પેયજળ અને સ્વચ્છતા વિભાગ (DDWS), જલ શક્તિ મંત્રાલયે આજે વીડિયો કોન્ફરન્સના માધ્યમથી દેશભરના ડેપ્યુટી કમિશનરો, ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજિસ્ટ્રેટો અને જિલ્લા કલેક્ટરો સાથે એક સમીક્ષા બેઠક યોજી હતી, જેથી જલ જીવન મિશન (JJM) 2.0 ના અમલીકરણ માળખા અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન (SWM) નિયમો, 2026 ના અસરકારક અમલીકરણ પર વિચાર-વિમર્શ કરી શકાય. આ સમીક્ષામાં દેશભરમાંથી આશરે 759 થી વધુ ડીસી/ડીએમ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

આ રાષ્ટ્રીય સમીક્ષા બેઠકની અધ્યક્ષતા DDWS ના સચિવ શ્રી અશોક કે.કે. મીના દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ બેઠકમાં રાષ્ટ્રીય જલ જીવન મિશનના એડિશનલ સેક્રેટરી અને મિશન ડાયરેક્ટર શ્રી કમલ કિશોર સોન, એસબીએમ-જી (SBM-G) ના જોઈન્ટ સેક્રેટરી અને મિશન ડાયરેક્ટર સુશ્રી ઐશ્વર્યા સિંહ, જોઈન્ટ સેક્રેટરી (વોટર) શ્રીમતી સ્વાતિ મીના નાઈક અને પેયજળ અને સ્વચ્છતા વિભાગના અન્ય વરિષ્ઠ અધિકારીઓ હાજર રહ્યા હતા.

પોતાના પ્રારંભિક પ્રવચનમાં, DDWS ના સચિવ શ્રી અશોક કે.કે. મીનાએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે જલ જીવન મિશન (JJM) અને સ્વચ્છ ભારત મિશન-ગ્રામીણ (SBM-G) બંને હવે એવા તબક્કે પહોંચી ગયા છે જ્યાં ધ્યાન માળખાકીય સુવિધાઓના નિર્માણથી આગળ વધીને વિશ્વસનીય સેવા વિતરણ, કાર્યક્ષમતા, ટકાઉક્ષમતા અને સમુદાયની માલિકી તરફ કેન્દ્રિત થવું જોઈએ.

કેન્દ્રીય કેબિનેટ દ્વારા તાજેતરમાં જલ જીવન મિશનને ડિસેમ્બર 2028 સુધી લંબાવવાની મંજૂરી આપવાનો ઉલ્લેખ કરતા સચિવે જણાવ્યું હતું કે, JJM 2.0 ગ્રામીણ ભારતમાં અસ્કયામતોના નિર્માણથી લઈને સતત પીવાના પાણીની સેવા વિતરણ તરફના પરિવર્તનને રેખાંકિત કરે છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આ નવતર માળખા હેઠળ જિલ્લા વહીવટીતંત્ર અને પબ્લિક હેલ્થ એન્જિનિયરિંગ ડિપાર્ટમેન્ટ્સ (PHEDs) ની ભૂમિકા વધુ કેન્દ્રીય બની છે.

આ અનુસંધાને, DDWS ના સચિવે જિલ્લા સ્તરે સેવા વિતરણના મોનિટરિંગ માટે સમર્પિત ડિસ્ટ્રિક્ટ વોટર એન્ડ સેનિટેશન મિશન (DWSM) ડેશબોર્ડના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે જિલ્લા વહીવટકર્તાઓને નિયમિતપણે ડેશબોર્ડની સ્થિતિની સમીક્ષા કરવા, બેઠકોની મિનિટ્સ અપલોડ કરવા અને પીવાના પાણીની સેવાઓ સંબંધિત ખામીઓ જેમ કે નિયમિતતા, પર્યાપ્તતા, પાણીની ગુણવત્તા, ફરિયાદ નિવારણ અને યોજનાઓના ઓપરેશન એન્ડ મેઇન્ટેનન્સ (O&M - સંચાલન અને જાળવણી) ને દૂર કરવા અનુરોધ કર્યો હતો.

વધુમાં, ગામડાની સ્વચ્છતા, પીવાના પાણીની ટકાઉક્ષમતા અને એકંદર જાહેર આરોગ્યના મહત્વના ઘટકો તરીકે સ્વચ્છતા અને કચરા વ્યવસ્થાપન પર ભાર મૂકતા, તેમણે અધિકારીઓને ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન નિયમો, 2026 ને સુસંગત રહીને કચરાનું વર્ગીકરણ, એકત્રીકરણ, પ્રોસેસિંગ અને વૈજ્ઞાનિક નિકાલ સુનિશ્ચિત કરવા સલાહ આપી હતી. તેમણે એ પણ નોંધ્યું હતું કે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ ચાલી રહેલી એક જાહેર હિતની અરજી (PIL) માં પણ આ નિયમોના અમલીકરણની સમીક્ષા કરવામાં આવી રહી છે.

પર્યાવરણ સંરક્ષણ અધિનિયમ હેઠળ સોંપવામાં આવેલી સત્તાઓનો ઉલ્લેખ કરીને, તેમણે જિલ્લા કલેક્ટરોને અમલીકરણ મજબૂત કરવા અને ગ્રામ પંચાયત સ્તરે વિકેન્દ્રિત કચરા વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીને પ્રોત્સાહન આપવા વિનંતી કરી હતી. તેમણે વધુમાં ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ગ્રામ પંચાયતો કચરાના વર્ગીકરણ, પ્રોસેસિંગ અને કચરા વ્યવસ્થાપનની સમજ વિશે માહિતગાર હોવી જોઈએ.

બેઠકને સંબોધતા, રાષ્ટ્રીય જલ જીવન મિશનના એડિશનલ સેક્રેટરી અને મિશન ડાયરેક્ટર શ્રી કમલ કિશોર સોને JJM અને SBM (G) ના અમલીકરણ અને મોનિટરિંગમાં જિલ્લા કલેક્ટરોની ભૂમિકાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. મિશનના વ્યાપ પર પ્રકાશ પાડતા તેમણે રૂપરેખા આપી હતી કે JJM આશરે 5.91 લાખ ગામો, 2.62 લાખ ગ્રામ પંચાયતો, 16 લાખથી વધુ વસાહતો અને 19.41 કરોડથી વધુ ગ્રામીણ પરિવારોને આવરી લે છે, જેનાથી લગભગ 96 કરોડ લોકોને ફાયદો થાય છે.

તેમણે હાઇલાઇટ કર્યું હતું કે આ મિશને સમગ્ર ગ્રામીણ ભારતમાં વ્યાપક અસ્કયામતોનું નિર્માણ કર્યું છે અને ભવિષ્યમાં તેના માટે નોંધપાત્ર O&M (સંચાલન અને જાળવણી) સપોર્ટની જરૂર પડશે. પીવાના યોગ્ય પાણીની સાર્વત્રિક પહોંચના સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ (ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્ય) નો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભારત તેને 2030 પહેલા, ડિસેમ્બર 2028 સુધીમાં હાંસલ કરવા માટે તૈયાર છે. આમાં જિલ્લા વહીવટીતંત્રની ભૂમિકા ઘણી મહત્વની છે.

આદિવાસી અને PVTG (ખાસ કરીને નબળા આદિવાસી જૂથો) પરિવારો ધરાવતા પીએમ જનમન (PM JANMAN)/ DA-JUGA પર ભાર મૂકતા, તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કોઈ પણ પાછળ ન રહી જાય તે સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂર છે અને 2027 સુધીમાં તમામ આદિવાસી અને PVTG વસાહતોને સંપૂર્ણ રીતે સંતૃપ્ત (સેચ્યુરેશન) કરવા માટે આહવાન કર્યું હતું.

તેમણે એ પણ માહિતી આપી હતી કે JJM અમલીકરણને મજબૂત કરવા માટે જિલ્લા કલેક્ટરો સાથે રાજ્ય સ્તરની સમીક્ષા બેઠકોનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. પ્રથમ બેઠક 27 મેના રોજ મહારાષ્ટ્રમાં કેન્દ્રીય જલ શક્તિ મંત્રી અને મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રીની અધ્યક્ષતામાં યોજાશે. આગામી છ મહિનામાં તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને આવરી લેવામાં આવશે જેથી જિલ્લાવાર પ્રગતિની સમીક્ષા કરી શકાય, ખામીઓ દૂર કરી શકાય અને રાજ્ય સ્તરેથી અમલીકરણ માટે માર્ગદર્શન આપી શકાય.

તેમણે માહિતી આપી હતી કે બંને મિશનની પ્રગતિની સમીક્ષા પ્રો-એક્ટિવ ગવર્નન્સ એન્ડ ટાઇમલી ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન (PRAGATI - પ્રગતિ) બેઠકમાં થઈ શકે છે.

સંબોધનમાં આગળ એ બાબત પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો કે જલ જીવન મિશનના બીજા તબક્કાને આગળ ધપાવવામાં જિલ્લા કલેક્ટરો અને પંચાયતોની ભૂમિકા ઘણી મહત્વપૂર્ણ છે. એ પણ નોંધવામાં આવ્યું હતું કે રાજ્ય-ઝોનલ કાઉન્સિલની બેઠકો સહિત ઉચ્ચ સ્તરીય આંતર-સરકારી પ્લેટફોર્મ પર મિશનની સમીક્ષા અને ચર્ચા કરવામાં આવી છે, જ્યાં મિશનના અસરકારક અમલીકરણને રાજ્યો માટે મુખ્ય અગ્રતા તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું હતું.

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે, 19 મે 2026 ના રોજ છત્તીસગઢમાં યોજાયેલી 26મી સેન્ટ્રલ ઝોનલ કાઉન્સિલની બેઠકમાં એ વાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો કે રાજ્યોએ JJM 2.0 પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ અને દરેક ગ્રામીણ પરિવારને નળ દ્વારા પાણી પૂરું પાડવા માટે જરૂરી વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.

તેમણે એ બાબત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો કે સંસદ સભ્યો ની અધ્યક્ષતામાં યોજાતી ડિસ્ટ્રિક્ટ ડેવલપમેન્ટ કોઓર્ડિનેશન એન્ડ મોનિટરિંગ કમિટી (DISHA - દિશા) ની બેઠકોમાં JJM અને SBM (G) ની પ્રગતિ નિયમિતપણે રજૂ થવી જોઈએ. જિલ્લા કલેક્ટરોને વિનંતી કરવામાં આવી હતી કે તેઓ પરિવારોમાં પાણીના નળના જોડાણનું કવરેજ, યોજનાની પ્રગતિ, હર ઘર જલ પ્રમાણપત્ર, ગ્રામીણ પાણી પુરવઠા યોજનાઓની કાર્યક્ષમતા, પાણીની ગુણવત્તાનું મોનિટરિંગ, થર્ડ પાર્ટી ઇન્સ્પેક્શન (તૃતીય પક્ષ નિરીક્ષણ), DWSM દ્વારા વહીવટી દેખરેખ અને SBM (G) હેઠળની પ્રગતિ અંગેના મુખ્ય અપડેટ્સ સામેલ કરે. આનાથી ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ જિલ્લા સ્તરની પ્રગતિની સમીક્ષા કરવા, ખામીઓ ઓળખવા અને પીવાના પાણી અને સ્વચ્છતા સેવાઓમાં સુધારો કરવા માટે જરૂરી માર્ગદર્શન પૂરું પાડવા માટે સક્ષમ બનશે.

આ રાષ્ટ્રીય સમીક્ષા બેઠકમાં JJM 2.0 અને SBM-G 2.0 પર પ્રસ્તુતિઓ (પ્રેઝન્ટેશન્સ) રજૂ કરવામાં આવી હતી. જોઈન્ટ સેક્રેટરી (વોટર) શ્રીમતી સ્વાતિ મીના નાઈકે ટકાઉ સેવા વિતરણ, સમુદાયની માલિકી અને જિલ્લા સ્તરના શાસન પર ભાર મૂકવાની સાથે જલ જીવન મિશન 2.0 ના સુધારા-લક્ષી અમલીકરણ માળખા પર વિગતવાર પ્રસ્તુતિ રજૂ કરી હતી. તેમણે હાઇલાઇટ કર્યું હતું કે મિશન હવે એ બાબત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે કે દરેક ગ્રામીણ પરિવારને માળખાકીય સુધારા સાથે સતત ધોરણે સુરક્ષિત અને પર્યાપ્ત પાણી મળે. આ પ્રણાલીઓ આગામી 25 થી 30 વર્ષ સુધી કાર્યરત રહેવી જોઈએ.

આ પ્રસ્તુતિ આ મુખ્ય વિષયો પર કેન્દ્રિત હતી: જલ જીવન મિશન 2.0 હેઠળના 11 માળખાકીય સુધારાઓ – તે શાસન-આધારિત, ટેકનોલોજી-સક્ષમ અને ગુણવત્તા-આશ્વાસિત ગ્રામીણ પેયજળ પ્રણાલીના નિર્માણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. સંસ્થાકીય આર્કિટેક્ચર: સ્પષ્ટપણે વ્યાખ્યાયિત ભૂમિકાઓ, જવાબદારી અને નાગરિક-પ્રતિભાવશીલ દેખરેખ સાથે બહુ-સ્તરીય શાસનને મજબૂત બનાવવું. યુટિલિટી-આધારિત અભિગમ: વ્યાવસાયિક અને વિશ્વસનીય સેવા વિતરણ માટે ગ્રામ્ય સ્તરની માઇક્રો-યુટિલિટીઝ અને પ્રાદેશિક બલ્ક વોટર યુટિલિટીઝને પ્રોત્સાહન આપવું. ગ્રામ પંચાયતો માટે ટેકનિકલ ફ્રેમવર્ક: પાણી પુરવઠા પ્રણાલીના કમિશનિંગ, હેન્ડઓવર, અસ્કયામતોના રેકોર્ડ્સ અને નિયમિત ઓપરેશન એન્ડ મેઇન્ટેનન્સ (સંચાલન અને જાળવણી) માં ગ્રામ પંચાયતોને સહાય કરવી. વોટર ક્વોલિટી ગવર્નન્સ: નિયમિત પાણી પરીક્ષણ, સમુદાય દેખરેખ, માન્યતા પ્રાપ્ત પ્રયોગશાળાઓ અને ઝડપી પ્રતિભાવ પદ્ધતિઓ સુનિશ્ચિત કરવી. સ્ત્રોતની ટકાઉક્ષમતા અને જળ સુરક્ષા: એક્વિફર (જળભૃત) પ્લાનિંગ, ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ, સ્ત્રોત સંરક્ષણ, બજેટિંગ અને સંબંધિત કાર્યક્રમો સાથે સંકલનને પ્રોત્સાહન આપવું. ડિજિટલ ડેટા ગવર્નન્સ: રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ અને ડેટા-આધારિત આયોજન માટે સુજલમ ભારત, સુજલ ગામ આઈડી (IDs), ડેશબોર્ડ્સ અને નિર્ણય-સહાયક પ્રણાલીઓનો ઉપયોગ કરવો. સહભાગી શાસન, જન ભાગીદારી: આઈઈસી (IEC) પ્રવૃત્તિઓ, ગ્રામસભાના ખુલાસાઓ અને ડિજિટલ ફીડબેક મિકેનિઝમ્સ દ્વારા સમુદાયની માલિકીને પ્રોત્સાહિત કરવી. ક્ષમતા નિર્માણ (કેપેસિટી બિલ્ડિંગ): હબ-એન્ડ-સ્પોક ટ્રેનિંગ મોડલ દ્વારા ગ્રામ પંચાયતો, VWSCs, જિલ્લા અધિકારીઓ અને રાજ્યના કર્મચારીઓને તાલીમ આપવી. માનવ સંસાધન કૌશલ્ય (હ્યુમન રિસોર્સ સ્કિલિંગ): નલ જલ મિત્રો, બહુ-કુશળ ટેકનિશિયનો અને સ્વસહાય જૂથ (SHG)-આધારિત સુજલમ શક્તિ જોડાણ દ્વારા સ્થાનિક તકનીકી સહાયને મજબૂત બનાવવી. કાર્યાત્મક અને નાણાકીય ટકાઉક્ષમતા: O&M બજેટિંગ, નિવારક જાળવણી, ખર્ચની વસૂલાત અને સંસાધનોનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવો. સંશોધન, ઇનોવેશન અને જ્ઞાન: આર એન્ડ ડી (R&D), પાઇલોટ પ્રોજેક્ટ્સ, સ્ટાર્ટ-અપ સપોર્ટ અને પુરાવા-આધારિત આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક ઉકેલોને પ્રોત્સાહન આપવું. સુજલમ ભારત ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર: અનન્ય જીઆઈએસ (GIS)-આધારિત ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ્સના રોલઆઉટ, સિક્વન્શિયલ હાઇડ્રોલિક ફ્લો મેપિંગ, અને પર્ફોર્મિંગ તેમજ નોન-પર્ફોર્મિંગ રાજ્યોમાં અનન્ય સુજલમ ભારત આઈડી (IDs) અને વસાહત-સ્તરના સુજલ ગામ આઈડી (IDs) ની ફાળવણીની પ્રગતિ અંગેના વિગતવાર અમલીકરણ અપડેટ્સ. આ વિભાવના, હેતુ અને વિગતવાર પ્રક્રિયાને સમજાવવા માટે પ્રસ્તુતિ દરમિયાન સુજલ ગ્રામ આઈડી પર એક ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ વીડિયો પણ ચલાવવામાં આવ્યો હતો. ચુસ્ત ચાર-તબક્કાના કમિશનિંગ અને હેન્ડઓવર પ્રોટોકોલ્સ: ગ્રામસભાઓ દ્વારા સમુદાયની ચકાસણી દ્વારા ગ્રામ પંચાયતોને હર ઘર જલ તરીકે પ્રમાણિત કરવી, ન્યૂનતમ 15-દિવસીય ફરજિયાત ટ્રાયલ રન, અને સૂચવેલ સ્ટેપ બાય સ્ટેપ આઈઈસી (IEC) પ્રક્રિયા મુજબ જલ અર્પણ દિવસ દ્વારા સમુદાયને ઔપચારિક હેન્ડઓવર. જલ ઉત્સવ: પ્રસ્તુતિમાં પાણીની સમુદાય માલિકીને મજબૂત કરવા માટે ત્રિ-સ્તરીય જલ ઉત્સવ વ્યૂહરચના પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. રાષ્ટ્રીય સ્તરે, આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસને વિશ્વ જળ દિવસ સાથે જોડીને દર વર્ષે 8 માર્ચથી 22 માર્ચ દરમિયાન જલ મહોત્સવ ઉજવવામાં આવે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, રાજ્યો, જિલ્લાઓ અને ગ્રામ પંચાયતો પાણીની અસ્કયામતોની સમીક્ષા કરે છે, ટાંકીની સફાઈ, લીકેજ ઘટાડવા, ઓપરેશન એન્ડ મેઇન્ટેનન્સ અને અન્ય વિભાગો સાથે સંકલનને પ્રોત્સાહન આપે છે. રાજ્ય સ્તરે, રાજ્ય જલ ઉત્સવ જળ સંરક્ષણ, સપાટી પરના પાણીની સુરક્ષા, ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ અને સ્થાનિક જળ પરંપરાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ગ્રામ પંચાયત સ્તરે, લોક જલ ઉત્સવ જળ સુરક્ષા, સુરક્ષિત પીવાનું પાણી, સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ અને જવાબદાર ઉપયોગ વિશે ચર્ચા કરવા માટે સ્થાનિક તહેવારો, મેળાઓ અને સામુદાયિક મેળાવડાઓનો ઉપયોગ કરે છે. ભારતના રાષ્ટ્રપતિની ગરિમામય ઉપસ્થિતિમાં યોજાયેલા જલ મહોત્સવ 2026 ને પણ એક મુખ્ય સીમાચિહ્ન તરીકે હાઇલાઇટ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં આગામી સંસ્કરણોમાં વ્યાપક ભાગીદારી મજબૂત કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. અપગ્રેડેડ વોટર ક્વોલિટી ગવર્નન્સ મેટ્રિક્સ: ઘર, શાળા અને આંગણવાડી સ્તરે સપાટી પરના પાણી, ભૂગર્ભજળના સ્ત્રોતો અને સ્થાનિક વિતરણ બિંદુઓ માટે કડક, નિયમિત પરીક્ષણ ફ્રીક્વન્સીઝનું સંસ્થાકીયકરણ કરવું. જન ભાગીદારીનું સશક્તિકરણ: કામગીરી, પાણીની ગુણવત્તાની દેખરેખ અને ટેરિફ (ખર્ચ) વસૂલાતનું સંચાલન કરવા માટે સુજલમ શક્તિ જૂથો અને નલ જલ મિત્રોને તાલીમ આપીને અને તૈનાત કરીને સમુદાય-સ્તરના શાસનને મોટા પાયે વિસ્તારવાની વ્યૂહરચના. અગ્રતા ધરાવતી ટોપોગ્રાફીમાં લક્ષિત સેચ્યુરેશન (સંતૃપ્તિ): મુખ્ય રાષ્ટ્રીય વિકાસલક્ષી પેટા-કાર્યક્રમોમાં કામગીરીની સમીક્ષા, જોખમની ઓળખ અને ડેટા-ગેપનું સમાધાન, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: ખાસ કરીને નબળા આદિવાસી જૂથ (PVTG) ના ગામો માટે પીએમ-જનમન (PM-JANMAN). એસ્પિરેશનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ (આકાંક્ષી જિલ્લાઓ) અને એસ્પિરેશનલ બ્લોક્સ (આકાંક્ષી બ્લોક્સ) કાર્યક્રમો. દૂરસ્થ આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદી વિસ્તારો માટે વાઇબ્રન્ટ વિલેજ પ્રોગ્રામ (VVP 1.0 અને 2.0). ડેટા-આધારિત જવાબદારીના સાધનો: વહીવટકર્તાઓને કોમ્પ્રેહેન્સિવ ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન એન્ડ રિફોર્મ પ્લાન (CIRP) મોડ્યુલ, સ્ત્રોતની ટકાઉક્ષમતા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ-બેક્ડ ડિસિઝન સપોર્ટ સિસ્ટમ્સ (DSS), અને જલ સેવા આંકલન દ્વારા નાગરિક ફીડબેક લૂપ્સ જેવા વિશિષ્ટ ડિજિટલ ઇન્ટરફેસના સક્રિય ઉપયોગ અંગે તાલીમ આપવી.

સુશ્રી ઐશ્વર્યા સિંહ, જોઈન્ટ સેક્રેટરી અને મિશન ડાયરેક્ટર, SBM (G) એ ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન (SWM) નિયમો 2026 પર પ્રસ્તુતિ રજૂ કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે સ્વચ્છ ભારત મિશન (ગ્રામીણ) SBM(G) ના ફેઝ II નો ઉદ્દેશ્ય ઓડીએફ પ્લસ (મોડેલ) સિદ્ધિ મેળવવાનો છે, જેમાં રિપોર્ટ કરાયેલી અસ્કયામતોની ચકાસણી કરવા અને પ્રભાવનું મૂલ્યાંકન કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. તેમણે ધ્યાન દોર્યું કે જિલ્લા કલેક્ટરોને કચરાના ફરજિયાત સ્ત્રોત વર્ગીકરણ, બલ્ક વેસ્ટ જનરેટર્સ (મોટા પાયે કચરો પેદા કરનારાઓ) ની ઓળખ અને નોંધણી, અને લેગસી વેસ્ટ (જૂના કચરા) ના ઉપચાર સહિતના નવા આદેશો લાગુ કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે આ નિયમોના અસરકારક અમલીકરણ માટે જિલ્લા કલેક્ટરોને વ્યાપક સત્તાઓ આપવામાં આવી છે, જેમાં કડક મોનિટરિંગ અને રિપોર્ટિંગની આવશ્યકતાઓ સામેલ છે.

રાજ્યો અને જિલ્લાઓને સિસ્ટમ પર રિપોર્ટ કરાયેલી તમામ અસ્કયામતોની ચકાસણી કરવા અને તે કાર્યરત છે તેની ખાતરી કરવા માટે પણ સલાહ આપવામાં આવી હતી. પ્રસ્તુતિમાં એ બાબત પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો કે ચાલુ વર્ષ દરમિયાન વ્યક્તિગત ઘરગથ્થુ શૌચાલય નિર્માણ હેઠળ માત્ર ટ્વિન-પિટ (બે ખાડાવાળા) શૌચાલય જ મંજૂર કરવા જોઈએ. જિલ્લાઓને પીએમ જનમન/ PVTG પરિવારો માટે પર્યાપ્ત સ્વચ્છતા કવરેજ અને ઓડીએફ ટકાઉક્ષમતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે વધુ નિર્દેશ આપવામાં આવ્યા હતા. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સતત સ્વચ્છતાના પરિણામો અને લાંબા ગાળાની પર્યાવરણીય સ્વચ્છતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે, SBM(G) ની પ્રગતિ અને SWM નિયમોના પાલન બંનેની સમીક્ષા કરવા માટે ડિસ્ટ્રિક્ટ વોટર એન્ડ સેનિટેશન મિશનની બેઠકોનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

પ્રસ્તુતિનો એક મોટો હિસ્સો ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન નિયમો, 2026 ના અમલીકરણ પર હતો, જેની સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નજીકથી દેખરેખ રાખવામાં આવી રહી છે. જિલ્લા કલેક્ટરોને જિલ્લા સ્તરે અમલીકરણ માટે સિંગલ પોઇન્ટ ઓથોરિટી (એકમાત્ર સત્તાધિકારી) તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા છે. આ નિયમોમાં સ્ત્રોત વર્ગીકરણના તબક્કાવાર અમલીકરણ, બલ્ક વેસ્ટ જનરેટર્સની ઓળખ અને નોંધણી, ગ્રામ પંચાયતો દ્વારા પ્રમાણપત્ર અને લેગસી વેસ્ટ સાઇટ્સના ગ્રામીણ મેપિંગની આવશ્યકતા છે.

જિલ્લાઓને 31 ઓક્ટોબર સુધીમાં તમામ લેગસી વેસ્ટ સાઇટ્સની ઓળખ પૂર્ણ કરવા અને નિર્ધારિત સમયમર્યાદા અનુસાર ઉપચાર (રેમેડિયેશન) ની કામગીરી આગળ વધારવા સૂચના આપવામાં આવી છે. ચોક્કસ રિપોર્ટિંગ, કડક પાલન અને સ્થાનિક સંસ્થાઓ સાથે ગાઢ સંકલનની જરૂરિયાત પર ભારપૂર્વક ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

વાતચીત દરમિયાન, સિધી (મધ્ય પ્રદેશ), વલસાડ (ગુજરાત) અને શિવસાગર (આસામ) ના જિલ્લા કલેક્ટરોએ JJM 2.0 હેઠળ મુખ્ય અમલીકરણના મુદ્દાઓ પર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. આ મુદ્દાઓમાં પૂર્ણ થયેલી પાણી પુરવઠા યોજનાઓ સ્થાનિક સંસ્થાઓને સોંપવી, O&M આયોજન, ગ્રામ્ય સ્તરના ઓપરેટરો માટે લાયકાતના માપદંડો, સુજલામ ભારત પર જૂની અને નોન-JJM પાણી પુરવઠા અસ્કયામતોનું મેપિંગ અને લાંબા ગાળાની ટકાઉક્ષમતા માટે યુઝર ચાર્જ (વપરાશકર્તા શુલ્ક) વસૂલાતનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રશ્નોના જવાબ એએસ એન્ડ એમડી, એનજેજેએમ (AS&MD, NJJM) દ્વારા આપવામાં આવ્યા હતા જેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જિલ્લાઓએ અગાઉથી જ O&M વ્યવસ્થાઓનું આયોજન કરવું જોઈએ, તમામ ગ્રામીણ પાણી પુરવઠા અસ્કયામતોના મેપિંગ માટે સુજલમ ભારતનો એક સામાન્ય પ્લેટફોર્મ તરીકે ઉપયોગ કરવો જોઈએ, તાલીમબદ્ધ સ્થાનિક ઓપરેટરો સંબંધિત વ્યવહારિક ચિંતાઓની તપાસ કરવી જોઈએ અને યુઝર ચાર્જ સિસ્ટમ તેમજ સમુદાયની માલિકીને મજબૂત કરવા માટે રાજ્યો અને ગ્રામ પંચાયતો સાથે મળીને કામ કરવું જોઈએ.

પોતાના સમાપન પ્રવચનમાં, શ્રી કમલ કિશોર સોન, AS&MD, NJJM એ દરેક ગ્રામીણ પરિવારને પીવાનું પાણી પૂરું પાડવાના મિશનને પૂર્ણ કરવા માટે સાથે મળીને કામ કરવા આહવાન કર્યું હતું. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ સંવાદ JJM અને SBM (G) માટે નિયમિત સમીક્ષા પ્રક્રિયાની શરૂઆત દર્શાવે છે. તેમણે માહિતી આપી હતી કે પ્રસ્તુતિ અને જિલ્લાવાર કામગીરીની વિગતો ફોલો-અપ અને મોનિટરિંગ માટે જિલ્લા કલેક્ટરો અને મુખ્ય સચિવો સાથે શેર કરવામાં આવશે.

તેમણે જિલ્લા કલેક્ટરોને મુખ્ય એક્શન પોઇન્ટ્સની સમીક્ષા કરવા, સ્થાનિક અમલીકરણની ખામીઓને દૂર કરવા અને તેમના જિલ્લાઓમાં પીવાના પાણી અને સ્વચ્છતા સેવાઓમાં સુધારો કરવા વિનંતી કરી હતી. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે બંને મિશન હેઠળ સેવા વિતરણને મજબૂત કરવા માટે જિલ્લા કલેક્ટરોનું નેતૃત્વ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

IJ/DK/JD