• અગાઉના વર્ષના સમાન ક્વાર્ટર (જાન્યુઆરી-માર્ચ)ની સરખામણીમાં સંસ્થાઓની સંખ્યા અને એકંદર રોજગારી બંનેમાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે.
• સંસ્થાઓની અંદાજિત સંખ્યા 9.16 કરોડ રહી છે, જે અગાઉના વર્ષના સમાન ક્વાર્ટરની સરખામણીમાં 16.69% નો વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર દર્શાવે છે.
• આ ક્ષેત્રમાં રોજગારી 15 કરોડનો આંકડો વટાવી ગઈ છે, જે મુખ્યત્વે અન્ય સેવા ક્ષેત્ર દ્વારા સંચાલિત છે, જેમાં રોજગારીની વૃદ્ધિ 30% થી વધુ જોવા મળી છે.
• અસંગઠિત બિન-કૃષિ ક્ષેત્રની આશરે 81% સંસ્થાઓએ વ્યવસાયિક હેતુઓ માટે ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કર્યો છે.
• આશરે 81% સંસ્થાઓએ વ્યવહારો માટે કેશલેસ પદ્ધતિઓ અપનાવી છે.
• મહિલા કાર્યબળ પ્રભાવશાળી રહ્યું છે, જે આ ક્ષેત્રમાં કુલ રોજગારીના 29% થી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે.

NSO દ્વારા જાન્યુઆરીથી માર્ચ 2026ના ક્વાર્ટર માટે અસંગઠિત બિન-કૃષિ ક્ષેત્રના ત્રિમાસિક અંદાજો જાહેર કરાયા

ઉચ્ચ-આવર્તન સૂચકો (હાઇ-ફ્રિકવન્સી ઇન્ડિકેટર્સ)ની ઉપલબ્ધતાને મજબૂત કરવાની તેની પ્રતિબદ્ધતાને અનુરૂપ, સ્ટેટિસ્ટિક્સ અને પ્રોગ્રામ ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન મંત્રાલય (MoSPI)ના નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ ઓફિસ (NSO) દ્વારા 2025થી અસંગઠિત બિન-કૃષિ ક્ષેત્રના મુખ્ય તારણો પર ત્રિમાસિક બુલેટિન પ્રકાશિત કરવામાં આવી રહ્યા છે. વર્તમાન પ્રકાશન, જાન્યુઆરી-માર્ચ 2026 માટે અસંગઠિત ક્ષેત્રના સાહસો પરનું ત્રિમાસિક બુલેટિન (QBUSE), એ અસંગઠિત ક્ષેત્રના સાહસોના વાર્ષિક સર્વેક્ષણ (ASUSE) ની ત્રિમાસિક આવૃત્તિ છે અને તે વધુ વારંવારના અંતરાલો પર મુખ્ય અંદાજો પૂરા પાડે છે. QBUSEની રજૂઆત નીતિ ઘડવૈયાઓ, સંશોધકો અને અન્ય હિતધારકોને ભારતીય અર્થતંત્રના સૌથી ગતિશીલ વિભાગોમાંના એક વિશે સમયસર અને કાર્યક્ષમ ડેટા પહોંચાડવાના NSO ના સતત પ્રયાસોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

જ્યારે ASUSE નાણાકીય અને બિન-નાણાકીય સૂચકોના વ્યાપક સેટ પર વિગતવાર વાર્ષિક અંદાજો પ્રકાશિત કરવાનું ચાલુ રાખશે, ત્યારે QBUSE સમાન માળખાનો ઉપયોગ કરીને અસંગઠિત બિન-કૃષિ સાહસોના સ્કેલ, રચના અને રોજગારી પ્રોફાઇલ પર સામયિક ત્રિમાસિક અંદાજો પ્રદાન કરે છે. ત્રિમાસિક ડેટાનો ઉદ્દેશ્ય આ ક્ષેત્રમાં ટૂંકા ગાળાની હલચલને કેપ્ચર કરવાનો છે.

અસંગઠિત બિન-કૃષિ ક્ષેત્ર જીડીપી (GDP) માં મોટો ફાળો આપનાર, મોટા પાયે રોજગારીનો સ્ત્રોત અને સ્થાનિક ઉદ્યોગસાહસિકતા તેમજ સપ્લાય ચેઇનનું નિર્ણાયક ચાલક બળ રહ્યું છે. આ મહત્વને સ્વીકારીને, NSO એ વર્ષ 2021-22 માં એક વાર્ષિક સર્વેક્ષણ તરીકે ASUSE શરૂ કર્યું હતું, જે ત્યારબાદ આ ક્ષેત્ર પર વધુ ત્રણ વાર્ષિક સર્વેક્ષણો દ્વારા અનુસરવામાં આવ્યું હતું જે આ ક્ષેત્રની રચના અને કામગીરી વિશે વ્યાપક વાર્ષિક આંતરદૃષ્ટિ પ્રદાન કરે છે.

આ પ્રેસ નોટ જાન્યુઆરી - માર્ચ, 2026ના ક્વાર્ટરના ત્રિમાસિક બુલેટિન માટે છે. તે મંત્રાલયની વેબસાઇટ (https://mospi.gov.in) પર ઉપલબ્ધ છે.

ASUSE 2026ના વ્યાપ, સેમ્પલિંગ પદ્ધતિ અને ડેટા સંગ્રહ પદ્ધતિની સંક્ષિપ્ત વિગતો એન્ડનોટમાં આપવામાં આવી છે.

જાન્યુઆરી - માર્ચ, 2026ના ક્વાર્ટરના પરિણામોની મુખ્ય હાઈલાઈટ્સ:

અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં મજબૂત વૃદ્ધિની ગતિ

અસંગઠિત બિન-કૃષિ ક્ષેત્રે સંસ્થાઓની સંખ્યામાં 16.69% નો વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર નોંધાવ્યો છે, જેમાં અસંગઠિત સંસ્થાઓની અંદાજિત સંખ્યા જાન્યુઆરી-માર્ચ 2026 દરમિયાન વધીને 9.16 કરોડ થઈ ગઈ છે, જે અગાઉના વર્ષના સમાન ક્વાર્ટરમાં 7.85 કરોડ હતી. ગ્રામીણ ક્ષેત્ર આ વૃદ્ધિના મુખ્ય ચાલક બળ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જેમાં 20.46% નો નોંધપાત્ર વધારો નોંધાયો છે. શહેરી ક્ષેત્રે સમાન ગાળા દરમિયાન 12.59% ની વૃદ્ધિ જોઈ છે.

કાર્યબળના પ્રવાહો: અસંગઠિત બિન-કૃષિ ક્ષેત્રમાં રોજગારી જાન્યુઆરી-માર્ચ 2026 માં 15.17 કરોડ પર પહોંચી ગઈ છે, જે પ્રથમ વખત 15 કરોડની મર્યાદાને પાર કરી ગઈ છે. આ ક્ષેત્રે અગાઉના વર્ષના સમાન ક્વાર્ટરની સરખામણીમાં 15.51% નો વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર નોંધાવ્યો છે, જે વિવિધ ક્ષેત્રોમાં વસ્તીના મોટા હિસ્સા માટે રોજગારીની તકો ઊભી કરવામાં તેના વધતા મહત્વને રેખાંકિત કરે છે.

ત્રિમાસિક ડેટા પરથી સંસ્થાઓ અને કામદારોની અંદાજિત સંખ્યા આકૃતિ 1 માં આપવામાં આવી છે:

કાર્યબળની બદલાતી રચના:

જાન્યુઆરી-માર્ચ 2026ના ક્વાર્ટર માટે અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં કામ કરતા માલિકો (વર્કિંગ ઓનર્સ) કાર્યબળમાં સૌથી મોટો હિસ્સો ધરાવતા રહ્યા છે, જે કુલ કામદારોના 60.97% છે, જે અગાઉના વર્ષના સમાન ક્વાર્ટરમાં 58.29% હતા. આનાથી વિપરીત, ભાડે રાખેલા કામદારો (હાયર્ડ વર્કર્સ) નો હિસ્સો નજીવો ઘટ્યો છે, જે સમાન ગાળામાં 26.86% થી ઘટીને 24.77% થયો છે.

ગ્રામીણ અર્થતંત્રને ટેકો આપવામાં અસંગઠિત સાહસોનું વધતું મહત્વ ગ્રામીણ કાર્યબળની મજબૂત વૃદ્ધિમાં વધુ પ્રતિબિંબિત થયું છે, જેમાં શહેરી ક્ષેત્રની 10.39% વૃદ્ધિ સામે આ ગાળા દરમિયાન 21.65% નો વધારો નોંધાયો છે.

ઘણા અસંગઠિત એકમો કેઝ્યુઅલ લેબર, સ્થળાંતરિત કામદારો અને મદદગારો પર આધાર રાખે છે જેઓ ઘણીવાર મોસમી કૃષિ કાર્ય તરફ વળે છે અને જ્યારે આ ક્ષેત્રમાં પ્રવૃત્તિ મજબૂત બને ત્યારે કાં તો ઉદ્યોગસાહસિક તરીકે અથવા કામદાર તરીકે પાછા ફરે છે, જે રોજગારી અને સંસ્થાઓમાં વધારો તરફ દોરી જાય છે.

વ્યાપક પ્રવૃત્તિ શ્રેણીઓ (મેન્યુફેક્ચરિંગ, વેપાર અને અન્ય સેવાઓ) વચ્ચે સંસ્થાઓ અને કામદારોનો ટકાવારી હિસ્સો અનુક્રમે આકૃતિ 2 અને આકૃતિ 3 માં આપવામાં આવ્યો છે.

આકૃતિ 2: વ્યાપક પ્રવૃત્તિ શ્રેણીઓ વચ્ચે સંસ્થાઓનો ટકાવારી હિસ્સો (જાન્યુઆરી-માર્ચ '26)

આકૃતિ 3: વ્યાપક પ્રવૃત્તિ શ્રેણીઓ વચ્ચે કામદારોનો ટકાવારી હિસ્સો (જાન્યુઆરી-માર્ચ '26)

અસંગઠિત અર્થતંત્રને વેગ આપતું સેવા ક્ષેત્ર:

જાન્યુઆરી-માર્ચ 2026ના ક્વાર્ટરમાં અસંગઠિત સેવા ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ જોવા મળી છે, જેમાં અગાઉના વર્ષના સમાન ક્વાર્ટરની સરખામણીમાં સંસ્થાઓની સંખ્યા અને રોજગારી બંનેમાં નોંધપાત્ર વિસ્તરણ થયું છે. સંસ્થાઓની સંખ્યામાં 24.82% નો વધારો થયો છે, જ્યારે આ ક્ષેત્રના કાર્યબળમાં સમાન ગાળામાં 31.13% ની વૃદ્ધિ થઈ છે.

અસંગઠિત અર્થતંત્રમાં સેવા ક્ષેત્રનું આ મજબૂત વિસ્તરણ આ ક્ષેત્રમાં વધતી જતી ઉદ્યોગસાહસિક પ્રવૃત્તિ, રોજગારીના મુખ્ય ચાલક તરીકે તેની વધતી ભૂમિકા અને સ્થાનિક સેવાઓની વધતી માંગને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

મહિલાઓની ભાગીદારી:

મહિલા કાર્યબળ પ્રભાવશાળી રહ્યું છે, જે આ ક્ષેત્રમાં કુલ રોજગારીનો આશરે 29% હિસ્સો ધરાવે છે. આ ASUSE 2025 ના સમાન ક્વાર્ટર દરમિયાન જોવા મળેલા હિસ્સા કરતાં થોડું વધારે છે. આ મહિલાઓ માટે રોજગારીની તકો ઊભી કરવામાં અને સર્વસમાવેશક આર્થિક ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવામાં આ ક્ષેત્રના વધતા મહત્વને હાઇલાઇટ કરે છે.

ડિજિટલ દત્તક અને પ્રગતિશીલ ઔપચારિકરણ:

અસંગઠિત બિન-કૃષિ ક્ષેત્રના સાહસોમાં ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ અર્થતંત્રની સંસ્થાઓમાં ડિજિટલ અપનાવવાના પ્રોત્સાહક પ્રવાહને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ASUSE 2026 ના નવા પુનઃરૂપિત આઇસીટી (ICT) મોડ્યુલ દ્વારા એકત્રિત કરાયેલ આઇસીટી વપરાશ અંગેનો ડેટા સૂચવે છે કે અસંગઠિત ક્ષેત્રની આશરે 81% સંસ્થાઓએ વ્યવસાયિક હેતુઓ માટે ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કર્યો છે. વધુમાં, લગભગ 81% સંસ્થાઓએ ઓનલાઇન બેન્કિંગ, યુપીઆઈ (UPI), પીઓએસ (POS) ઉપકરણો અને અન્ય ડિજિટલ પેમેન્ટ મિકેનિઝમ સહિત વ્યવહારો માટે કેશલેસ પદ્ધતિઓ અપનાવી છે.

કોઈપણ પ્રકારની નોંધણી (રજીસ્ટ્રેશન) ધરાવતી કંપનીઓની ટકાવારી 41.37% અંદાજવામાં આવી હતી જે નિયમનકારી તંત્ર સાથે સાહસોના વધતા જતા એકીકરણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

જાન્યુઆરી - માર્ચ 2026 ના ક્વાર્ટર માટે QBUSE ના મુખ્ય સૂચકો નીચેના કોષ્ટકમાં આપવામાં આવ્યા છે:

એન્ડનોટ: અસંગઠિત ક્ષેત્રના સાહસોના વાર્ષિક સર્વેક્ષણ (ASUSE) માં વ્યાપ, સેમ્પલિંગ યોજના અને ડેટા સંગ્રહ પદ્ધતિ વિશે સંક્ષિપ્ત વિગત:

A. વ્યાપ:

A.1. ભૌગોલિક રીતે, આ સર્વેક્ષણ સમગ્ર ભારતના ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારોને આવરી લે છે (આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓના કેટલાક ગામો સિવાય, જ્યાં પહોંચવું મુશ્કેલ છે).

A.2. ક્ષેત્રવાર, આ સર્વેક્ષણ ત્રણ ક્ષેત્રો એટલે કે મેન્યુફેક્ચરિંગ, વેપાર અને અન્ય સેવાઓ સાથે સંબંધિત અસંગઠિત બિન-કૃષિ સંસ્થાઓને કેપ્ચર કરે છે.

A.3. માલિકીની દ્રષ્ટિએ, પ્રોપ્રાઇટરશિપ, પાર્ટનરશિપ (લિમિટેડ લાયબિલિટી પાર્ટનરશિપ સિવાય), કો-ઓપરેટિવ્સ, સોસાયટીઓ/ટ્રસ્ટો વગેરે સંબંધિત અસંગઠિત બિન-કૃષિ સંસ્થાઓને આ સર્વેક્ષણમાં આવરી લેવામાં આવી છે.

B. સેમ્પલિંગ યોજના:

આ સર્વેક્ષણ મલ્ટી-સ્ટેજ સ્ટ્રેટિફાઇડ સેમ્પલિંગ યોજનાને અનુસરીને હાથ ધરવામાં આવ્યું છે, જ્યાં પ્રથમ તબક્કાના એકમો (FSUs) ગ્રામીણ વિસ્તારમાં સેન્સસ ગામો છે (ગ્રામીણ કેરળ સિવાય, જ્યાં પંચાયત વોર્ડને FSUs તરીકે લેવામાં આવ્યા છે) અને શહેરી વિસ્તારોમાં UFS (અર્બન ફ્રેમ સર્વે) બ્લોક્સ છે જે સમયાંતરે અપડેટ થાય છે. અંતિમ તબક્કાના એકમો (USUs) બંને ક્ષેત્રો માટે સંસ્થાઓ છે. મોટા FSUs ના કિસ્સામાં, સેમ્પલિંગનો એક મધ્યવર્તી તબક્કો ગ્રામીણ વિસ્તારમાં હેમલેટ જૂથો અને શહેરી વિસ્તારમાં સબ-બ્લોક્સના સ્વરૂપમાં કરવામાં આવ્યો છે.

C. સેમ્પલનું કદ:

અખિલ ભારતીય સ્તરે, જાન્યુઆરી, 2026 - માર્ચ, 2026 ના ક્વાર્ટર દરમિયાન 5,998 પ્રથમ તબક્કાના એકમો (ગ્રામીણ ક્ષેત્રમાં 2,408 ગામો અને શહેરી ક્ષેત્રમાં 3,590 UFS બ્લોક્સ) નું સર્વેક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે. આમાં આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ, લક્ષદ્વીપ, લદ્દાખ અને અરુણાચલ પ્રદેશ અને નાગાલેન્ડના ગ્રામીણ વિસ્તારોના FSUs નો સમાવેશ થતો નથી જેમને આ ત્રિમાસિક બુલેટિન માટે ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યા નથી, કારણ કે મુશ્કેલ ક્ષેત્રીય પરિસ્થિતિઓને કારણે ફિલ્ડ-વર્ક કરતી વખતે આ વિસ્તારોમાં સબ-રાઉન્ડ પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા ન હતા. તદનુસાર, સર્વેક્ષણ કરાયેલી સંસ્થાઓની સંખ્યા (આ રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો/વિસ્તારોને બાદ કરતાં) અને આ બુલેટિન માટે ધ્યાનમાં લેવામાં આવી છે તે 1,72,845 છે (ગ્રામીણ વિસ્તારમાં 74,824 અને શહેરી વિસ્તારમાં 98,021).

D. ડેટા સંગ્રહ પદ્ધતિ:

આ સર્વેક્ષણ એરિયા ફ્રેમના આધારે હાથ ધરવામાં આવ્યું છે અને ગ્રામીણ તેમજ શહેરી બંને ક્ષેત્રોના પસંદ કરેલા FSUs માં સંસ્થાઓની યાદી બનાવવામાં આવી છે અને FSUs માં યાદીબદ્ધ સંસ્થાઓમાંથી, સેમ્પલિંગ ડિઝાઇન મુજબ જરૂરી સંખ્યામાં સંસ્થાઓનું સર્વેક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. મોટે ભાગે, પસંદ કરેલી સંસ્થાઓ પાસેથી 'માસિક' સંદર્ભ ગાળાને લગતી મૌખિક પૂછપરછ દ્વારા ડેટા એકત્રિત કરવામાં આવ્યો હતો. સર્વેક્ષણ માટેના ડેટા કમ્પ્યુટર આસિસ્ટેડ પર્સનલ ઇન્ટરવ્યુઇંગ (CAPI) નો ઉપયોગ કરીને ટેબ્લેટમાં એકત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા.

E. અગાઉ જાહેર કરાયેલા ASUSEના અંદાજો સાથે ત્રિમાસિક પરિણામોની તુલનાત્મકતા અને ચેતવણીઓ:

આ ત્રિમાસિક બુલેટિનમાં રજૂ કરાયેલા અંદાજો ખાસ કરીને વિચારણા હેઠળના સંદર્ભ ક્વાર્ટર માટે અસંગઠિત બિન-કૃષિ ક્ષેત્રને લગતા છે. જો કે ASUSEની સેમ્પલિંગ ડિઝાઇનમાં એરિયા ફ્રેમનો ઉપયોગ કરીને ત્રિમાસિક અંદાજો ઉત્પન્ન કરવાની જોગવાઈ છે, તેમ છતાં ત્રિમાસિક સેમ્પલનું કદ વાર્ષિક સેમ્પલના કદ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછું છે. આ બુલેટિન સેમ્પલની પર્યાપ્તતા અને અંદાજોની વિશ્વસનીયતાને યોગ્ય ધ્યાનમાં લઈને તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.

સર્વેક્ષણને સુસંગત અને હિતધારકોની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ રાખવાના સતત પ્રયાસના ભાગરૂપે, ASUSE 2026 માં થોડા ફેરફારો રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. ASUSE પ્રશ્નાવલીના આઇસીટી બ્લોકને આ ક્ષેત્રમાં આઇસીટી વપરાશની મર્યાદા અને પ્રકૃતિને વધુ સારી રીતે કેપ્ચર કરવા માટે વધુ નીતિ-લક્ષી પ્રશ્નો સાથે વ્યાપકપણે પુનઃરૂપિત કરવામાં આવ્યો છે. વધુમાં, ASUSE 2026 એ NIC 2008 ના સ્થાને NIC 2025 અપનાવ્યું છે, જેનો ઉપયોગ ASUSE ના અગાઉના રાઉન્ડમાં થતો હતો. આના કારણે, મોટર વાહનોની જાળવણી અને સમારકામ તથા મોટર સાયકલ, મોપેડ, સ્કૂટર અને થ્રી વ્હીલર્સની જાળવણી અને સમારકામ જેવી કેટલીક પ્રવૃત્તિઓ જે NIC 2008 હેઠળ વેપારમાં ગણવામાં આવતી હતી તે હવે સેવા ક્ષેત્ર (NIC 2025) હેઠળ ગણવામાં આવી રહી છે અને તદનુસાર, આવી પ્રવૃત્તિઓમાં રોકાયેલી તમામ સંસ્થાઓ હવે ASUSE 2026 માં "અન્ય સેવાઓ" માં ગણવામાં આવે છે.

તદનુસાર, વપરાશકર્તાઓ સંભવિત સેમ્પલિંગ પરિવર્તનશીલતા અને પ્રવૃત્તિના સ્તરોમાં ટૂંકા ગાળાની વધઘટ તેમજ વર્ગીકરણ અને પ્રશ્નાવલીમાં ફેરફારોને ધ્યાનમાં રાખીને સાવચેતી સાથે ત્રિમાસિક હિલચાલનું અર્થઘટન કરી શકે છે. એ નોંધવું અગત્યનું છે કે ASUSE બિન-કૃષિ અર્થતંત્રના માત્ર એક ભાગને આવરી લે છે, એટલે કે ઉત્પાદન, વેપાર અને સેવાઓ (બાંધકામ સિવાય)માં સંસ્થાઓના અસંગઠિત ભાગને. તેથી, QBUSE માં રજૂ કરાય્યા મુજબ અસંગઠિત ક્ષેત્રના ત્રિમાસિક પરિણામોમાં જોવા મળતા પ્રવાહો, તે જ ગાળાના ત્રિમાસિક જીડીપી અંદાજો સાથે સીધા સુસંગત ન હોઈ શકે જે સમગ્ર અર્થતંત્રને આવરી લે છે. જ્યાં સુસંગત હોય ત્યાં, અંદાજોના માહિતગાર અર્થઘટનને સક્ષમ કરવા માટે ત્રિમાસિક બુલેટિનમાં રજૂ કરાયેલા અંદાજો વિશ્વાસ અંતરાલો (કોન્ફિડન્સ ઇન્ટરવલ્સ) ની સાથે છે.

જાન્યુઆરી- માર્ચ, 2026 ના ક્વાર્ટર માટેનું ત્રિમાસિક બુલેટિન મંત્રાલયની વેબસાઇટ (https://www.mospi.gov.in) પર ઉપલબ્ધ છે. પ્રકાશનો/અહેવાલો મેળવવા માટે નીચેના QR કોડને સ્કેન કરો.

IJ/JD