ગ્રાહક બાબતોના વિભાગ, ભારત સરકારે આજે વિશ્વ માપવિજ્ઞાન દિવસ (વર્લ્ડ મેટ્રોલોજી ડે) 2026ની ઉજવણી કરી હતી, જે 20 મે 1875 ના રોજ પેરિસમાં હસ્તાક્ષર કરાયેલા ઐતિહાસિક 'મીટર કન્વેન્શન' ની 151મી વર્ષગાંઠ દર્શાવે છે. આ વર્ષના વિશ્વ માપવિજ્ઞાન દિવસની થીમ “મેટ્રોલોજી: બિલ્ડિંગ ટ્રસ્ટ ઇન પોલિસી મેકિંગ” (માપવિજ્ઞાન: નીતિ ઘડતરમાં વિશ્વાસનું નિર્માણ) છે.

કેન્દ્રીય ગ્રાહક બાબતો, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ મંત્રી શ્રી પ્રહલાદ જોશીએ તેમના વર્ચ્યુઅલ સંબોધનમાં ફેરનેસ, ગ્રાહક સુરક્ષા, વૈજ્ઞાનિક વિશ્વસનીયતા અને પારદર્શક શાસન સુનિશ્ચિત કરવામાં મેટ્રોલોજીની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. આ વર્ષની થીમનો ઉલ્લેખ કરતા, મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ચોક્કસ અને વિશ્વસનીય માપન એ અસરકારક જાહેર નીતિ, વેપાર, આરોગ્ય સંભાળ, પર્યાવરણ સુરક્ષા અને ઔદ્યોગિક વિકાસની કરોડરજ્જુ સમાન છે.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે વિભાગે પાત્રતા ધરાવતી ખાનગી સંસ્થાઓને 40 ગવર્નમેન્ટ એપ્રુવ્ડ ટેસ્ટ સેન્ટર (GATC - સરકારી માન્યતા પ્રાપ્ત પરીક્ષણ કેન્દ્ર) પ્રમાણપત્રો આપીને ભારતની કાનૂની માપવિજ્ઞાન ચકાસણી માળખાકીય સુવિધાઓને મજબૂત કરી છે, જે દેશની ચકાસણી ક્ષમતાના વિસ્તરણ તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.

વિશ્વાસ-આધારિત અને ટેકનોલોજી-સંચાલિત શાસનના સરકારના વિઝન પર પ્રકાશ પાડતા, શ્રી પ્રહલાદ જોશીએ ગ્રાહક બાબતોના વિભાગ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા કેટલાક મુખ્ય સુધારાઓ રેખાંકિત કર્યા હતા. આમાં જન વિશ્વાસ (જોગવાઈઓનું સુધારા) અધિનિયમ, 2026 હેઠળ નાના ગુનાઓને અપરાધમુક્ત કરવા, અમુક નાના ઉલ્લંઘનો માટે સુધારણા નોટિસ (ઇમ્પ્રૂવમેન્ટ નોટિસ) ની રજૂઆત અને વ્યવસાય કરવાની સરળતા (ઇઝ ઓફ ડૂઇંગ બિઝનેસ) માં સુધારો કરવા માટે લાયસન્સિંગ વ્યવસ્થામાંથી નોંધણી-આધારિત (રજીસ્ટ્રેશન-આધારિત) પ્રણાલી તરફનું સંક્રમણ સામેલ છે.

મંત્રીએ વધુમાં માહિતી આપી હતી કે કાનૂની માપવિજ્ઞાન (લીગલ મેટ્રોલોજી) હેઠળ નોંધણી અને અમલીકરણ સંબંધિત સેવાઓ માટે એકીકૃત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ તરીકે 'ઈ-માપ' (e-Maap) પોર્ટલ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. આ પોર્ટલ કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંને સ્તરે વજન અને માપની ચકાસણી, નોંધણી, મોડેલ મંજૂરીઓ અને અમલીકરણ સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ જેવી સેવાઓને સરળ બનાવશે.

શ્રી પ્રહલાદ જોશીએ એમ પણ જણાવ્યું હતું કે ભારત ઓઆઇએમએલ (OIML) પેટર્ન મંજૂરી પ્રમાણપત્રો જારી કરવા માટે અધિકૃત થયેલો 13મો દેશ બન્યો છે, જેનાથી ભારતની વૈશ્વિક સ્થિતિ મજબૂત થઈ છે અને વજન તેમજ માપનના સાધનોની નિકાસને ટેકો મળ્યો છે. તેમણે વધુમાં પ્રકાશ પાડ્યો હતો કે "મેક ઇન ઇન્ડિયા" પહેલ હેઠળ સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવા અને વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા વધારવા માટે સી-ડેક (C-DAC) ના સહયોગથી પ્રાદેશિક સંદર્ભ માનક પ્રયોગશાળાઓ (RRSLs) ખાતે વજન અને માપનના સાધનો માટે સોફ્ટવેર ટેસ્ટિંગ સુવિધાઓ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે.

ભારતીય પ્રમાણભૂત સમય (ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ ટાઇમ) પ્રસાર પહેલનો ઉલ્લેખ કરતા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે આ પ્રોજેક્ટ નેશનલ ફિઝિકલ લેબોરેટરી (NPL) અને ઇસરો (ISRO) ના સહયોગથી અમલમાં મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. “વન નેશન, વન ટાઇમ” (એક દેશ, એક સમય) પહેલનો ઉદ્દેશ્ય પ્રાદેશિક સંદર્ભ માનક પ્રયોગશાળાઓ (RRSLs) દ્વારા સમગ્ર દેશમાં ઉચ્ચ ચોકસાઈ સાથે ભારતીય પ્રમાણભૂત સમય (IST) નો પ્રસાર કરવાનો છે.

કેન્દ્રીય ગ્રાહક બાબતો, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ રાજ્ય મંત્રી શ્રી બી. એલ. વર્માએ તેમના મુખ્ય સંબોધનમાં શાસન અને વેપારમાં ફેરનેસ, પારદર્શકતા અને વિશ્વાસ સુનિશ્ચિત કરવામાં ચોક્કસ માપન પ્રણાલીઓના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ચોક્કસ માપન ખોરાક, બળતણ, દવાઓ, વીજળી અને પેકેજ્ડ વસ્તુઓ જેવા ક્ષેત્રોમાં નાગરિકોના રોજિંદા જીવન પર સીધી અસર કરે છે, જેનાથી ગ્રાહકોનો આત્મવિશ્વાસ મજબૂત થાય છે અને ન્યાયી વ્યવસાયિક પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન મળે છે.

મંત્રીએ તબીબી ઉપકરણોમાં ચોકસાઈ અને જાહેર સુરક્ષામાં સુધારો કરવા માટે જાન્યુઆરી 2026 માં બિન-આક્રમક સ્ફિગ્મોમેનોમીટર્સ (બ્લડ પ્રેશર મોનિટર્સ) માટેના ધોરણોની રજૂઆત પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે દેશમાં માપન ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા માટે ઉદ્યોગો, ઉત્પાદકો, ગ્રાહક સંગઠનો, પરીક્ષણ પ્રયોગશાળાઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને રાજ્યના કાનૂની માપવિજ્ઞાન વિભાગોના યોગદાનની પ્રશંસા કરી હતી.

કેન્દ્રીય ગ્રાહક બાબતો, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ રાજ્ય મંત્રી શ્રીમતી નિમુબેન જયંતીભાઈ બાંભણિયાએ આ પ્રસંગે સંબોધન કરતા જણાવ્યું હતું કે આ વર્ષની ઉજવણીની થીમ પુરાવા-આધારિત નીતિ ઘડતર, ગ્રાહક સુરક્ષા અને પારદર્શક શાસનમાં વિશ્વસનીય તેમજ ચોક્કસ માપનના વધતા મહત્વને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

મંત્રીએ ન્યાયી વ્યાપાર પદ્ધતિઓ અને ગ્રાહક સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના કાનૂની માપવિજ્ઞાન વિભાગોના પ્રયાસોની પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે દેશમાં અનુપાલન (કોમ્પ્લાયન્સ), ગુણવત્તાના ધોરણો અને ગ્રાહક વિશ્વાસને મજબૂત કરવા માટે માપવિજ્ઞાન સાથે જોડાયેલા ઉદ્યોગો, ઉત્પાદકો, પરીક્ષણ પ્રયોગશાળાઓ, ગ્રાહક સંગઠનો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને અન્ય હિતધારકોના યોગદાનને પણ સ્વીકાર્યું હતું.

ગ્રાહક બાબતોના વિભાગના સચિવ શ્રીમતી નિધિ ખરેએ ભારતમાં કાનૂની માપવિજ્ઞાનના સતત વિકાસ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો અને વ્યાપારી સંગઠનો દ્વારા સ્વૈચ્છિક અનુપાલન દ્વારા મુશ્કેલી-મુક્ત અનુપાલન પદ્ધતિઓ, પ્રણાલીગત સુધારાઓ અને ઉદ્યોગ-અનુકૂળ નિયમોની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે પરીક્ષણ અને માપન પ્રણાલીઓને અપગ્રેડ કરવા માટે આધુનિક ટેકનોલોજી અપનાવવા પ્રત્યે સરકારની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો.

તેમણે માહિતી આપી હતી કે વિભાગે બ્રેથ એનાલાઇઝર્સ, ભેજ માપક (મોઇશ્ચર મીટર્સ), ગેસ મીટર્સ અને વાહનોની ગતિ માપવા માટેના રડાર ઉપકરણો માટેના નિયમો સૂચિત કર્યા છે. તેમણે સીએસઆઇઆર-એનપીએલ (CSIR-NPL) અને ઇસરો (ISRO) ના સહયોગથી અમલમાં મુકાઈ રહેલા ભારતીય પ્રમાણભૂત સમય પ્રસાર પ્રોજેક્ટની પ્રગતિ પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો, અને માપન પ્રણાલીઓમાં વિશ્વાસ ઊભો કરવા માટે ઈ-માપ પોર્ટલ અને અન્ય ડિજિટલ પહેલોના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો.

ગ્રાહક બાબતોના વિભાગના અધિક સચિવ શ્રી અનુપમ મિશ્રાએ સહભાગીઓનું સ્વાગત કર્યું હતું અને દર વર્ષે 20 મે 1875ના ઐતિહાસિક 'મીટર કન્વેન્શન' પર હસ્તાક્ષર થયાની વર્ષગાંઠ નિમિત્તે ઉજવવામાં આવતા વિશ્વ માપવિજ્ઞાન દિવસના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

આ કાર્યક્રમ બાદ માપવિજ્ઞાન અને માનકીકરણમાં ઉભરતા વિકાસ અને વૈશ્વિક શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ પર રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોની ભાગીદારી સાથે એક તકનીકી સત્ર યોજાયું હતું.

એનપીએલ ઇન્ડિયા (NPL India) ના નિવૃત્ત કાર્યકારી નિયામક પ્રો. (ડૉ.) અમિતાભ સેન ગુપ્તાએ પ્રમાણભૂત સમયના વૈશ્વિક સંચાલન પર એક પ્રેઝન્ટેશન રજૂ કર્યું હતું અને અદ્યતન પરમાણુ ઘડિયાળ ટેકનોલોજી (એટોમિક ક્લોક ટેકનોલોજી) અને આંતરરાષ્ટ્રીય સિંક્રોનાઇઝેશન પ્રણાલીઓ દ્વારા અત્યંત ઉચ્ચ ચોકસાઈ સાથે ભારતીય પ્રમાણભૂત સમય (IST) જાળવવામાં સીએસઆઇઆર-એનપીએલ (CSIR-NPL) ની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

ભાભા અણુ સંશોધન કેન્દ્ર (BARC) ના વૈજ્ઞાનિક ડૉ. સુનિલ કે. સિંઘે “આયોનાઇઝિંગ રેડિયેશન મેટ્રોલોજી: સ્ટ્રેન્ધનિંગ નેશનલ હેલ્થ એન્ડ સેફ્ટી પોલિસીઝ” પર એક પ્રેઝન્ટેશન રજૂ કર્યું હતું અને ભારતમાં આયોનાઇઝિંગ રેડિયેશન મેટ્રોલોજી માટેની નિયુક્ત સંસ્થા ભાભા અણુ સંશોધન કેન્દ્ર (BARC) દ્વારા રેડિયેશન માપન ધોરણો અને સુરક્ષા પ્રણાલીઓમાં ભારતની વધતી જતી ક્ષમતાઓ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

સીઆઇએમએલ (CIML) ના પ્રમુખ ડૉ. બોબજોસેફ મેથ્યુએ “લીગલ મેટ્રોલોજી ઇન સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ” પરના તેમના પ્રેઝન્ટેશનમાં સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના પારદર્શક કાનૂની માપવિજ્ઞાન માળખા અને વેપાર તેમજ વાણિજ્યમાં ચોકસાઈ, ન્યાયીપણું અને ગ્રાહક વિશ્વાસ સુનિશ્ચિત કરવામાં તેની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

ઓઆઇએમએલ (OIML) ના નિયામક એન્થોની ડોનેલને નીતિ ઘડતર, ગ્રાહક સુરક્ષા, આરોગ્ય સંભાળ, વેપાર અને પર્યાવરણીય દેખરેખમાં ચોકસાઈપૂર્વકના અને વિશ્વસનીય માપનના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે આંતરરાષ્ટ્રીય માનક-નિર્ધારણમાં ભારતના વધી રહેલા નેતૃત્વની પણ પ્રશંસા કરી હતી અને ઓક્ટોબર 2026 માં નવી દિલ્હીમાં ઇન્ટરનેશનલ કમિટી ઓફ લીગલ મેટ્રોલોજીની 61મી બેઠકની યજમાની ભારત દ્વારા કરવામાં આવી રહી હોવાને આવકારી હતી.

નિયામક (કાનૂની માપવિજ્ઞાન) શ્રી આશુતોષ અગ્રવાલે ચર્ચાઓનો સારાંશ આપ્યો હતો અને આભારવિધિ કરી હતી.

વિશ્વ માપવિજ્ઞાન દિવસની ઉજવણી દેશમાં એક આધુનિક, કાર્યક્ષમ અને વિશ્વસનીય માપન પ્રણાલીના નિર્માણ પ્રત્યેની પુનઃ પુષ્ટિ કરાયેલી પ્રતિબદ્ધતા સાથે સમાપ્ત થઈ હતી.

IJ/JD