ભારતીય રેલવે મુસાફરોના ટિકિટ ભાડામાં વધારો કર્યા વિના ભંગારના મુદ્રીકરણ (monetisation) માંથી સતત કમાણી અને નોન-ફેર રેવન્યુ (ભાડા સિવાયની આવક) ના સ્ત્રોતોમાં સતત વધારા દ્વારા મુસાફરોના અનુભવને બહેતર બનાવવાની સાથે પોતાની નાણાકીય સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત બનાવી રહી છે. બિનઉપયોગી અસ્કયામતોમાંથી મૂલ્ય મેળવીને અને ભાડા સિવાયના નવીન આવકના માર્ગો વિસ્તારીને, રેલવે એ સુનિશ્ચિત કરી રહી છે કે સ્ટેશનની સુવિધાઓ, સ્વચ્છતા, ડિજિટલ સેવાઓ અને મુસાફરોની સુવિધાઓમાં સુધારો નાણાકીય રીતે ટકાઉ રીતે પ્રાપ્ત થાય. આ સંતુલિત અભિગમ કાર્યક્ષમ એસેટ મેનેજમેન્ટ, ગ્રાહક-કેન્દ્રીય રોકાણો અને પર્યાવરણીય રીતે ટકાઉ પ્રથાઓ પરના વ્યૂહાત્મક ફોકસને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે વધુ આરામદાયક, આધુનિક અને વિશ્વસનીય મુસાફરીનો અનુભવ પ્રદાન કરવાની રેલવેની પ્રતિબદ્ધતાને મજબૂત બનાવે છે.

ભારતીય રેલવેએ ભંગાર મુદ્રીકરણની ક્ષમતાનો લાભ લીધો ભારતીય રેલવેએ ભંગારના નિકાલમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન હાંસલ કર્યું છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં મજબૂત પ્રદર્શન નોંધાવે છે. ₹6000 કરોડના લક્ષ્યાંક સામે, રેલવેએ ₹6813.86 કરોડનું ભંગારનું વેચાણ નોંધાવ્યું છે, જે નોંધપાત્ર કાર્યક્ષમતા સાથે નિર્ધારિત બેન્ચમાર્કને વટાવી ગયું છે. આ સિદ્ધિ પાછલા નાણાકીય વર્ષ 2024-25 ના મજબૂત પ્રદર્શન પર આધારિત છે, જેમાં ભારતીય રેલવેએ ₹6641.78 કરોડના ભંગારનું વેચાણ હાંસલ કરીને તેના ₹5400 કરોડના લક્ષ્યાંકને વટાવી દીધો હતો. ભંગાર મુદ્રીકરણમાં સતત ગતિ ભારતીય રેલવેના કાર્યક્ષમ એસેટ મેનેજમેન્ટ અને પારદર્શક નિકાલ પ્રક્રિયાઓ તરફના કેન્દ્રિત અભિગમને પ્રતિબિંબિત કરે છે. બિનઉપયોગી સામગ્રીને પદ્ધતિસર સાફ કરીને, સંસ્થા માત્ર બિનઉપયોગી અસ્કયામતોમાંથી મૂલ્ય જ નથી મેળવી રહી પરંતુ ડેપો, યાર્ડ અને વર્કશોપમાં મહત્વની જગ્યાઓ પણ ખાલી કરી રહી છે. આ પહેલ રિસાયકલિંગને પ્રોત્સાહન આપીને અને કચરાના સંચયને ઘટાડીને પર્યાવરણીય ટકાઉપણામાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે.

નોન-ફેર રેવન્યુ રેલવેને મજબૂત બનાવે છે અને મુસાફરોના અનુભવને બહેતર બનાવે છે નોન-ફેર રેવન્યુ (NFR) ભારતીય રેલવેની નાણાકીય ટકાઉપણાને મજબૂત કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ તરીકે ઉભરી આવી છે, જેનો સીધો લાભ સમગ્ર નેટવર્કના મુસાફરોને મળી રહ્યો છે. સ્ટેશન રિડેવલપમેન્ટ, જાહેરાત, રેલવે અસ્કયામતોના વ્યાપારી ઉપયોગ અને અન્ય નવીન પહેલો જેવા માર્ગો દ્વારા આવક ઉભી કરીને, NFR પેસેન્જર ભાડા અને નૂર (freight) ની કમાણી પરની અતિશય નિર્ભરતા ઘટાડે છે. આ વધારાની આવક ભારતીય રેલવેને આધુનિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં પુનઃરોકાણ કરવા, સ્ટેશનની સુવિધાઓને અપગ્રેડ કરવા, સ્વચ્છતા અને મુસાફરોની સુવિધાઓ વધારવા, ડિજિટલ સેવાઓ સુધારવા અને વધુ સારી ટ્રેનો અને સુરક્ષા પ્રણાલીઓ રજૂ કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. આ આખરે મુસાફરો માટે વધુ આરામદાયક, અનુકૂળ અને વિશ્વસનીય મુસાફરીનો અનુભવ પ્રદાન કરે છે.

NFR કમાણીમાં સતત વૃદ્ધિ—નાણાકીય વર્ષ 2021-22માં અંદાજે ₹290 કરોડથી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં ₹777.76 કરોડ—એક મજબૂત ઊર્ધ્વગામી માર્ગ દર્શાવે છે, જે પાંચ વર્ષમાં અંદાજે 168% નો એકંદર વધારો નોંધાવે છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે, અંદાજિત NFR લક્ષ્યાંક ₹720.85 કરોડ હતો, જે વાસ્તવિક આવક ₹777.76 કરોડ પર પહોંચવાની સાથે પહેલેથી જ વટાવી દેવામાં આવ્યો છે, જે લગભગ 107.9% ની સિદ્ધિમાં પરિવર્તિત થાય છે. તેની સરખામણીમાં, નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં NFR કમાણી ₹686.86 કરોડ હતી. આ વલણ ભારતીય રેલવેની નાણાકીય સ્થિતિને મજબૂત કરવામાં વ્યૂહાત્મક મુદ્રીકરણ પહેલોના વધતા મહત્વને રેખાંકિત કરે છે.

આ સંદર્ભમાં, નીચે મુજબની પહેલો લેવામાં આવી છે:

પ્રીમિયમ બ્રાન્ડ આઉટલેટ્સ NFR ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કંપનીની માલિકીના સિંગલ બ્રાન્ડ પ્રીમિયમ આઉટલેટ્સ સ્થાપવા માટે કોન્ટ્રાક્ટ આપવા માટે ઝોનલ રેલવેને માર્ગદર્શિકા જારી કરવામાં આવી છે. રેલવેએ આ નીતિ હેઠળ કેટલાક નવીન બ્રાન્ડેડ આઉટલેટ્સ ખોલ્યા છે અને મુસાફરોના અનુભવને વધારવા માટે આ જ તર્જ પર અન્ય બ્રાન્ડેડ સ્ટોર્સ પણ ખોલવામાં આવશે. સમગ્ર ભારતીય રેલવેમાં NFR દ્વારા 22 પ્રીમિયમ બ્રાન્ડ્સ ફાળવવામાં આવી છે.

પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જનઔષધિ કેન્દ્રો (PMBJKs) ખોલવા રેલવે સ્ટેશનો પરથી પસાર થતા મુસાફરોના સ્વાસ્થ્ય અને કલ્યાણને વધારવાના પ્રયાસમાં, ભારતીય રેલવેએ રેલવે સ્ટેશન પરિસરમાં 50 પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જનઔષધિ કેન્દ્રો (PMBJKs) સ્થાપવા માટે એક નીતિગત માળખું તૈયાર કર્યું હતું અને તેનો અમલ કર્યો હતો. PMBJK સ્ટોલ્સ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ એન્ડ મેડિકલ ડિવાઈસીસ બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયા દ્વારા જારી કરાયેલ માર્ગદર્શિકા અનુસાર કાર્ય કરે છે. 12 માર્ચ 2024 ના રોજ, માનનીય પ્રધાનમંત્રી દ્વારા તમામ 50 PMBJKs નું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું. વધુમાં, આ પહેલની સફળતાના આધારે અને કલ્યાણકારી યોજનાને વધુ વિસ્તૃત કરવા માટે, ભારતીય રેલવેમાં વધારાના 100 PMBJKs સ્થાપવા માટે સૂચનાઓ જારી કરવામાં આવી છે. આ વધારાના 100 PMBJKs માંથી, 18 PMBJKs નું ઉદ્ઘાટન માનનીય પ્રધાનમંત્રી દ્વારા 13 નવેમ્બર 2024 ના રોજ કરવામાં આવ્યું હતું. આજદિન સુધીમાં, ભારતીય રેલવેમાં 150 માંથી 120 PMBJKs ખોલવામાં આવ્યા છે. ભારતીય રેલવેમાં પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જનઔષધિ કેન્દ્ર (PMBJK) આઉટલેટ્સના વધુ વિસ્તરણ માટેની સત્તા ઝોનલ રેલવેના જનરલ મેનેજરોને સોંપવામાં આવી છે જેથી PMBJK યોજનાના પ્રસારને વેગ મળે, વધુ આવક ઉભી થાય તેમજ મુસાફરોનો લાભ સુનિશ્ચિત થાય.

ઝોનલ રેલવે દ્વારા નોંધપાત્ર પહેલ રેલવેએ નવીન વિચારો અને તેમના અસરકારક અમલીકરણ દ્વારા મુસાફરોના અનુભવને વધારવા અને નોન-ફેર રેવન્યુ (NFR) ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સતત પ્રયાસો કર્યા છે. હાથ ધરવામાં આવેલી કેટલીક નોંધપાત્ર પહેલોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: મલ્ટી લેવલ કાર પાર્કિંગ, મેડિકલ કેર સેન્ટર, નર્સિંગ પોડ્સ, વેગન ક્લિનિંગ કોન્ટ્રાક્ટ, પેઇડ સર્વિસ તરીકે ઇ-વ્હીલ ચેરની સુવિધા, હેલ્થ કિઓસ્ક, ગેમિંગ ઝોન, પ્લાસ્ટિક બોટલ ક્રશિંગ મશીન, પ્લેટફોર્મ બ્રાન્ડિંગ, મુસાફરોની સુવિધા અને જાહેર સુવિધા માટે ખાલી જગ્યાનો ઉપયોગ વગેરે.

હાઇ-સ્પીડ વાઇ-ફાઇ, વર્કસ્ટેશન, ચાર્જિંગ પોઈન્ટ્સ, કોન્ફરન્સ સુવિધાઓ અને આરામદાયક બેઠકો આપીને મુસાફરોની સુવિધાઓ વધારવા માટે પશ્ચિમ રેલવે દ્વારા પ્રીમિયમ કો-વર્કિંગ સ્પેસ/ડિજિટલ લાઉન્જની નવી નવીનતા તૈયાર કરવામાં આવી છે. વધારાની સેવાઓમાં પ્રિન્ટિંગ, સ્કેનિંગ, રિફ્રેશમેન્ટ અને કલાક દીઠ વર્કસ્પેસ એક્સેસ અને બંડલ પેકેજ જેવા લવચીક વપરાશ પ્લાનનો સમાવેશ થાય છે. આ પહેલ રેલવે સ્ટેશનો પર આધુનિક, આરામદાયક અને ઉત્પાદક પ્રતીક્ષા અનુભવ પૂરો પાડવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. અન્ય રેલવેમાં આવા સારા વિચારોનો પ્રસાર કરવા માટે, અન્ય ઝોનલ રેલવેને જરૂરી નિર્દેશો આપવામાં આવ્યા હતા.

ઉપરોક્ત તમામ પહેલો ભારતીય રેલવે માટે નોન-ફેર રેવન્યુમાં વધારો કરી રહી છે અને સાથે સાથે મુસાફરોને વધુ અનુકૂળ અને આરામદાયક મુસાફરીનો અનુભવ પણ પ્રદાન કરી રહી છે.

SM/NP/JD