ગયા ઓગસ્ટમાં ઉત્તરકાશીના ધરાલી અને સુખી ટોપ વિસ્તારોમાં વિનાશક વાદળ ફાટવાની ઘટનાઓના કારણે અચાનક પૂર, ઢોળાવની અસ્થિરતા સર્જાઈ હતી અને માનવ જીવન તેમજ વસાહતો બંનેને ભારે નુકસાન થયું હતું, તેણે ભારતના હિમાલયન હાઇવે સામેના પડકારો તરફ નવેસરથી ધ્યાન ખેંચ્યું છે. જેમ જેમ ભારે હવામાનની ઘટનાઓ વધુ વારંવાર બની રહી છે, તેમ તેમ MoRTH દેશના સૌથી સંવેદનશીલ પ્રદેશોમાં મહત્વપૂર્ણ માર્ગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને સુરક્ષિત કરવા માટે અદ્યતન ટેકનોલોજી તરફ વળી રહ્યું છે. આ પગલાંઓમાં ઉત્તરાખંડમાં ચારધામ રૂટના 100 કિમીના વિસ્તારમાં ઇન્ટરફેરોમેટ્રિક સિન્થેટિક અપર્ચર રડાર (InSAR)-આધારિત ભૂસ્ખલન મોનિટરિંગ અને પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલી તૈનાત કરવાનો સમાવેશ થાય છે, જે સત્તાવાળાઓને જમીનની સૂક્ષ્મ હિલચાલ શોધવા અને આપત્તિ ત્રાટકે તે પહેલાં સંવેદનશીલ ઢોળાવની ઓળખ કરવા સક્ષમ બનાવે છે.

આ પ્રયાસના પૂરક તરીકે, હિમાચલ પ્રદેશમાં NH-5 ના પરવાનો-સોલન ક્ષેત્ર પર ભૂસ્ખલન, જમીન ધસી પડવી, ભૂગર્ભજળની હિલચાલ અને ખડકો પડવાની સંભાવનાવાળા ઝોનનું રિયલ ટાઇમમાં મોનિટર કરવા માટે એક અદ્યતન ચેતવણી અને એલર્ટ સિસ્ટમની યોજનાઓ છે. મંત્રાલયની આ પહલો સામૂહિક રીતે આપત્તિઓ આવ્યા પછી પ્રતિક્રિયા આપવાને બદલે તેમની આગાહી કરવા અને તેમને અટકાવવા તરફના વ્યાપક પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે ભારતના પહાડી રાજ્યોમાં સુરક્ષિત અને વધુ સ્થિતિસ્થાપક હાઇવે નેટવર્ક બનાવવામાં મદદ કરે છે.

ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય રીતે સંવેદનશીલ પ્રદેશોમાં સ્થિતિસ્થાપક હાઇવે બનાવવા માટે માત્ર એન્જિનિયરિંગ કુશળતા જ નહીં પરંતુ તે ભૂપ્રદેશની ઊંડી સમજ પણ જરૂરી છે. અસંખ્ય પહલોમાં, MoRTH એ વૈજ્ઞાનિક એજન્સીઓ સાથે સંસ્થાકીય સહયોગ મજબૂત કર્યો છે, જેમાં ટનલ પ્રોજેક્ટ્સની ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય તપાસ અને ભૂ-જોખમ અભ્યાસો માટે ડેટા શેરિંગ માટે જિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (GSI) સાથે એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર કરવાનો સમાવેશ થાય છે. રોડ ટનલની સુરક્ષા અને માળખાકીય અખંડિતતા વધારવા માટે, GSI દ્વારા તૈયાર કરાયેલા ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય નકશા અને નેશનલ લેન્ડસ્લાઇડ સસ્ટેપ્ટિબિલિટી મેપિંગને હવે નાજુક પહાડી લેન્ડસ્કેપ્સમાં રાષ્ટ્રીય રેલવે અને હાઇવે પ્રોજેક્ટ્સના આયોજન અને સંરેખણ સર્વેક્ષણ તબક્કામાં સંકલિત કરવામાં આવી રહ્યા છે.

કુલ 1,46,570 કિમીથી વધુના રાષ્ટ્રીય હાઇવે નેટવર્કમાંથી ભારતના પહાડી રાજ્યોમાં આશરે 16,788 કિમીના રાષ્ટ્રીય હાઇવે સાથે, કુદરતી જોખમો સામે સુરક્ષિત, વિશ્વસનીય અને સ્થિતિસ્થાપક હોય તેવા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું નિર્માણ કરવું પહેલાં કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ બન્યું છે. હિમાલયન પ્રદેશ, જે વિશ્વની સૌથી યુવા પર્વતમાળાઓમાંની એક છે, તે ભૂસ્ખલન, રોકફોલ, અચાનક પૂર, વાદળ ફાટવા અને અન્ય ભૂ-જોખમો માટે ખાસ કરીને સંવેદનશીલ છે.

હાઇવે નિર્માણ પદ્ધતિઓનું સુદ્રઢીકરણ

પહાડોમાં માર્ગ પ્રોજેક્ટ્સની ટકાઉપણું સુધારવા માટે, MoRTH એ કેટલાક નીતિગત સુધારા રજૂ કર્યા છે. હવે તબક્કાવાર બાંધકામ અભિગમ અપનાવવામાં આવી રહ્યો છે, જેમાં બાંધકામ તબક્કાવાર રીતે થશે, જેમાં શરૂઆતનો આશરે એક વર્ષનો સમયગાળો સંપૂર્ણપણે પહાડી ઢોળાવના કટિંગ અને ઢોળાવના સ્થિરીકરણ માટે રક્ષણાત્મક કાર્યો પૂર્ણ કરવા માટે સમર્પિત રહેશે. રસ્તાનું નિર્માણ ત્યારે જ શરૂ થાય છે જ્યારે ઢોળાવ ઓછામાં ઓછી એક ચોમાસાની સીઝન દરમિયાન સ્થિરતા દર્શાવે છે.

વાસ્તવિક નિર્ણય લેવા માટે જીઓસ્પેશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ કરીને, MoRTH એ ભૂસ્ખલન અને ઢોળાવ નિષ્ફળ જાય તે પહેલાં જમીનની સૂક્ષ્મ હિલચાલને શોધવા માટે અદ્યતન સેટેલાઇટ-આધારિત મોનિટરિંગ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરતી કંપનીઓ સાથે એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. સેટેલાઇટ ડેટાના સમયાંતરે અને સતત વિશ્લેષણ દ્વારા, તેમની ટેકનોલોજી પ્રારંભિક ચેતવણીના સંકેતો પ્રદાન કરવા, લક્ષિત શમન પગલાંને ટેકો આપવા અને જાળવણી આયોજનમાં સુધારો કરવામાં મદદ કરે છે. આના ભાગરૂપે, MoRTH ઉત્તરાખંડમાં ચારધામ રૂટ પર ભૂસ્ખલન મોનિટરિંગ માટે InSAR ટેકનોલોજીનો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ ચલાવી રહ્યું છે.

આ પહેલ વધુ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે પર્વતીય ધોરીમાર્ગોના નિર્માણમાં સામાન્ય રીતે પ્રતિ કિમી ₹15-30 કરોડનો ખર્ચ થાય છે. એક મધ્યમ ભૂસ્ખલનથી ₹10-25 કરોડનો સમારકામ ખર્ચ થઈ શકે છે અને 2-5 દિવસ માટે ટ્રાફિકની ગતિવિધિમાં વિક્ષેપ પડી શકે છે. સમયસર હસ્તક્ષેપને સરળ બનાવીને અને મોટા ઢોળાવની નિષ્ફળતાની સંભાવનાને ઘટાડીને, સેટેલાઇટ-આધારિત મોનિટરિંગ જાળવણી ખર્ચ ઘટાડવા, વિક્ષેપો ન્યૂનતમ કરવા અને દેશના ભૂસ્ખલન-સંભવિત પહાડી રાજ્યોમાં રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોની જાળવણી ખર્ચ ઘટાડવા, વિક્ષેપો ઘટાડવા અને સ્થિતિસ્થાપકતા, સલામતી અને વિશ્વસનીયતા વધારવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

MoRTH એ ધોરણાત્મક બાંધકામ સમયગાળા પર એક નીતિ પણ રજૂ કરી છે જે હિમાલય, ઉત્તર-પૂર્વ, પશ્ચિમ ઘાટ અને આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ જેવા પ્રદેશોમાં પ્રોજેક્ટ્સ માટે વધારાનો સમય પૂરો પાડે છે.

યોગ્ય ઢોળાવ સ્થિરીકરણ અને જાળવણી પ્રવૃત્તિઓની સુવિધા માટે પર્યાપ્ત જમીનની જોગવાઈ સાથે વધારાનો રાઇટ ઓફ વે (Right of Way) પણ પૂરો પાડવામાં આવી રહ્યો છે.

વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી દ્વારા સ્થિતિસ્થાપકતાનું નિર્માણ

સ્થિતિસ્થાપક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે બહુવિધ વિષયોની કુશળતાની જરૂર હોય છે તે સમજીને, MoRTH એ ટીએચડીસી ઇન્ડિયા લિમિટેડ (THDC), જિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (GSI), ડિફેન્સ જીઓ-ઇન્ફોર્મેટિક્સ રિસર્ચ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ (DGRE), નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ રોક મિકેનિક્સ (NIRM) અને આઇઆઇટી રૂરકી (IIT Roorkee) સહિતની અગ્રણી સંસ્થાઓ સાથે સહયોગ મજબૂત કર્યો છે. આ ભાગીદારી જીઓટેકનિકલ તપાસ, ડિઝાઇન સમીક્ષાઓ, સુરક્ષા ઓડિટ, ક્ષમતા નિર્માણ અને નવીન ટેકનોલોજીના ઉપયોગમાં મદદ કરશે. દરેક સહયોગ ભારતને પર્વતીય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસમાં વૈશ્વિક શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓની નજીક લાવે છે.

ભૂસ્ખલન શમન અને ભૂ-સંકટ વ્યવસ્થાપન તરફના પ્રયાસોને મજબૂત બનાવવા માટે, MoRTH એ ઉત્તરાખંડ અને અરુણાચલ પ્રદેશમાં ભૂસ્ખલન શમનના વિશેષ કાર્યો હાથ ધરવા માટે તેહરી હાઇડ્રો ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન ઇન્ડિયા લિમિટેડ (THDC) સાથે કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. વધુમાં, મંત્રાલયે રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો પર ભૂ-સંકટનું મૂલ્યાંકન અને નિવારણ માટે તકનીકી કુશળતા અને વૈજ્ઞાનિક સહાય પૂરી પાડવા માટે સંરક્ષણ જીઓઇન્ફોર્મેટિક્સ રિસર્ચ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ (DGRE) સાથે ભાગીદારી કરી છે.

ઢોળાવ વિશિષ્ટ શમન પગલાં તરફના પ્રયાસો

MoRTH એ ઢોળાવના સ્થિરીકરણ માટે વૈજ્ઞાનિક અને સ્થળ-વિશિષ્ટ અભિગમ પણ અપનાવ્યો છે. આઇઆઇટી દિલ્હીની આગેવાની હેઠળની એક નિષ્ણાત સમિતિ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા ફ્રેમવર્ક રિપોર્ટ દ્વારા માર્ગદર્શન મેળવીને, ઇજનેરો હવે યોગ્ય શમન પગલાં પસંદ કરતા પહેલા, દરેક ઢોળાવનું તેની વરસાદની પેટર્ન, ભૂગર્ભજળની સ્થિતિ અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય લાક્ષણિકતાઓના આધારે મૂલ્યાંકન કરે છે. કારણ કે દરેક ઢોળાવ અલગ રીતે વર્તે છે, તેથી ઢોળાવ ખડક, માટી, કાટમાળ કે છૂટા તાલસ મટીરિયલનો બનેલો છે કે કેમ તેના આધારે ઉકેલોને ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓ અનુસાર તૈયાર કરવા જરૂરી છે. ડ્રોન, લિડાર (LiDAR - લાઇટ ડિટેક્શન એન્ડ રેન્જિંગ) સર્વેક્ષણો અને ડિજિટલ ટેરેન મોડલ્સ જેવી અદ્યતન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ વિગતવાર તપાસ કરવા અને જોખમો મોટા સ્વરૂપમાં ફેરવાય તે પહેલાં જ તેમને ઓળખવા માટે કરવામાં આવી રહ્યો છે.

આ મૂલ્યાંકનોના આધારે, સંવેદનશીલ ઢોળાવને મજબૂત બનાવવા માટે વિવિધ પ્રકારના એન્જિનિયરિંગ અને પ્રકૃતિ-આધારિત ઉકેલોનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. સોઇલ નેઇલિંગ, હાઇ-ટેન્સાઇલ સ્ટીલ વાયર મેશ, પ્રીસ્ટ્રેસ્ડ કેબલ એન્કર્સ, રક્ષણાત્મક દીવાલો અને કાર્યક્ષમ ડ્રેનેજ સિસ્ટમ જેવા પગલાં ઢોળાવની નિષ્ફળતા અને રોકફોલને રોકવામાં મદદ કરે છે. નવા પગલાં હવે ડ્રેનેજ મેનેજમેન્ટની નિર્ણાયક ભૂમિકા તરફ જોઈ રહ્યા છે, કારણ કે અનિયંત્રિત પાણીનું સીપેજ એ ઢોળાવની અસ્થિરતાના પ્રાથમિક કારણોમાંનું એક છે. ઉત્તરાખંડના કર્ણપ્રયાગ ખાતેના સ્થિરીકરણ કાર્યો જેવા સફળ અમલીકરણો દર્શાવે છે કે કેવી રીતે ટેરેસિંગ, ડ્રેનેજ સિસ્ટમ્સ, હાઇડ્રોસીડિંગ, રોક એન્કર્સ અને રિટેઇનિંગ સ્ટ્રક્ચર્સનું સંયોજન ઢોળાવની સ્થિરતાને નોંધપાત્ર રીતે વધારી શકે છે.

IIT રિપોર્ટમાં મેઘાલયમાં વાંસ બેન્ચિંગ અને વેટીવર ઘાસના વાવેતર જેવા ટકાઉ ઉકેલો પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે, જેથી સ્થાનિક રીતે ઉપલબ્ધ સામગ્રી ઢાળ સંરક્ષણ માટે અસરકારક અને આર્થિક રક્ષણ કેવી રીતે પૂરું પાડી શકે છે તે દર્શાવી શકાય. નિયમિત દેખરેખ અને જાળવણી સાથે, આ પગલાં સુરક્ષિત, વધુ સ્થિતિસ્થાપક પહાડી રસ્તાઓ બનાવવામાં મદદ કરી રહ્યા છે.

રોકફોલ પ્રોટેક્શન સ્ટાન્ડર્ડ્સનું એડવાન્સિંગ

રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો પર ખડકો પડતા અટકાવવાના પગલાંની અસરકારકતા માટે, MoRTH એ વૈશ્વિક શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ સાથે સંરેખિત એક વ્યાપક સ્પષ્ટીકરણ માળખું વિકસાવ્યું છે. મંત્રાલયે એવા ધોરણો પ્રસ્તાવિત કર્યા છે જે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત પ્રમાણપત્રોને ફરજિયાત બનાવે છે, જેમાં યુરોપિયન ટેકનિકલ એસેસમેન્ટ (ETA) પ્રમાણપત્ર અને ખડકો પડતા રક્ષણ ઉત્પાદનો માટે CE માર્કિંગનો સમાવેશ થાય છે. આ માળખું સામગ્રીના જથ્થાની સુસંગતતા તપાસ, બારકોડ-આધારિત ટ્રેસેબિલિટી, ઉત્પાદક પરીક્ષણ આવશ્યકતાઓ, સ્થાપિત પ્રણાલીઓની ફિલ્ડ વેરિફિકેશન અને એન્કર્સ તેમજ રોકફોલ નેટ્સના પ્રૂફ-ટેસ્ટિંગ જેવી કડક ચકાસણી પદ્ધતિઓ રજૂ કરીને પ્રોડક્ટની ગુણવત્તાથી પણ આગળ વધે છે. તે વોરંટી જોગવાઈઓ, ટકાઉપણું ધોરણો, ઇન્સ્ટોલેશન પછીની કામગીરી માટે સપ્લાયરની સંડોવણી અને જાળવણી આવશ્યકતાઓ દ્વારા લાંબા ગાળાના પ્રદર્શન પર પણ ધ્યાન આપે છે.

અમલીકરણ કાર્યરત છે

મજબૂત પહાડી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા પહેલેથી જ પરિણામો આપી રહી છે. ઉદાહરણ તરીકે, માત્ર ઉત્તરાખંડમાં જ, 58 ભૂસ્ખલન સંભવિત સ્થળોની સુધારાત્મક કામગીરી પૂર્ણ કરવામાં આવી છે, 96 સ્થળોએ હાલમાં જોખમ ઘટાડવા માટે કાર્યો ચાલી રહ્યા છે, જ્યારે 104 વધારાના સ્થળોએ ડીપીઆર (DPR) ની તૈયારી અને તપાસ ચાલી રહી છે.

પહાડી વિસ્તારોમાં, રસ્તાઓ માત્ર પરિવહનના સાધન તરીકે નહીં પરંતુ સમુદાયોને આવશ્યક સેવાઓ અને આજીવિકાની તકો સાથે જોડતી જીવનરેખા તરીકે કામ કરે છે. હાઇવે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટમાં વૈજ્ઞાનિક જોખમ મૂલ્યાંકન લાવીને, આ નવા પગલાં ભારતના વૈવિધ્યસભર અને ઘણીવાર નાજુક લેન્ડસ્કેપ્સના પડકારોનો સામનો કરવા સક્ષમ એવા સુરક્ષિત, વધુ સ્થિતિસ્થાપક પરિવહન કોરિડોર બનાવવામાં મદદ કરશે.

SM/BS/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com