજોગોમાં છોડવામાં આવશે નહીં. તેમણે ખેડૂતોને યોગ્ય બિલ લેવા, ક્યુઆર (QR) કોડ દ્વારા પ્રમાણભૂતતા તપાસવા અને નકલી સામગ્રી વિશે તાત્કાલિક ફરિયાદ કરવા અપીલ કરી હતી અને ખાતરી આપી હતી કે સરકાર કડક પગલાં લેશે. તેમણે કહ્યું કે વિદિશા કેવીકેમાં સારા બિયારણો તૈયાર કરવા, ગુણવત્તાયુક્ત ફળ-શાકભાજીની નર્સરીઓ વિકસાવવા અને યોગ્ય બિયારણની પસંદગી તેમજ બીજ સંસ્કાર (સીડ ટ્રીટમેન્ટ) અંગે તાલીમ આપવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે જેથી ખેડૂતો છેતરપિંડીથી બચે અને સારો પાક મેળવી શકે. આનાથી બહેતર ઉત્પાદન માટે ગુણવત્તાયુક્ત ઇનપુટ્સ સુનિશ્ચિત થશે.

મશીન બેંક અને આધુનિક સાધનો: દરેક ખેતરમાં ટેકનોલોજી

શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે કસ્ટમ હાયરિંગ સેન્ટર્સ અને મશીન બેંકોની જાહેરાત કરી હતી, જ્યાં લેઝર લેવલર, ડાયરેક્ટ સીડેડ રાઇસ (DSR) મશીન, ડ્રિપ-સ્પ્રિંકલર જેવા આધુનિક મશીનો ભાડે ઉપલબ્ધ થશે. તેમણે કહ્યું કે દરેક ખેડૂત માટે દરેક મશીન ખરીદવું શક્ય નથી, તેથી કેવીકેમાં મશીનો રાખવામાં આવશે. ખેડૂતો જરૂરિયાત મુજબ નજીવું ભાડું ચૂકવીને તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે અને પરત કરી શકે છે. ઓછા પાણીમાં ડાંગરની સીધી વાવણી, માઇક્રો ઇરિગેશન (સુક્ષ્મ સિંચાઈ) અને લેઝર લેવલિંગના લાઈવ ડેમો આજના કાર્યક્રમ પછી ખેતરોમાં બતાવવામાં આવશે જેથી ખેડૂતો પોતે આ ટેકનોલોજી જોઈ, સમજી અને અપનાવી શકે. આનાથી અદ્યતન સાધનો બધા માટે સુલભ બનશે.

મૂલ્ય વર્ધન (વેલ્યુ એડિશન), પ્રોસેસિંગ, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને કૌશલ્ય વિકાસ

કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહે ટામેટા, શાકભાજી અને ફળોના ભાવોમાં થતા ઉતાર-ચઢાવની સમસ્યા વિશે વાત કરતા કહ્યું કે માત્ર કાચો માલ વેચવાથી ખેડૂતોને નુકસાન થાય છે, તેથી અહીં મૂલ્ય વર્ધન (વેલ્યુ એડિશન) અને ફૂડ પ્રોસેસિંગની તાલીમ આપવામાં આવશે. કેવીકે દ્વારા ટામેટા, શાકભાજી, ફળો અને અનાજમાંથી પ્રોસેસ્ડ પ્રોડક્ટ્સ બનાવવાની, પેકેજિંગ કરવાની અને બજારો સાથે જોડવાની ટેકનોલોજી બતાવવામાં આવશે જેથી યુવાનોને કૃષિ આધારિત સ્ટાર્ટઅપ્સ તરફ પ્રોત્સાહિત કરી શકાય. મશરૂમ ઉત્પાદન, મરઘા પાલન, મધમાખી ઉછેર અને ડેરી જેવી પ્રવૃત્તિઓ માટે કૌશલ્ય વિકાસ કાર્યક્રમો પણ ચલાવવામાં આવશે જેથી ગામડાના યુવાનો ખેતી સાથે જોડાયેલા રહીને સારી આજીવિકા મેળવી શકે. આનાથી વધારાની આવકની તકો ઊભી થશે.

કઠોળ-તેલીબિયાં મિશન અને એમએસપી (MSP) ખરીદી

શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે કઠોળ અને તેલીબિયાંનું ઉત્પાદન વધારવા માટે ‘કઠોળ મિશનમાં આત્મનિર્ભરતા’ ને વેગ આપવાના સંકલ્પનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે ચણા, તુવેર, મસૂર અને અડદ જેવી કઠોળની સાથે તલ સહિતના તેલીબિયાંની ખેતી વધારવા માટે ખેડૂતોને મફત પ્રદર્શન પ્લોટ માટે સારા બિયારણો પૂરા પાડવામાં આવશે અને ક્લસ્ટર આધારિત ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે. શ્રી શિવરાજ સિંહે ખાતરી આપી હતી કે ખેડૂત જે પણ કઠોળ (તુવેર, અડદ અને મસૂર) નું ઉત્પાદન કરશે, તેની લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) પર ખરીદી કરવામાં આવશે અને જ્યાં ઉત્પાદન વધારે હશે ત્યાં દાળ મિલો સ્થાપવા માટે ₹25 લાખ સુધીની સબસિડી આપવામાં આવશે. આનાથી ખેડૂતોની આવક અને આત્મનિર્ભરતામાં વધારો થશે.

ખેડૂતોને ભાવુક અપીલ અને જનઆંદોલન તરફ પ્રયાણ

કાર્યક્રમના અંતે શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે ખેડૂતોને હાથ ઊંચા કરાવીને સંકલ્પ લેવડાવ્યો હતો કે તેઓ ધરતી માતાને બચાવશે, સંતુલિત ખાતરનો ઉપયોગ કરશે અને ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે જમીનનું સ્વાસ્થ્ય સુધારશે. તેમણે કહ્યું કે ‘ખેત બચાવો અભિયાન’ માત્ર કોઈ સરકારી યોજના નથી પરંતુ એક જનઆંદોલન છે, જેમાં વૈજ્ઞાનિકો, કેવીકે, આઈસીએઆર (ICAR), રાજ્ય સરકારો, જનપ્રતિનિધિઓ, સ્વસહાય જૂથો (SHGs), એફપીઓ (FPOs) અને ખેડૂત સંગઠનો સાથે મળીને કામ કરશે. આ સામૂહિક પ્રયાસ કાયમી બદલાવ લાવશે.

પોતાને ‘ગામડે ગામડે ખેડૂતોને જગાડનાર મુસાફર’ તરીકે વર્ણવતા તેમણે ખાતરી આપી હતી કે તેઓ જ્યાં સુધી જીવતા રહેશે ત્યાં સુધી ખેતી અને ખેડૂતોના જીવનને બદલવા માટે દેશભરમાં આવા ક્લાસ લેતા રહેશે અને વિદિશાનું આ મોડેલ કેવીકે સમગ્ર દેશ માટે પ્રેરણારૂપ બનશે. આ અવસરે ખેડૂતોને વિવિધ યોજનાઓના લાભોનું વિતરણ પણ કરવામાં આવ્યું હતું.

આ કાર્યક્રમમાં મધ્યપ્રદેશના કૃષિ મંત્રી શ્રી એદલ સિંહ કંસાના, મહેસૂલ મંત્રી શ્રી કરણ સિંહ, પૂર્વ મંત્રી શ્રી સૂર્ય પ્રકાશ મીના, ધારાસભ્ય શ્રી મુકેશ ટંડન, શ્રી હરિસિંહ રઘુવંશી, શ્રી હરિસિંહ સપ્રે, શ્રી ઉમાકાંત શર્મા, શ્રી રમાકાંત ભાર્ગવ, શ્રી સુરેન્દ્ર પટવા, શ્રી આશિષ ગોવિંદ શર્મા અને અન્ય જનપ્રતિનિધિઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. આ સાથે જ ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ (ICAR) ના ડાયરેક્ટર જનરલ અને ડેયર (DARE) ના સેક્રેટરી ડૉ. માંગી લાલ જાટ અને સીઆઈઆઈ (CII) ના શ્રી સિદ્ધાર્થ ચતુર્વેદી, ધાનુકાના શ્રી આર. સી. અગ્રવાલ, ઇફ્કો (IFFCO) ના ડૉ. યોગેન્દ્ર કુમાર અને ICAR તેમજ કૃષિ વિભાગના અન્ય ઘણા વૈજ્ઞાનિકો, નિષ્ણાતો અને અધિકારીઓએ આ મહત્વપૂર્ણ ખેડૂત તાલીમ કાર્યક્રમમાં ભાગ લીધો હતો.

SM/DK/JD