ન્યુક્લિયર એનર્જી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (NEI) અને યુએસ-ઇન્ડિયા સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ ફોરમ (USISPF)ના પ્રતિનિધિઓનો સમાવેશ કરતું એક ઉચ્ચ સ્તરીય યુએસ ઉદ્યોગ પ્રતિનિધિમંડળે આજે ભારતના પરમાણુ ક્ષેત્રમાં ખાનગી રોકાણ અને ઉદ્યોગ સહયોગ માટે ઉભરતી તકો પર વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી, પૃથ્વી વિજ્ઞાનના કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) અને પીએમઓ, કર્મચારી, જાહેર ફરિયાદ અને પેન્શન, પરમાણુ ઊર્જા વિભાગ અને અવકાશ વિભાગના રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહ સાથે વિગતવાર ચર્ચા કરી.

US-ઇન્ડિયા સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ ફોરમ દ્વારા સુલભ બનેલી આ પ્રતિનિધિમંડળની મુલાકાતો, યુ.એસ. પરમાણુ ઉદ્યોગના વરિષ્ઠ પ્રતિનિધિઓ, વેપારી હિતધારકો અને સિવિલ પરમાણુ ઊર્જા તેમજ અદ્યતન તકનીકોમાં ભારત-US સહયોગ સાથે સંકળાયેલા અધિકારીઓને એકસાથે લાવી હતી.

આ પરસ્પર સંવાદ ભારતના મહત્વાકાંક્ષી પરમાણુ ઊર્જા મિશન, વધુ ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીને સક્ષમ બનાવતા તાજેતરના નીતિગત સુધારાઓ અને સ્વચ્છ ઊર્જા તેમજ જટિલ તકનીકોમાં ભારત-યુ.એસ. સહયોગના વિસ્તરી રહેલા વ્યાપ પર કેન્દ્રિત હતો. વિજ્ઞાન અને તકનીકી વિભાગના સેક્રેટરી ડૉ. રાજેશ એસ. ગોખલે, પરમાણુ ઊર્જા વિભાગ અને વિજ્ઞાન અને તકનીકી વિભાગના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, તેમજ યુ.એસ. ઉદ્યોગ સંગઠનોના પ્રતિનિધિઓએ આ ચર્ચાઓમાં ભાગ લીધો હતો.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે કહ્યું કે, ભારત અને અમેરિકા આજે વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી, સ્વચ્છ ઊર્જા અને ઉભરતા ક્ષેત્રોમાં મજબૂત અને ભવિષ્યલક્ષી ભાગીદારી ધરાવે છે, જેમાં નાગરિક પરમાણુ સહયોગ સતત વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક મહત્વ મેળવી રહ્યો છે. તેમણે કહ્યું કે, 13 ફેબ્રુઆરી 2025 ના રોજ પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી અને યુએસ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વચ્ચેની બેઠક દરમિયાન યુએસ-ભારત ટ્રસ્ટ પહેલના પ્રારંભથી મહત્વપૂર્ણ અને ઉભરતી ટેકનોલોજીમાં સહયોગ માટે નવા માર્ગો ખોલ્યા છે.

મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ટ્રસ્ટ (TRUST) પહેલ, જે વિશ્વસનીય તકનીકી ભાગીદારી, સ્થિતિસ્થાપક સપ્લાય ચેઈન અને ઇનોવેશન (નવીનતા) ઇકોસિસ્ટમ પર કેન્દ્રિત છે, તે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, સેમિકન્ડક્ટર્સ, બાયોટેકનોલોજી, ક્વોન્ટમ તકનીકો, અદ્યતન સામગ્રી, જટિલ ખનિજો, ઊર્જા અને અંતરિક્ષ તકનીકો જેવા ક્ષેત્રોમાં સરકારો, ઉદ્યોગો, શિક્ષણ જગત અને સ્ટાર્ટઅપ્સ વચ્ચે ઊંડા જોડાણ માટે મજબૂત માળખું પૂરું પાડે છે.

વિકસિત ભારત 2047ના વિઝન હેઠળ ભારતના લાંબા ગાળાના સ્વચ્છ ઊર્જા લક્ષ્યોનો ઉલ્લેખ કરતા, ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારત તબક્કાવાર અને સાવચેતીપૂર્વક આયોજિત વિસ્તરણ વ્યૂહરચના દ્વારા તેની પરમાણુ ઊર્જા ક્ષમતાને વર્તમાન 8.8 જીડબલ્યુ (GW) થી વધારીને 2047 સુધીમાં 100 જીડબલ્યુ (GW) કરવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભારતનો ઝડપથી વિકસતો પરમાણુ ઊર્જા કાર્યક્રમ મેન્યુફેક્ચરિંગ, તકનીકી સહયોગ, સપ્લાય ચેઈન એકીકરણ અને અદ્યતન સંશોધનમાં વૈશ્વિક ભાગીદારી માટે મોટી તકો ઊભી કરી રહ્યો છે.

મંત્રીએ પ્રતિનિધિમંડળને માહિતગાર કર્યા હતા કે ભારતે તાજેતરમાં શાંતિ (SHANTI) એક્ટ, 2025 અમલમાં મૂક્યો છે, જે પરમાણુ ઊર્જા ક્ષેત્રમાં વિદેશી ભાગીદારી સહિત ખાનગી ક્ષેત્રની વધુ ભાગીદારીને સુવિધાજનક બનાવવાના ઉદ્દેશ્ય સાથેનો એક મોટો નીતિગત સુધારો છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ સુધારાથી ભારતના પરમાણુ ઊર્જા મિશનને અનુરૂપ રોકાણ, ઔદ્યોગિક સહયોગ, મેન્યુફેક્ચરિંગ ભાગીદારી અને તકનીકી સહયોગ માટે વધુ સક્ષમ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાની અપેક્ષા છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે આ ક્ષેત્રમાં સહયોગી તકોને વધુ મજબૂત કરવા માટે આ કાયદા હેઠળ અમલીકરણ માળખાને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવી રહ્યું છે.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારત સ્મોલ મોડ્યુલર રિએક્ટર્સ (SMRs) ના વિકાસની યોજનાઓ સાથે પણ આગળ વધી રહ્યું છે, જેને આશરે ₹20,000 કરોડની ફાળવણી દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે, અને ઉમેર્યું હતું કે માઇક્રો-રિએક્ટર્સ, એઆઈ-સક્ષમ (AI-enabled) પરમાણુ સુરક્ષા પ્રણાલીઓ, વૈજ્ઞાનિક કમ્પ્યુટિંગ, પરમાણુ ઊર્જા મોડેલિંગ અને સંસ્થાકીય ક્ષમતા નિર્માણ જેવા અદ્યતન ક્ષેત્રોમાં ભારત-US સહયોગ માટે નોંધપાત્ર અવકાશ છે.

ચર્ચાઓ દરમિયાન કોવ્વાડા ખાતે પ્રસ્તાવિત વેસ્ટિંગહાઉસ AP1000 પ્રોજેક્ટ, ઇન્ડિયા-US સિવિલ ન્યુક્લિયર એનર્જી વર્કિંગ ગ્રુપ (CNEWG) હેઠળ સહયોગ, હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન અને સંકલિત ઊર્જા પ્રણાલીઓ, મશીન લર્નિંગ અને એઆઈ (AI) એપ્લિકેશન્સ, રેર અર્થ (દુર્લભ પૃથ્વી તત્વો) સહયોગ, અને ફર્મિલેબ ભાગીદારી દ્વારા હાઇ-ઇન્ટેન્સિટી સુપરકન્ડક્ટિંગ પ્રોટોન એક્સિલરેટર તકનીકો સહિતની અસંખ્ય ચાલુ ભારત-US સહયોગી પહેલોમાં થયેલી પ્રગતિની પણ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી.

આ બેઠકમાં અમેરિકા સ્થિત લિગો (LIGO) લેબોરેટરી અને નેશનલ સાયન્સ ફાઉન્ડેશનના સહયોગથી પરમાણુ ઊર્જા વિભાગ અને વિજ્ઞાન અને તકનીકી વિભાગ દ્વારા સંયુક્ત રીતે અમલમાં મૂકાઈ રહેલા લિગો-ઇન્ડિયા (LIGO-India) પ્રોજેક્ટની પ્રગતિને પણ આવરી લેવામાં આવી હતી. ₹2,600 કરોડની બજેટ જોગવાઈ સાથે મંજૂર કરાયેલો આ પ્રોજેક્ટ, ભારત અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વચ્ચેના અદ્યતન વૈજ્ઞાનિક સહયોગના સૌથી નોંધપાત્ર ઉદાહરણોમાંનું એક ગણાય છે.

આ પરસ્પર સંવાદ સ્વચ્છ ઊર્જા, પરમાણુ ટેકનોલોજી, અદ્યતન ઉત્પાદન અને નવીનતા આધારિત ક્ષેત્રોમાં ભારત અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વચ્ચે વ્યવહારિક, ઉદ્યોગની આગેવાની હેઠળના અને પરસ્પર ફાયદાકારક સહયોગને વધુ ગાઢ બનાવવાની સહિયારી પ્રતિબદ્ધતા સાથે સમાપ્ત થયો હતો.

IJ/BS/JD