કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ તેમજ ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે આજે ભુવનેશ્વરના મેફેર કન્વેન્શન ખાતે ઓડિશાના મુખ્યમંત્રી શ્રી મોહન ચરણ માઝીની સાથે પૂર્વ પ્રાદેશિક કૃષિ પરિષદનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. પૂર્વ ભારતના કૃષિ પરિવર્તનને લગતા મુખ્ય મુદ્દાઓ પર ચર્ચા-વિચારણા કરવા માટે આ પરિષદમાં ઓડિશા, બિહાર, ઝારખંડ, છત્તીસગઢ અને પશ્ચિમ બંગાળના પ્રતિનિધિઓ એકત્રિત થયા હતા. 

આ પરિષદમાં કઠોળ અને તેલીબિયાંનું ઉત્પાદન વધારવું, નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે સંકલિત ખેતી (ઇન્ટિગ્રેટેડ ફાર્મિંગ), કુદરતી ખેતી, ખેડૂત રજિસ્ટ્રી, બાગાયત, કૃષિ ધિરાણ, માર્કેટિંગ સુધારા, નકલી કૃષિ ઇનપુટ્સ પર નિયંત્રણ અને ખેડૂતોની આવકમાં વધારો કરવા સહિતના મુદ્દાઓની વ્યાપક શ્રેણી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.

ઉદ્ઘાટન સત્રને સંબોધતા કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે, આ પરિષદ માત્ર એક ઔપચારિક કાર્યક્રમ નથી, પરંતુ પૂર્વ ભારતમાં કૃષિ, ખેડૂતોની આજીવિકા અને પ્રાદેશિક કૃષિ વ્યૂહરચના માટે એક નવી દિશા આકાર આપવાનું એક મહત્વપૂર્ણ પ્લેટફોર્મ છે. તેમણે કહ્યું કે મહાપ્રભુ જગન્નાથની પવિત્ર ભૂમિ પર એકત્રિત થયેલી 'ટીમ એગ્રિકલ્ચર' પૂર્વ પ્રદેશમાં ખેતીની સ્થિતિ સુધારવા અને ખેડૂતોની આવક વધારવાના સંકલ્પ સાથે સંયુક્ત થઈ છે.

પૂર્વ ભારતની ફળદ્રુપ જમીન, વિપુલ પ્રમાણમાં જળ સંસાધનો, વૈવિધ્યસભર આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ અને મહેનતુ ખેડૂતો પર પ્રકાશ પાડતા કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે, આ શક્તિઓ યોગ્ય હસ્તક્ષેપ અને નીતિઓ સાથે આ પ્રદેશને ભારતના કૃષિ વિકાસનું ગ્રોથ એન્જિન બનાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

ખેડૂતોને માત્ર 'અન્નદાતા' જ નહીં પરંતુ 'જીવનદાતા' ગણાવતા શ્રી ચૌહાણે કહ્યું કે ખેડૂતોની સેવા કરવી એ ઈશ્વરની સેવા કરવા સમાન છે. તેમણે જણાવ્યું કે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભારત એક વિકસિત, આત્મનિર્ભર, સમૃદ્ધ અને શક્તિશાળી રાષ્ટ્ર બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે અને કૃષિ આ યાત્રાની કરોડરજ્જુ સમાન છે. તેમણે કૃષિ ક્ષેત્ર માટે ત્રણ મુખ્ય પ્રાથમિકતાઓ રેખાંકિત કરી હતી, જેમાં 1.4 અબજ નાગરિકો માટે ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી, પૌષ્ટિક આહાર પૂરો પાડવો અને ખેડૂતો માટે બહેતર આજીવિકા તથા ઉચ્ચ આવક સુનિશ્ચિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ઉત્પાદન વધારવું, ખેતીનો ખર્ચ ઘટાડવો, નફાકારક ભાવો સુનિશ્ચિત કરવા, નુકસાનનું વળતર આપવું અને કૃષિનું વૈવિધ્યકરણ કરવું એ આજે ​​સૌથી અગ્રિમ પ્રાથમિકતાઓ છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કૃષિ માત્ર ડાંગર અને ઘઉં પૂરતી મર્યાદિત રહી શકે નહીં, અને હવે કઠોળ, તેલીબિયાં, ફળો, શાકભાજી અને અન્ય ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતા પાકો પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જ જોઈએ, ખાસ કરીને આ ક્ષેત્રોમાં પૂર્વ ભારતની પ્રચંડ ક્ષમતાને ધ્યાનમાં રાખીને આ ખૂબ જરૂરી છે.

પૂર્વના રાજ્યોમાં નાના કદના જમીન ધારકો (ખેતરો) ની વાસ્તવિકતાનો ઉલ્લેખ કરતા શ્રી ચૌહાણે કહ્યું કે સંકલિત ખેતી માત્ર સૂત્રોચ્ચારથી આગળ વધીને વ્યવહારિક, ક્ષેત્ર-સ્તરનું મોડેલ બનવું જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે પાકની ખેતી સાથે બાગાયત, મત્સ્યોદ્યોગ, પશુપાલન, મધમાખી ઉછેર અને કૃષિ-વનીકરણ (એગ્રો-ફોરેસ્ટ્રી) ને જોડવાથી નાના ખેડૂતોની આવકમાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ શકે છે. તેમણે ICAR, રાજ્યોના કૃષિ મંત્રીઓ અને અધિકારીઓને વિનંતી કરી હતી કે તેઓ ખેડૂતોને પ્રેરણાદાયી અને વ્યવહારિક રીતે સંકલિત ખેતીના મોડેલો પ્રદર્શિત કરે તે સુનિશ્ચિત કરે.

ટકાઉ કૃષિ પર ભાર મૂકતા, કેન્દ્રીય મંત્રીએ સંતુલિત ખાતરના ઉપયોગ દ્વારા જમીનના સ્વાસ્થ્યને બચાવવાના મહત્વ પર રેખાંકિત કર્યું હતું. તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે જમીન પરીક્ષણ (સોઇલ ટેસ્ટિંગ) કર્યા વિના ખાતરોનો આડેધડ ઉપયોગ કરવાથી ખેતીનો ખર્ચ વધે છે અને જમીનની ફળદ્રુપતાને નુકસાન થાય છે. તેમણે રાજ્યોને વિનંતી કરી કે તેઓ ખેડૂતોને માત્ર વૈજ્ઞાનિક જરૂરિયાતો મુજબ જ ખાતરોનો ઉપયોગ કરવા પ્રોત્સાહિત કરે. પ્રધાનમંત્રીના મુખ્ય ફોકસ એરિયા તરીકે કુદરતી ખેતીનો ઉલ્લેખ કરીને, તેમણે ખેડૂતોને તેમની જમીનના ઓછામાં ઓછા એક ભાગ પર કુદરતી ખેતી પદ્ધતિઓ અપનાવવા અપીલ કરી હતી.

શ્રી ચૌહાણે જાહેરાત કરી કે 1 જૂનથી રાષ્ટ્રવ્યાપી 'ખેત બચાવો અભિયાન' શરૂ કરવામાં આવશે, જેમાં સંતુલિત ખાતરનો ઉપયોગ, જમીનનું સ્વાસ્થ્ય, આધુનિક ટેકનોલોજી અપનાવવા, સરકારી યોજનાઓ વિશે જાગૃતિ અને ખેડૂત શિક્ષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે. તેમણે સબસિડીવાળા ખાતરોનો ગેરઉપયોગ અટકાવવા અને સબસિડીવાળા ઇનપુટ્સનો ઉપયોગ ખેતી હેતુ માટે સખત રીતે થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો.

નકલી ખાતરો, હલકી ગુણવત્તાવાળા બિયારણો અને નકલી જંતુનાશકોને ખેડૂતો સામેના ગંભીર ગુના ગણાવતા કેન્દ્રીય મંત્રીએ કહ્યું કે આવી પ્રથાઓ સામે મોટા પાયે ઝુંબેશ શરૂ કરવામાં આવશે. તેમણે ખેડૂતોને ખેતીના ખર્ચમાં બિનજરૂરી વધારા વિના ગુણવત્તાયુક્ત કૃષિ ઇનપુટ્સ મળે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે કડક કાયદાઓ અને રાજ્યો દ્વારા વધુ મજબૂત પગલાં લેવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો.

કઠોળ અને તેલીબિયાંનું ઉત્પાદન વધારવાની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડતા શ્રી ચૌહાણે કહ્યું કે, દેશને આ ક્ષેત્રોમાં આત્મનિર્ભર બનાવવાની પૂર્વ ભારત પાસે અપાર સંભાવનાઓ છે. તેમણે કહ્યું કે ખેડૂતો કઠોળ અને તેલીબિયાંની ખેતી તો જ વધારશે જ્યારે તેમને ખરીદીના ટેકાની ખાતરી આપવામાં આવે. આ સંદર્ભમાં, તેમણે પીએમ-આશા (PM-AASHA), સરકારી ખરીદી પ્રણાલીઓ, નાફેડ (NAFED), એનસીસીએફ (NCCF) અને રાજ્યની એજન્સીઓને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ ICAR, કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs) અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ દ્વારા વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને ટેકનોલોજીને સીધા ખેડૂતો સુધી લઈ જવા પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે રાજ્યોને સંશોધનના તારણો, આધુનિક ટેકનોલોજી અને યોજના સંબંધિત માહિતી સમયસર ખેડૂતો સુધી પહોંચે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે પ્રદેશ-વિશિષ્ટ ઝુંબેશ શરૂ કરવા વિનંતી કરી હતી.

શ્રી ચૌહાણે ખેડૂતોને સરળ, પારદર્શક અને ઝડપી રીતે લાભો પહોંચાડવા માટે ખેડૂત ઓળખપત્ર (ફાર્મર આઈડી) ને એક અસરકારક વ્યવસ્થા ગણાવી હતી. તેમણે કહ્યું કે ફાર્મર આઈડી [ખેડૂત ઓળખપત્ર સંબંધિત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ] દ્વારા ખેડૂતોની જમીન, પરિવાર અને અન્ય વિગતોને એક જ પ્લેટફોર્મ પર એકીકૃત કરવામાં મદદ મળશે, જેનાથી લોન, ખાતર અને સરકારી યોજનાઓના લાભો મેળવવામાં થતો વિલંબ અને મુશ્કેલીઓ ઘટશે.

તેમણે બાગાયત, કેરી જેવા ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતા પાકો, નિકાસની સંભાવનાઓ, સ્વચ્છ વાવેતર સામગ્રી (ક્લીન પ્લાન્ટિંગ મટીરીયલ), નર્સરી સિસ્ટમ્સ અને બજાર-આધારિત કૃષિના મહત્વ પર વધુ ભાર મૂક્યો હતો. તેમના મતે, પૂર્વ ભારતમાં ઉગાડવામાં આવતા ફળો, શાકભાજી અને વિશિષ્ટ પાકો માત્ર સ્થાનિક બજારોમાં જ નહીં પરંતુ નિકાસમાં પણ વધુ સારા ભાવો મેળવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

ઓડિશાના મુખ્યમંત્રી શ્રી મોહન ચરણ માઝીએ જણાવ્યું હતું કે, પૂર્વ પ્રાદેશિક કૃષિ પરિષદ પૂર્વના રાજ્યોને કૃષિના ભવિષ્ય માટે એક સહિયારો રોડમેપ તૈયાર કરવાની મહત્વપૂર્ણ તક પૂરી પાડે છે. તેમણે આ પરિષદના આયોજન માટે કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણનો આભાર માન્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે તે પૂર્વ ભારતમાં કૃષિ ઉત્પાદકતા, આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક ખેતી અને સર્વસમાવેશી કૃષિ વિકાસને નવી ગતિ આપવાની સાથે 'પૂર્વોદય' ના વિઝનને મજબૂત કરશે.

મુખ્યમંત્રીએ કહ્યું કે ઓડિશા મૂળભૂત રીતે એક કૃષિ પ્રધાન રાજ્ય છે જ્યાં કૃષિ એ આજીવિકા, ખાદ્ય સુરક્ષા અને સામાજિક-આર્થિક વિકાસની કરોડરજ્જુ સમાન છે. તેમણે જણાવ્યું કે રાજ્ય સરકાર મોટી પહેલોની શ્રેણી દ્વારા કૃષિને વધુ સર્વસમાવેશી, આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક અને ખેડૂત-કેન્દ્રિત બનાવવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.

શ્રી માઝીએ માહિતી આપી હતી કે ઓડિશા કઠોળ ઉત્પાદન, ખાદ્ય તેલમાં આત્મનિર્ભરતા, પાક વૈવિધ્યકરણ અને ખેતીના વિસ્તરણ પર વ્યાપકપણે કામ કરી રહ્યું છે. તેમણે એ પણ ધ્યાન દોર્યું કે ડાંગરના ઉત્પાદન અને ખરીદીમાં વધારો થવાની સાથે સ્ટોરેજ (સંગ્રહ), સ્થળાંતર અને માર્કેટિંગને લગતા પડકારો પણ ઉભા થયા છે, જેનાથી મૂલ્ય વર્ધન (વેલ્યુ એડિશન), વ્યવસ્થાપન અને બજાર પ્રણાલીને સાથે સાથે મજબૂત કરવી આવશ્યક બની છે.

ઓડિશાની ખેડૂત-કેન્દ્રિત પહેલો પર પ્રકાશ પાડતા, મુખ્યમંત્રીએ ડાંગરની ખરીદી, ઇનપુટ સહાય, પીએમ-કિસાનની સાથે સીએમ-કિસાન સહાય, પાક વીમો, કૃષિ યાંત્રીકરણ, એફપીઓ (FPO) મજબૂતીકરણ, કોલ્ડ સ્ટોરેજનો વિસ્તાર અને કૃષિ-ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ખેડૂતોને ટકાઉ અને નફાકારક કૃષિ સાથે જોડવા માટે નીતિગત ટેકો, માળખાકીય સુવિધાઓ, સંગઠિત માર્કેટિંગ પ્રણાલીઓ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા આધારિત અભિગમો જરૂરી છે.

મિલેટ્સ (જાડા ધાન્ય) ને 'સુપર ફૂડ' ગણાવતા શ્રી માઝીએ કહ્યું કે આ પાકોને ઓછા પાણી અને ઓછા ખાતરની જરૂર પડે છે, જે તેને ખાસ કરીને આદિવાસી વિસ્તારો માટે ફાયદાકારક બનાવે છે. તેમણે જૈવિક ખેતી (ઓર્ગેનિક ફાર્મિંગ), પરંપરાગત પાકની જાતોનું સંરક્ષણ, જૈવવિવિધતાના પુનરુત્થાન અને કૃષિ વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા આ ક્ષેત્રો પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાના મહત્વ પર પણ ભાર મૂક્યો હતો.

તેમણે કહ્યું કે ઓડિશાની પ્રાથમિકતાઓમાં FPO, કોલ્ડ સ્ટોરેજ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, કૃષિ-ઉદ્યોગસાહસિકતા, કોફીની ખેતી અને સ્થાનિક કૃષિ ઉત્પાદનોના બહેતર માર્કેટિંગને મજબૂત કરવાનો સમાવેશ થાય છે. તેમના મતે, પૂર્વના રાજ્યો વચ્ચે શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ, નવીનતાઓ અને અનુભવોનું આદાનપ્રદાન એ આ પરિષદના મુખ્ય પરિણામોમાંનું એક હશે અને તે કૃષિ આત્મનિર્ભરતા અને ખેડૂતોની સમૃદ્ધિ તરફ એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થશે.

આ પ્રસંગે કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ રાજ્ય મંત્રી શ્રી ભાગીરથ ચૌધરી અને શ્રી રામનાથ ઠાકુર, ઓડિશાના નાયબ મુખ્યમંત્રી અને કૃષિ મંત્રી શ્રી કનક વર્ધન સિંહ દેવ, બિહારના કૃષિ મંત્રી શ્રી વિજય કુમાર સિંહા, છત્તીસગઢના કૃષિ મંત્રી શ્રી રામવિચાર નેતામ, પશ્ચિમ બંગાળ સરકારના પ્રતિનિધિ-મંત્રી શ્રી અશોક કીર્તનીયા, કેન્દ્રીય કૃષિ સચિવ શ્રી અતિશ ચંદ્રા, આઈસીએઆર (ICAR) ના ડાયરેક્ટર જનરલ ડૉ. માંગી લાલ જાટ, કેન્દ્ર અને સહભાગી રાજ્યોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, વૈજ્ઞાનિકો, ખેડૂત પ્રતિનિધિઓ, કેવીકે (KVKs), એફપીઓ (FPOs), સ્ટાર્ટઅપ્સ, નાબાર્ડ (NABARD) અને બેંકિંગ સંસ્થાઓ પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

IJ/BS/JD