કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ તેમજ ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે ઉત્તર ભારતમાં કૃષિ અને ખેતીને નવી દિશા આપવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે આયોજિત ઉત્તરીય પ્રાદેશિક કૃષિ પરિષદના પ્રસંગે જણાવ્યું હતું કે કૃષિ વિકાસનો ભાવિ માર્ગ હવે તમામ પ્રદેશો માટે સમાન નીતિ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવશે નહીં. તેમણે કહ્યું કે કૃષિ આયોજન હવે પ્રાદેશિક જરૂરિયાતો, આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ, પાણીની ઉપલબ્ધતા અને સ્થાનિક પાકની પરિસ્થિતિઓ અનુસાર આગળ વધવું જોઈએ.

લખનૌમાં એક પ્રેસ કોન્ફરન્સને સંબોધતા, તેમણે ખરીફ અને રવિ પાકની વ્યૂહરચના, કઠોળ અને તેલીબિયાંમાં આત્મનિર્ભરતા, કૃષિમાં વૈવિધ્યકરણ, નાના ખેડૂતો માટે સંકલિત ખેતી, કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ, ફાર્મર આઈડી, પ્રાકૃતિક ખેતી, ખાતર સબસિડી, બટાકા પકવતા ખેડૂતો માટે રાહત અને નકલી કૃષિ ઇનપુટ્સ વિરુદ્ધ કડક કાયદાની તૈયારી વિશે વિગતવાર વાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે કેન્દ્ર અને રાજ્યો કૃષિને વધુ નફાકારક, ટકાઉ અને ખેડૂત-કેન્દ્રિત બનાવવા માટે સંયુક્ત રીતે નક્કર રોડમેપ તૈયાર કરશે.

લખનૌમાં યોજાયેલી ઉત્તરીય પ્રાદેશિક કૃષિ પરિષદને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા પ્રાદેશિક સંકલન માટેના વ્યાપક મંચ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે. મીડિયા સાથે વાત કરતા શ્રી ચૌહાણે કહ્યું કે દેશના વિવિધ ભાગોમાં આબોહવા, જળ સંસાધનો, જમીનની સ્થિતિ અને પાકની પદ્ધતિઓ અલગ-અલગ હોય છે. તેથી, એવું અનુભવવામાં આવ્યું હતું કે તમામ કૃષિ વાસ્તવિકતાઓને સંબોધવા માટે એક સિંગલ નેશનલ કોન્ફરન્સ પૂરતી રહેશે નહીં.

આ વિચાર સાથે દેશને પાંચ પ્રદેશોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે અને પાંચ પ્રાદેશિક કૃષિ પરિષદો યોજવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. લખનૌમાં યોજાઈ રહેલી કોન્ફરન્સ તે શ્રેણીનો બીજો તબક્કો છે.

તેમણે કહ્યું કે ભારત સરકાર પાસે કૃષિ વિકાસ માટેની યોજનાઓ, અધિકારીઓ, સંશોધન સંસ્થાઓ અને નોંધપાત્ર વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતા છે. જો કે, કૃષિ એ રાજ્યનો વિષય છે, અને તેથી યોજનાઓનું વાસ્તવિક અમલીકરણ રાજ્ય સરકારોના સહયોગથી જ શક્ય છે. આ કારણોસર, ખરીફ અને રવિ સીઝન માટે સંપૂર્ણ રોડમેપ રાજ્યો સાથે સંયુક્ત રીતે તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. તે જ સમયે, ખેડૂતોની આવક, ઉત્પાદન અને બજારોને સીધી અસર કરતા મહત્વના મુદ્દાઓને પણ ચર્ચાના ટેબલ પર લાવવામાં આવી રહ્યા છે.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ચર્ચાનો અવકાશ હવે ફક્ત ખરીફ અને રવિ પાક પૂરતો મર્યાદિત રહેશે નહીં. કૃષિને કેવી રીતે વૈવિધ્યસભર બનાવી શકાય, ખેતીને વધુ નફાકારક કેવી રીતે બનાવી શકાય, ભારત કઠોળ અને તેલીબિયાંમાં આત્મનિર્ભર કેવી રીતે બની શકે, અને બાગાયત અને પ્રક્રિયાને કેવી રીતે પ્રોત્સાહન આપી શકાય તે જેવા મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો આ પરિષદના કેન્દ્રમાં છે.

તેમણે કહ્યું કે ભારતે અનાજ ઉત્પાદનમાં નવા વિક્રમો સ્થાપ્યા છે અને ઘઉં તેમજ ડાંગરના ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે. દેશ ચોખાના ઉત્પાદનમાં અગ્રણી સ્થાને પહોંચ્યો છે અને ઘઉંના સુધારેલા ઉત્પાદનને કારણે સરકારે 50 લાખ મેટ્રિક ટન ઘઉંની નિકાસ કરવાની પણ મંજૂરી આપી છે.

જોકે, તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે અનાજ ઉત્પાદનમાં સિદ્ધિઓ હોવા છતાં કઠોળ અને તેલીબિયાંમાં આત્મનિર્ભરતા અત્યંત મહત્વની છે. તેમણે કહ્યું કે 140 કરોડ ભારતીયો માટે પૂરતું અનાજ અને પૌષ્ટિક આહાર સુનિશ્ચિત કરવાની જવાબદારી સરકારની છે. તેથી, કૃષિ નીતિ માટે ત્રણ મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે — રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી, ખેડૂતોની આવક અને આજીવિકા સુધારવી અને લોકોને પૌષ્ટિક અનાજ ઉપલબ્ધ કરાવવું.

શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે કહ્યું કે સરકારની વ્યૂહરચના છ મુખ્ય સ્તંભો પર આગળ વધી રહી છે. આમાં ઉત્પાદન વધારવું, ખેતીના ખર્ચમાં ઘટાડો કરવો, ખેડૂતોને તેમની સખત મહેનતનું પૂરતું મૂલ્ય મળે તે સુનિશ્ચિત કરવું, નુકસાન થાય ત્યારે વળતરની ગેરંટી આપવી, કૃષિ વૈવિધ્યકરણને પ્રોત્સાહન આપવું અને ખેતીને બજારો સાથે જોડવાનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે કહ્યું કે ભવિષ્ય માટે માત્ર ઘઉં-ડાંગર આધારિત કૃષિ પર નિર્ભર રહેવું પૂરતું નથી. તેથી, કઠોળ, તેલીબિયાં, બાગાયત, ફળો અને શાકભાજી, ફૂડ પ્રોસેસિંગ અને મૂલ્યવર્ધનને મજબૂત બનાવવું એ સમયની જરૂરિયાત બની ગઈ છે.

તેમણે નાના ખેડૂતોની સ્થિતિનો વિશેષ ઉલ્લેખ કર્યો અને કહ્યું કે ઉત્તર પ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં ખૂબ મોટી સંખ્યામાં ખેડૂતો પાસે ઓછી જમીન છે. આવા સંજોગોમાં, મર્યાદિત જમીનમાંથી વધુ આવક પેદા કરતા ખેતીના મોડેલ આવશ્યક છે. શ્રી ચૌહાણે કહ્યું કે ઇન્ટરક્રોપિંગ (આંતરપાક), અનાજ સાથે ફળો અને શાકભાજીનું મિશ્રણ, પશુપાલન, મત્સ્યપાલન, મધમાખી ઉછેર અને વૃક્ષ-આધારિત ખેતી જેવી સંકલિત ખેતી પ્રણાલી નાના ખેડૂતો માટે અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે. કેન્દ્રીય મધ્યસ્થ સરકારે આવા ઘણા મોડેલ તૈયાર કર્યા છે જે રાજ્યો સાથે શેર કરવામાં આવશે જેથી તેઓ સ્થાનિક જરૂરિયાતો અનુસાર અમલમાં મૂકી શકાય.

પ્રેસ કોન્ફરન્સ દરમિયાન કેન્દ્રીય મંત્રીએ કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ યોજના પર પણ જોરદાર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે કરોડો ખેડૂતો પાસે હજુ પણ સસ્તી ઔપચારિક કૃષિ લોન સુધી સંપૂર્ણ પહોંચ નથી. તેથી, દરેક પાત્ર ખેડૂતને કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ મળે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક વિશેષ અભિયાન શરૂ કરવામાં આવશે. તેમણે કહ્યું કે જો ખેડૂતને ઓછા વ્યાજ દરે સમયસર લોન મળે છે, તો તે વધુ સારા બિયારણ, ખાતર, મશીનરી અને અન્ય સંસાધનોનો ઉપયોગ કરી શકશે. જેના પરિણામે ઉત્પાદકતા અને આવક બંનેમાં વધારો થશે.

તેમણે ફાર્મર આઈડીને કૃષિ શાસનમાં એક મોટા સુધારા તરીકે ગણાવ્યું હતું. તેમના મતે, ફાર્મર આઈડી બનાવ્યા પછી, જમીનનો રેકોર્ડ, ખસરા નંબર, પશુધન અને ખેડૂતને લગતી અન્ય જરૂરી માહિતી એક જ પ્લેટફોર્મ પર ઉપલબ્ધ થશે. આનો અર્થ એ થશે કે ખેડૂતોએ વિવિધ યોજનાઓ હેઠળ લાભ મેળવવા માટે વારંવાર દસ્તાવેજો લઈને ઓફિસથી ઓફિસ સુધી દોડવાની જરૂર રહેશે નહીં. સરકારી લાભો વધુ ઝડપથી, પારદર્શક રીતે અને લક્ષિત રીતે પહોંચાડી શકાય છે. તેમણે કહ્યું કે કરોડો ફાર્મર આઈડી પહેલેથી જ બનાવી દેવામાં આવ્યા છે અને રાજ્યોને બાકીની પ્રક્રિયા ઝડપથી પૂર્ણ કરવા સૂચના આપવામાં આવી છે.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ એમ પણ કહ્યું કે કેન્દ્ર સરકાર રાજ્ય સરકારોના સહયોગમાં એક અભિયાન દ્વારા ‘લેબ ટુ લેન્ડ’ (પ્રયોગશાળાથી ખેતર સુધી) ના ખ્યાલને મજબૂત કરવા ઈચ્છે છે. તેમણે કહ્યું કે વિકસિત કૃષિ સંકલ્પ અભિયાન હેઠળ વૈજ્ઞાનિકો અને અધિકારીઓની ટીમો ગામેગામ પ્રવાસ કરશે, ખેડૂત સભાઓ દ્વારા ખેડૂતો સાથે વાર્તાલાપ કરશે અને આધુનિક સંશોધનો, નવી ટેકનોલોજી, વધુ સારા બિયારણ અને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ સમજાવશે જે ઉત્પાદન વધારી શકે છે. તેમણે કહ્યું કે જ્યાં સુધી પ્રયોગશાળાઓમાં પેદા થયેલું જ્ઞાન ખેતરો સુધી પહોંચશે નહીં, ત્યાં સુધી ખેડૂતોને સંશોધનનો વાસ્તવિક લાભ મળી શકશે નહીં.

ઉત્તર પ્રદેશનો ખાસ ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું કે કેન્દ્ર સરકાર દરેક સંજોગોમાં રાજ્ય સરકારોની સાથે છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે બટાકાના ભાવમાં ઘટાડો થયા પછી, ખેડૂતોને રાહત મળી શકે તે માટે MIS (મેનેજમેન્ટ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ્સ) યોજના હેઠળ 20 લાખ મેટ્રિક ટન બટાકાની ખરીદી માટે મંજૂરી આપવામાં આવી છે. તેમણે વધુમાં જાહેરાત કરી હતી કે બટાકાના ઉત્પાદન, સંશોધન, પ્રોસેસિંગ અને સ્ટોરેજ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત કરવા માટે ઉત્તર પ્રદેશમાં ઇન્ટરનેશનલ પ્રોસેસિંગ સેન્ટર સ્થાપવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. તેનાથી ખેડૂતોને તેમની પેદાશના વધુ સારા ભાવ મેળવવામાં મદદ મળશે અને પ્રોસેસિંગ આધારિત તકો ઊભી થશે.

બાગાયતને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તેમણે કહ્યું કે દેશમાં નવ ક્લીન પ્લાન્ટ સેન્ટર્સ (Clean Plant Centres) સ્થાપવામાં આવી રહ્યા છે. તેમનો ઉદ્દેશ્ય ખેડૂતોને ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળી, રોગમુક્ત અને વધુ સારી ઉપજ આપતી રોપણી સામગ્રી પૂરી પાડવાનો છે જેથી બાગાયત ક્ષેત્રને નવી ગતિ મળે. તેમણે કહ્યું કે પલ્સ મિશન (કઠોળ મિશન), ઓઈલસીડ્સ મિશન (તેલીબિયાં મિશન), ગુણવત્તાયુક્ત બિયારણની ઉપલબ્ધતા, બાગાયત વિસ્તરણ અને કૃષિ વૈવિધ્યકરણ એ પરિષદની મુખ્ય એજન્ડા આઈટમ્સ છે.

ખાતરના ભાવ અંગેના એક પ્રશ્નના જવાબમાં શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે કહ્યું કે ખાતરના વધતા આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવનો બોજ ખેડૂતો પર પડવા દેવામાં આવશે નહીં. તેમણે કહ્યું કે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં તાજેતરમાં મળેલી કેબિનેટ બેઠકમાં રૂ. 41,000 કરોડની વધારાની રકમ મંજૂર કરવામાં આવી હતી જેથી ખેડૂતોને યુરિયા રૂ. 266 પ્રતિ બેગ અને DAP (ડાયમોનિયમ ફોસ્ફેટ) રૂ. 1,350 પ્રતિ બેગ મળવાનું ચાલુ રહે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે ભારત સરકાર પોતે જ ખાતર ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક ફુગાવાની અસર સહન કરી રહી છે જેથી ખેડૂતો પર ખર્ચનો બોજ ન વધે.

ભેળસેળ, નકલી બિયારણ, નકલી જંતુનાશકો અને કૃષિ ઇનપુટ્સની ગુણવત્તાના મુદ્દે તેમણે કડક વલણ અપનાવ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે આ માત્ર ખેડૂતોના પાકનો પ્રશ્ન નથી પરંતુ માનવ સ્વાસ્થ્યને લગતી ગંભીર બાબત પણ છે. તેમણે કહ્યું કે ફળો, શાકભાજી અને અન્ય ખાદ્ય ઉત્પાદનોમાં ભેળસેળ તેમજ રસાયણોનો અસંતુલિત ઉપયોગ રોગોનું જોખમ વધારે છે. તેથી, સરકાર જ્યાં પ્રાકૃતિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે, ત્યાં જ તે નકલી અને ભેળસેળિયા કૃષિ ઉત્પાદનો વિરુદ્ધ અભિયાન પણ ચલાવી રહી છે.

પ્રાકૃતિક ખેતી પર બોલતા તેમણે કહ્યું કે રાસાયણિક ખાતરોનો અસંતુલિત ઉપયોગ જમીનના સ્વાસ્થ્યને અને માનવ સ્વાસ્થ્ય પર પણ અસર કરે છે. આ કારણોસર, કેન્દ્ર સરકારે નેશનલ મિશન ઓન નેચરલ ફાર્મિંગ શરૂ કર્યું છે. તેમણે સ્વીકાર્યું હતું કે પ્રાકૃતિક ખેતી શરૂ કરનારા ખેડૂતોને શરૂઆતના વર્ષો દરમિયાન સંક્રમણકાલીન પડકારોનો સામનો કરવો પડી શકે છે. તેથી, પ્રતિ હેક્ટર નાણાકીય સહાયની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે જેથી ખેડૂતો આ પરિવર્તન દરમિયાન પોતાને અસહાય ન અનુભવે.

તેમણે એમ પણ કહ્યું કે નકલી બિયારણ અને જંતુનાશકો સાથે કામ કરવા માટે હાલના કાયદા પૂરતા કડક નથી. જૂના કાયદાઓ હેઠળ, ઘણા કિસ્સાઓમાં માત્ર મામૂલી દંડની જોગવાઈ છે, જે ગુનેગારો સામે અસરકારક અવરોધ ઉભો કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે. તેથી, સરકાર સીડ્સ એક્ટ (બિયારણ ધારો) અને પેસ્ટિસાઇડ્સ એક્ટ (જંતુનાશક ધારો) માં વધુ કડક જોગવાઈઓ રજૂ કરવાની તૈયારી કરી રહી છે જેથી ખેડૂતોને છેતરનારા અને ભેળસેળ ફેલાવનારાઓ સામે કડક કાર્યવાહી કરી શકાય.

પ્રેસ કોન્ફરન્સ દરમિયાન, જ્યારે ઉત્તર ભારત માટે વિશેષ કૃષિ કોરિડોર અથવા નિકાસ વ્યૂહરચના વિશે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે કેન્દ્રીય મંત્રીએ કહ્યું કે કૃષિ ઉત્પાદનોના પ્રોસેસિંગ અને નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વિવિધ રાજ્યોમાં અલગ-અલગ વ્યૂહરચના વિકસાવવામાં આવી રહી છે. તેમણે કહ્યું કે ઉત્તર ભારતના ફળો, શાકભાજી અને અન્ય કૃષિ ઉત્પાદનો માટે વધુ સારા બજારો મેળવવા માટે સંકલિત પ્રયાસોને આગળ વધારવામાં આવશે.

લખનૌમાં યોજાઈ રહેલી ઉત્તરીય પ્રાદેશિક કૃષિ પરિષદને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નીતિગત અને વ્યવહારિક બંને સ્તરે ઉત્તર ભારતમાં ખેતી માટે મહત્વપૂર્ણ ગણવામાં આવી રહી છે. કોન્ફરન્સમાંથી ઉભરી આવતી ભલામણો આગામી ખરીફ અને રવિ સીઝન માટેની તૈયારીઓમાં માર્ગદર્શન આપશે એટલું જ નહીં, પણ ખેડૂતોની આવક, પાક વૈવિધ્યકરણ, પોષણ સુરક્ષા, ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર અને ટકાઉ કૃષિના ક્ષેત્રોમાં ભાવિ પગલાં નક્કી કરવામાં પણ મદદ કરશે.

તેમણે કહ્યું કે વ્યાપક ઉદ્દેશ્ય સ્પષ્ટ છે: ખેડૂત દરેક નીતિગત નિર્ણયના કેન્દ્રમાં રહે તે સુનિશ્ચિત કરીને કૃષિ પ્રદેશ-વિશિષ્ટ, વિજ્ઞાન-આધારિત, બજાર-લિંક્ડ અને નફાકારક બનવી જોઈએ. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે આવનારા વર્ષોમાં કૃષિને માત્ર પાકની ખેતી તરીકે નહીં, પરંતુ પ્રોસેસિંગ, મૂલ્યવર્ધન, નિકાસ, ટેકનોલોજી અને પર્યાવરણીય ટકાઉપણું સાથે જોડાયેલી એક સંકલિત આર્થિક પ્રવૃત્તિ તરીકે જોવી જોઈએ. તે માળખામાં, ખેડૂતની સમૃદ્ધિ નીતિની સફળતાનો મુખ્ય માપદંડ રહેશે. તેમણે કહ્યું કે સરકાર દરેક ખેડૂત, ખાસ કરીને નાના અને સીમાંત ખેડૂતોને આધુનિક પ્રણાલીઓ, બજારની ઉત્તમ પહોંચ, ઓછો ખર્ચ, સુધારેલી ઉત્પાદકતા અને મજબૂત સંસ્થાકીય સહાયનો લાભ મળે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.

તેમણે કહ્યું કે, લખનૌમાં આયોજિત પરિષદ કૃષિ આયોજનમાં વ્યવહારુ પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે - સામાન્ય અભિગમોથી પ્રદેશવાર ઉકેલો તરફ, અલગ યોજનાઓથી સંકલિત વ્યૂહરચના તરફ, અને ફક્ત ઉત્પાદનથી આવક, પોષણ અને ટકાઉપણું સુધી. રાજ્યો, વૈજ્ઞાનિકો, વહીવટકર્તાઓ અને હિસ્સેદારો સાથે આવા પરામર્શ દ્વારા, તેમણે કહ્યું કે સરકાર ભવિષ્ય માટે તૈયાર કૃષિ પ્રણાલી બનાવવાનું લક્ષ્ય રાખે છે જે ખોરાક સુરક્ષિત કરે છે, ગ્રામીણ આજીવિકામાં સુધારો કરે અને ભારતના કૃષિ અર્થતંત્રને મજબૂત બનાવે છે.

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2255324) મુલાકાતી સંખ્યા : 18