પાયાના અર્થતંત્રનું સશક્તિકરણ: ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી MSME માટે એક વ્યાપક પ્રોત્સાહન

PIB Backgrounder

પાયાના અર્થતંત્રનું સશક્તિકરણ: ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી MSME માટે એક વ્યાપક પ્રોત્સાહન

પોસ્ટેડ ઓન: 14 MAY 2026 11:53AM by PIB Ahmedabad

MSMEs ભારતની આર્થિક વૃદ્ધિને વેગ આપવાનું જાળવી રાખ્યું છે. તે જીડીપી (GDP)માં 31%થી વધુ, નિકાસમાં 48.58% યોગદાન આપે છે અને દેશભરમાં આશરે 32.8 કરોડ લોકોની આજીવિકાને ટેકો આપે છે. સરકારે ઉદ્યમ (Udyam) અને ઉદ્યમ અસિસ્ટ (Udyam Assist) પ્લેટફોર્મ દ્વારા બિન-નોંધાયેલ સાહસોના ઔપચારિકીકરણમાં વેગ આપ્યો છે. આનાથી 7.9 કરોડથી વધુ સાહસો ઔપચારિક અર્થતંત્રમાં આવ્યા છે. લક્ષિત નીતિગત પગલાં ધિરાણ સુધીની પહોંચમાં સુધારો કરી રહ્યા છે, કાનૂની સુરક્ષા મજબૂત કરી રહ્યા છે અને વ્યવસાય કરવાની સરળતા (ease of doing business) માં વધારો કરી રહ્યા છે. GeM, TReDS અને SAMADHAAN જેવા ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ બજારમાં બહેતર પહોંચ અને ઝડપી ચૂકવણી સક્ષમ બનાવી રહ્યા છે. સાથે મળીને, આ પ્રયાસો MSME ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવી રહ્યા છે અને ગ્રામીણ તથા અર્ધ-શહેરી ભારતમાં સર્વસમાવેશક વૃદ્ધિને આગળ વધારી રહ્યા છે.

ઘરેલું અર્થતંત્રને મજબૂત બનાવતા MSMEs

સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ સાહસો (MSMEs) ભારતના આર્થિક વિકાસમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેઓ ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપે છે, રોજગારીનું સર્જન કરે છે અને વિકેન્દ્રિત ઔદ્યોગિક વિકાસને ટેકો આપે છે. ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી અર્થતંત્રને મજબૂત કરવા માટે MSMEs ખાસ કરીને મહત્વના છે. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકારે આ ક્ષેત્ર માટે અનેક નીતિગત પહેલો રજૂ કરી છે. આ પહેલોનો ઉદ્દેશ્ય નાણાકીય સહાય સુધીની પહોંચ સુધારવા, ઔપચારિકીકરણને પ્રોત્સાહિત કરવા, બજાર જોડાણો મજબૂત કરવા અને નાના સાહસોના ડિજિટલ એકીકરણને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. આ પગલાંનો હેતુ સ્થાનિક ઉત્પાદન પ્રણાલીને મજબૂત કરવાનો અને સ્વ-રોજગારને પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે. તેઓ પરંપરાગત હસ્તકલા અને ગ્રામીણ ઉદ્યોગોને પણ ટેકો આપે છે, જે સર્વસમાવેશક અને સંતુલિત આર્થિક વૃદ્ધિમાં ફાળો આપે છે.

ક્ષેત્રીય વિહંગાવલોકન

MSMEs ભારતના જીડીપીમાં લગભગ 31.1% યોગદાન આપે છે, કુલ નિકાસમાં 48.58% હિસ્સો ધરાવે છે અને ઉત્પાદન આઉટપુટમાં આશરે 35.4% હિસ્સો ધરાવે છે. આ ક્ષેત્ર ઉત્પાદન, સેવાઓ અને વેપાર પ્રવૃત્તિઓમાં 7.47 કરોડથી વધુ સાહસોને આવરી લે છે. તે આશરે 32.8 કરોડ લોકોને આજીવિકા પૂરી પાડે છે, જે તેને કૃષિ પછી રોજગારીનો બીજો સૌથી મોટો સ્ત્રોત બનાવે છે. આ સાહસોનો મોટો હિસ્સો ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં કાર્યરત છે. તેઓ સ્થાનિક વેલ્યુ ચેઇનને ટેકો આપે છે, બિન-ખેતી રોજગારને પ્રોત્સાહન આપે છે અને પ્રાદેશિક આર્થિક વિકાસમાં ફાળો આપે છે. તેમના મહત્વને જોતા, ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં MSMEs ને મજબૂત બનાવવું મહત્વપૂર્ણ છે. આનાથી સર્વસમાવેશક વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન મળે છે, ઉત્પાદકતામાં સુધારો થાય છે અને નાના સાહસોને રાષ્ટ્રીય અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં સંકલિત કરવામાં મદદ મળે છે. ઘણા MSMEs બિન-નોંધાયેલ અને અનૌપચારિક સાહસો તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. તેમને ઔપચારિક બનાવવા જરૂરી છે જેથી તેઓ આ ક્ષેત્ર માટે આપવામાં આવતા ધિરાણ અને અન્ય સહાયનો લાભ લઈ શકે. તાજેતરના વર્ષોમાં, ડિજિટલ રજીસ્ટ્રેશન પ્લેટફોર્મ દ્વારા ઔપચારિકીકરણમાં વેગ આવ્યો છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, ઉદ્યમ અને ઉદ્યમ આસિસ્ટ પ્લેટફોર્મ દ્વારા 7.9 કરોડથી વધુ MSMEs અને અનૌપચારિક સૂક્ષ્મ સાહસોની નોંધણી કરવામાં આવી છે. આ નાના વ્યવસાયો માટે સંસ્થાકીય સહાય પદ્ધતિઓની વિસ્તરતી પહોંચને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ધિરાણ અને નાણાકીય સહાયના પગલાં

MSME વૃદ્ધિ માટે સસ્તું અને સમયસર ધિરાણ એ સૌથી મહત્વની જરૂરિયાતોમાંની એક છે. ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં સૂક્ષ્મ સાહસો માટે તે વધુ મહત્વનું છે. સરકારે આ ખામીને દૂર કરવા માટે બહુવિધ ધિરાણ અને નાણાકીય સહાય પદ્ધતિઓ અમલમાં મૂકી છે.

ક્રેડિટ ગેરંટી સ્કીમ (CGS)

MSME મંત્રાલય સૂક્ષ્મ અને લઘુ સાહસો માટેના ક્રેડિટ ગેરંટી ફંડ ટ્રસ્ટ (CGTMSE) દ્વારા ક્રેડિટ ગેરંટી સ્કીમ (CGS) અમલમાં મૂકે છે. આ સરકાર અને સ્મોલ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ ડેવલપમેન્ટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (SIDBI) ની સંયુક્ત પહેલ છે. આ યોજના સૂક્ષ્મ અને લઘુ સાહસો (MSEs) ને કોલેટરલ-ફ્રી (તારણ વિનાની) અને ત્રીજા પક્ષની ગેરંટી-મુક્ત ધિરાણના પ્રવાહને સરળ બનાવે છે. તે પ્રથમ પેઢીના અને વંચિત ઉદ્યોગસાહસિકોને સંસ્થાકીય નાણાકીય સહાય મેળવવા સક્ષમ બનાવે છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2025-26 મુજબ, બેંકો માટે CGS હેઠળ ગેરંટી કવરેજની મર્યાદા ₹5 કરોડથી વધારીને ₹10 કરોડ કરવામાં આવી છે. સુધારેલી માર્ગદર્શિકા 1 એપ્રિલ 2025 ના રોજ અથવા તે પછી મંજૂર કરાયેલી તમામ ગેરંટી માટે લાગુ પડે છે. વધુમાં, ટ્રાન્સજેન્ડર ઉદ્યોગસાહસિકો દ્વારા પ્રમોટ કરાયેલા MSEs માટે વિશેષ જોગવાઈ રજૂ કરવામાં આવી છે. આ સાહસો ગેરંટી ફીમાં 10% છૂટ તેમજ 85% સુધીના ઉન્નત ગેરંટી કવરેજ માટે પાત્ર છે, જે 1 માર્ચ 2025 થી અમલી છે.

સેલ્ફ-રિલાયન્ટ ઇન્ડિયા (SRI) ફંડ

ફંડ ઓફ ફંડ્સ મિકેનિઝમ દ્વારા MSMEsને ₹50,000 કરોડની ઇક્વિટી સપોર્ટ પૂરી પાડવા માટે સેલ્ફ-રિલાયન્ટ ઇન્ડિયા (SRI) ફંડ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ફંડમાં સરકાર તરફથી ₹10,000 કરોડ અને પ્રાઇવેટ ઇક્વિટી તથા વેન્ચર કેપિટલ ફંડ્સ દ્વારા ₹40,000 કરોડ એકત્ર કરવામાં આવશે. તે મધર ફંડ-ડોટર ફંડ સ્ટ્રક્ચર દ્વારા કાર્ય કરે છે, જેનું સંચાલન SEBI-રજિસ્ટર્ડ કેટેગરી-II અલ્ટરનેટિવ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફંડ, NSIC વેન્ચર કેપિટલ ફંડ લિમિટેડ (NVCFL) દ્વારા કરવામાં આવે છે. નવેમ્બર, 2025 સુધીમાં, SRI ફંડે ₹15,442 કરોડના રોકાણ સાથે 682 MSMEs ને ટેકો આપ્યો છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 એ સેલ્ફ-રિલાયન્ટ ઇન્ડિયા ફંડ માટે વધારાના ₹2,000 કરોડની જોગવાઈ કરી છે. આ જોખમી મૂડી (risk capital) સાથે સૂક્ષ્મ સાહસોને ટેકો આપવાનું જાળવી રાખવા માટે છે.

ઇમરજન્સી ક્રેડિટ લાઇન ગેરંટી સ્કીમ (ECLGS)

ECLGS (2020) પાત્ર MSMEs અને વ્યવસાયિક સાહસોને તેમની ઓપરેશનલ જવાબદારીઓ પૂરી કરવામાં મદદ કરે છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય કોવિડ-19 મહામારીને કારણે ઉભી થયેલ વિક્ષેપોના સંદર્ભમાં તેમને તેમના વ્યવસાયો ફરીથી શરૂ કરવામાં મદદ કરવાનો પણ છે. આ યોજના માર્ચ 2023 સુધી લંબાવવામાં આવી હતી. જાન્યુઆરી 2023 સુધીમાં, ECLGS હેઠળ ₹3.61 લાખ કરોડની ગેરંટી જાહેર કરવામાં આવી હતી. આ ગેરંટીથી 1.19 કરોડ લેણદારોને ફાયદો થયો હતો. ECLGS પર સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાના રિસર્ચ રિપોર્ટમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે લગભગ 14.6 લાખ MSME ખાતાઓને NPA વર્ગીકરણમાં સરકી જવાથી બચાવી લેવામાં આવ્યા હતા. આમાંથી લગભગ 98.3% ખાતા સૂક્ષ્મ અને લઘુ સાહસોની શ્રેણીના હતા. રિપોર્ટમાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું છે કે ECLGS ની શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં આશરે ₹2.2 lakh કરોડના MSME લોન ખાતાઓમાં સુધારો થયો છે.

MSMEs માટે કાનૂની અને સંસ્થાકીય સહાય MSMEsની નાણાકીય સ્થિરતા અને ઓપરેશનલ સાતત્ય માટે માલ અને સેવાઓ માટેની ચૂકવણીની સમયસર વસૂલાત આવશ્યક છે. આ સાહસો ઘણીવાર મર્યાદિત કાર્યકારી મૂડી (working capital) સાથે કામ કરે છે. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકારે આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે એક મજબૂત કાનૂની અને સંસ્થાકીય માળખું સ્થાપિત કર્યું છે.

MSMED એક્ટ, 2006 — પેમેન્ટ પ્રોટેક્શન

માઇક્રો, સ્મોલ એન્ડ મીડિયમ એન્ટરપ્રાઇઝ ડેવલપમેન્ટ (MSMED) એક્ટ, 2006 સૂક્ષ્મ અને લઘુ સાહસોને મોડી ચૂકવણી સામે વૈધાનિક સુરક્ષા પૂરી પાડે છે. આ કાયદા હેઠળ, ખરીદદારોએ માલ અથવા સેવાઓના સ્વીકારના 45 દિવસની અંદર MSEs ને ચૂકવણી કરવી ફરજિયાત છે. આ લેખિતમાં સંમત થયા મુજબ હોઈ શકે છે, જે 45 દિવસથી વધુ ન હોવી જોઈએ. પેમેન્ટમાં વિલંબથી ઉદ્ભવતા વિવાદોના ન્યાયિક નિર્ણય માટે, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 161 સૂક્ષ્મ અને લઘુ સાહસ સુવિધા કાઉન્સિલ (MSEFCs) સ્થાપવામાં આવી છે.

સમાધાન (SAMADHAAN) પોર્ટલ

MSME મંત્રાલયે ઓક્ટોબર 2017માં સમાધાન પોર્ટલ (samadhaan.msme.gov.in) લોન્ચ કર્યું હતું. તે MSEs ને મોડી ચૂકવણીની અરજીઓ ઓનલાઈન ફાઈલ કરવા અને મોનિટર કરવા માટે ટેકનોલોજી-સક્ષમ પદ્ધતિ પૂરી પાડે છે. કેસો આપમેળે સંબંધિત MSEFC ને ન્યાયિક નિર્ણય માટે મોકલવામાં આવે છે. આનાથી શારીરિક મુલાકાતો અથવા મધ્યસ્થીઓના જોડાણની જરૂરિયાત દૂર થાય છે. કેન્દ્રીય મંત્રાલયો, વિભાગો અને કેન્દ્રીય જાહેર ક્ષેત્રના સાહસો (CPSEs) પાસેથી લેણી ચૂકવણીઓને ટ્રેક કરવા માટે જૂન 2020 માં એક સમર્પિત પેટા-પોર્ટલ બનાવવામાં આવ્યું હતું. ડિસેમ્બર 2022 સુધીમાં, મે 2020થી કેન્દ્રીય મંત્રાલયો, વિભાગો અને CPSEs દ્વારા MSME ને ₹1,65,034 કરોડના લેણાં ચૂકવવામાં આવ્યા હતા. આ માળખાના આધારે, MSME મંત્રાલયે જૂન 2025 માં ઓનલાઇન ડિસ્પ્યુટ રિઝોલ્યુશન (ODR) પોર્ટલ લોન્ચ કર્યું. આ પોર્ટલ વિલંબિત ચૂકવણીના કેસોનું અંતિમ ડિજિટાઇઝ્ડ નિરાકરણ પૂરું પાડે છે. તે દેશભરના MSEs માટે નિવારણમાં સામેલ સમય અને ખર્ચમાં વધુ ઘટાડો કરે છે.

ઔપચારિકીકરણ અને અગ્રતા ક્ષેત્રનો સમાવેશ

ભારતના સૂક્ષ્મ સાહસોનો મોટો હિસ્સો સત્તાવાર નોંધણી અથવા દસ્તાવેજી નાણાકીય ઇતિહાસ વિના, અનૌપચારિક આર્થિક વ્યવસ્થાની બહાર કાર્ય કરે છે. આ માળખાકીય અનૌપચારિકતા સંસ્થાકીય ધિરાણ, સરકારી યોજનાઓ અને ઔપચારિક બજારો સુધીની તેમની પહોંચને મર્યાદિત કરે છે. સરકારે આ સાહસોને ઔપચારિક માળખામાં લાવવા માટે લક્ષિત પગલાં લીધાં છે.

ઉદ્યમ પોર્ટલ અને ઉદ્યમ આસિસ્ટ પ્લેટફોર્મ (UAP)

જાન્યુઆરી 2023માં લોન્ચ થયેલ UAP, ઔપચારિક નોંધણીનો અભાવ ધરાવતા અનૌપચારિક સૂક્ષ્મ સાહસો (IMEs) ને ઔપચારિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં લાવે છે. તે આવા સાહસોને નોંધણી કરવા અને અગ્રતા ક્ષેત્ર ધિરાણ (Priority Sector Lending - PSL) ના લાભો મેળવવા સક્ષમ બનાવે છે, જે સંસ્થાકીય ધિરાણ ઇકોસિસ્ટમમાં તેમના એકીકરણની સુવિધા આપે છે. ઉદ્યમ નોંધણી પોર્ટલ અને ઉદ્યમ આસિસ્ટ પ્લેટફોર્મની વચ્ચે, સરકારે સૂક્ષ્મ સાહસોના ઔપચારિકીકરણમાં નોંધપાત્ર વેગ આપ્યો છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, બંને પ્લેટફોર્મ પર 7.9 કરોડથી વધુ સાહસો નોંધાયેલા હતા, ઉદ્યમ પોર્ટલ પર 4.72 કરોડ અને ઉદ્યમ આસિસ્ટ પ્લેટફોર્મ પર 3.21 કરોડ. આ MSME ડિજિટાઇઝેશનમાં એક મહત્વપૂર્ણ માઇલસ્ટોન છે.

MSME હેઠળ વેપારીઓનો સમાવેશ

જુલાઈ 2021થી, સરકારની સુધારેલી માર્ગદર્શિકા દ્વારા છૂટક અને જથ્થાબંધ વેપારીઓને MSMEsના કાર્યક્ષેત્રમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. આનાથી સાહસોને ઉદ્યમ નોંધણી પોર્ટલ પર નોંધણી કરવા અને અગ્રતા ક્ષેત્ર ધિરાણ (PSL) ના ધોરણો હેઠળ લાભો મેળવવા સક્ષમ બનાવ્યા છે. આ પગલાંથી MSME કવરેજ વિસ્તર્યું અને વેપાર પ્રવૃત્તિઓને ઔપચારિક MSME ઇકોસિસ્ટમમાં સંકલિત કરવામાં સુવિધા મળી.

MSME વર્ગીકરણ સંક્રમણ દરમિયાન સમર્થન

વૃદ્ધિને અવરોધતી રોકવા માટે, સરકાર જ્યાં MSME ઉચ્ચ વર્ગીકરણ શ્રેણીમાં સ્નાતક (ગ્રેજ્યુએટ) થાય તેવા કિસ્સામાં ત્રણ વર્ષ સુધી બિન-કર લાભો ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપે છે. આ પગલું નાના સાહસો માટે તેમની કામગીરીના વ્યાપને વધારવા માટેના મુખ્ય અવરોધને દૂર કરે છે.

ડિજિટલાઇઝેશન અને માર્કેટ એક્સેસ પહેલ

MSMEની સ્પર્ધાત્મકતા માટે ડિજિટલ એકીકરણ વધુને વધુ કેન્દ્રમાં છે. તે સાહસોને સરકારી ખરીદી બજારોમાં પ્રવેશ મેળવવા, ઝડપી ચુકવણી વસૂલાત મેળવવા, પાલનને સુવ્યવસ્થિત કરવા અને તેમના ગ્રાહક આધારને વિસ્તારવા સક્ષમ બનાવે છે. સરકારે MSME ને તેમની કામગીરીના દરેક તબક્કે ટેકો આપવા માટે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મની એક વ્યાપક ઇકોસિસ્ટમ બનાવી છે.

MSMEs માટે ડિજિટલ ઇન્ડિયા સપોર્ટ

ડિજિટલ ઇન્ડિયા કાર્યક્રમ હેઠળ, સરકારે ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. તેનો હેતુ માંગ પર શાસન અને સેવાઓ પહોંચાડવાનો અને નાગરિકો તથા સાહસોના ડિજિટલ સશક્તિકરણને પ્રોત્સાહન આપવાનો પણ છે. MSMEs માટે, ડિજિટલ સક્ષમતા એટલે બજારમાં સુધારેલી પહોંચ, બહેતર નાણાંકીય સમાવેશ અને પાલનની સરળતા.

મુખ્ય MSME ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ

MSME ઔપચારિકીકરણ, ધિરાણ, બજાર જોડાણો અને વિવાદ નિવારણને ટેકો આપવા માટે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મની વ્યાપક ઇકોસિસ્ટમ વિકસાવવામાં આવી છે. આમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

· ઓનલાઇન MSME નોંધણી અને ઉદ્યમ નોંધણી નંબર જારી કરવા માટે ઉદ્યમ (Udyam) પોર્ટલ;

· જાહેર ખરીદી માટે ગવર્નમેન્ટ ઇ-માર્કેટપ્લેસ (GeM) અને MSMEs ને સીધા સરકારી ખરીદદારોને વેચવા માટે સક્ષમ બનાવવું;

· બહુવિધ ફાઇનાન્સર્સ દ્વારા ઇનવોઇસ ફાઇનાન્સિંગની સુવિધા માટે ટ્રેડ રિસીવેબલ્સ ડિસ્કાઉન્ટિંગ સિસ્ટમ (TReDS);

· ફરિયાદ નિવારણ અને હેન્ડહોલ્ડિંગ સપોર્ટ માટે MSME ચેમ્પિયન્સ (Champions) પોર્ટલ;

· MSMEs પાસેથી જાહેર ખરીદી પર નજર રાખવા માટે MSME સંબંધ (SAMBANDH);

· PMEGP-સમર્થિત પ્રોજેક્ટ્સની અરજી, મંજૂરી અને ટ્રેકિંગ માટે PMEGP પોર્ટલ;

· પરંપરાગત કારીગરોની નોંધણી અને સહાય માટે પીએમ વિશ્વકર્મા (PM Vishwakarma) પોર્ટલ અને;

· વિવાદોના ડિજિટલ નિરાકરણ માટે ઓનલાઇન ડિસ્પ્યુટ રિઝોલ્યુશન પોર્ટલ.

ઉદ્યોગસાહસિકતા અને આજીવિકા પ્રોત્સાહન યોજનાઓ

પ્રાઇમ મિનિસ્ટર્સ એમ્પ્લોયમેન્ટ જનરેશન પ્રોગ્રામ (PMEGP)

PMEGP એ MSME મંત્રાલયની મુખ્ય ક્રેડિટ-લિંક્ડ સબસિડી યોજના છે. તે ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ આયોગ (KVIC) દ્વારા રાષ્ટ્રીય સ્તરે અમલમાં મૂકવામાં આવે છે. રાજ્ય સ્તરે, તે KVIC કચેરીઓ, KVIBs અને જિલ્લા ઉદ્યોગ કેન્દ્રો (DICs) દ્વારા કાર્ય કરે છે. આ યોજનાનો હેતુ બિન-ખેતી ક્ષેત્રોમાં નવા સૂક્ષ્મ સાહસોની સ્થાપનાને ટેકો આપીને સ્વ-રોજગારની તકો પેદા કરવાનો છે. માર્જિન મની સબસિડી માટે પાત્ર મહત્તમ પ્રોજેક્ટ ખર્ચ ઉત્પાદન ક્ષેત્ર માટે ₹50 લાખ અને સેવા/વ્યવસાય ક્ષેત્ર માટે ₹20 લાખ છે. માર્જિન મની સબસિડી એ નવા સૂક્ષ્મ સાહસો સ્થાપવા માટે બેંક લોન પર બેક-એન્ડેડ સબસિડી તરીકે પૂરી પાડવામાં આવતી સરકાર દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવતી નાણાંકીય સહાય છે. યોજના હેઠળ, લાભાર્થી શ્રેણી અને સ્થાનના આધારે સબસિડી બદલાય છે. વિશેષ શ્રેણીઓ માટે, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પ્રોજેક્ટ ખર્ચના 35% સબસિડી છે. શહેરી વિસ્તારોમાં તે 25% છે. વિશેષ શ્રેણીમાં SC/ST, OBC, લઘુમતીઓ, મહિલાઓ, ભૂતપૂર્વ સૈનિકો, વિકલાંગ વ્યક્તિઓ અને ઉત્તર-પૂર્વ ક્ષેત્ર, પહાડી અને સરહદી વિસ્તારોના અરજદારોનો સમાવેશ થાય છે. નાણાકીય વર્ષ 2021-22 થી નાણાકીય વર્ષ 2025-26 સુધીમાં, PMEGP એ 5.8 લાખથી વધુ પ્રોજેક્ટ્સની સ્થાપનાને સમર્થન આપ્યું છે. ₹60,000 કરોડથી વધુની બેંક લોન મંજૂર કરવામાં આવી છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન, 4 લાખથી વધુ યુનિટ્સને ₹13,450 કરોડથી વધુની માર્જિન મની સબસિડી આપવામાં આવી છે. આના પરિણામે અંદાજે 36.3 લાખ વ્યક્તિઓને રોજગારીનું સર્જન થયું છે.

પીએમ વિશ્વકર્મા (PM Vishwakarma) યોજના

પીએમ વિશ્વકર્મા યોજના (2023) એવા કારીગરો અને શિલ્પકારોને એન્ડ ટૂ એન્ડ સર્વગ્રાહી ટેકો પૂરો પાડે છે જેઓ તેમના હાથ અને ઓજારોથી કામ કરે છે. આ યોજના 18 પરંપરાગત વેપારમાં સહાયનું વ્યાપક પેકેજ પૂરું પાડે છે. તેમાં પીએમ વિશ્વકર્મા પ્રમાણપત્ર અને ઓળખ કાર્ડ દ્વારા ઔપચારિક માન્યતાનો સમાવેશ થાય છે. તે 5-7 દિવસની મૂળભૂત તાલીમ (Basic Training) અને 15 દિવસ અથવા તેથી વધુની અદ્યતન તાલીમ (Advanced Training) દ્વારા કૌશલ્ય વૃદ્ધિની પણ ઓફર કરે છે. યોજના હેઠળ પ્રતિ દિવસ ₹500 નું સ્ટાઇપેન્ડ પણ આપવામાં આવે છે. લાભાર્થીઓને માર્કેટ લિંકેજ સપોર્ટની સાથે ઇ-વાઉચર દ્વારા ₹15,000 સુધીનું ટૂલકિટ પ્રોત્સાહન પણ મળે છે. કોલેટરલ-ફ્રી એન્ટરપ્રાઇઝ ડેવલપમેન્ટ લોન ₹1 લાખ અને ₹2 લાખના બે હપ્તામાં ₹3 લાખ સુધી પૂરી પાડવામાં આવે છે. તેનો સમયગાળો અનુક્રમે 18 મહિના અને 30 મહિનાનો છે. આ લોન 5% ના રાહત દરે આપવામાં આવે છે, જેમાં સરકાર 8% ની વ્યાજ સબવેન્શન (સહાય) પૂરી પાડે છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, પીએમ વિશ્વકર્મા યોજના હેઠળ 30 લાખથી વધુ કારીગરો નોંધાયેલા છે. તેમાંથી, 26.7 લાખથી વધુ લાભાર્થીઓએ કૌશલ્ય ચકાસણી પૂર્ણ કરી છે, જ્યારે 23.7 લાખથી વધુએ મૂળભૂત તાલીમ લીધી છે. આ કૌશલ્ય વૃદ્ધિ પર યોજનાનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ ઉપરાંત, ટૂલકિટ પ્રોત્સાહનો અને સાહસ વિકાસને ટેકો આપવા માટે 25.8 લાખથી વધુ ઇ-વાઉચર જારી કરવાની સાથે લગભગ ₹5,050 કરોડની આશરે 5.9 લાખ લોન મંજૂર કરવામાં આવી છે.

વધુ મજબૂત MSME ઇકોસિસ્ટમ તરફ

MSMEs ને મજબૂત કરવા માટે સરકારનો અભિગમ, ખાસ કરીને ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં, એક વ્યાપક વ્યૂહરચના દર્શાવે છે. તે ધિરાણ, પાલન, ઔપચારિકીકરણ અને બજાર પહોંચમાં રહેલા માળખાકીય અવરોધોને દૂર કરે છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 હેઠળ ₹10,000 કરોડનું SME ગ્રોથ ફંડ અને SRI ફંડમાં વધારાની ફાળવણીએ ઇક્વિટી સપોર્ટને વધુ મજબૂત બનાવ્યું છે. તે કેન્દ્રીય જાહેર ક્ષેત્રના સાહસોમાં TReDS ફરજિયાત બનાવે છે. આ પગલાં ક્ષેત્રીય જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે નીતિગત માળખાને મજબૂત કરી રહ્યા છે. આગળ વધતા, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ, નાણાકીય સંસ્થાઓ અને પાયાના સ્તરે અમલીકરણ એજન્સીઓ વચ્ચે સતત સંકલન નિર્ણાયક રહેશે. તે સુનિશ્ચિત કરશે કે આ યોજનાઓના ફાયદા છેવાડાના ઉદ્યોગસાહસિકો, કારીગરો, ગ્રામીણ વેપારીઓ અને પ્રથમ પેઢીના સૂક્ષ્મ સાહસ માલિકો સુધી પહોંચે. આ હિતધારકો ભારતના આત્મનિર્ભર આર્થિક વિકાસનો પાયો બનાવે છે.