રક્ષા મંત્રી શ્રી રાજનાથ સિંહના વડપણ હેઠળના અનૌપચારિક મંત્રીઓના જૂથ (IGoM) એ પશ્ચિમ એશિયાની વર્તમાન સ્થિતિની સમીક્ષા કરી અને 18 એપ્રિલ 2026 ના રોજ નવી દિલ્હીના કર્તવ્ય ભવન-2 ખાતે તેની ચોથી બેઠક દરમિયાન ભારતની સજ્જતા તેમજ ભવિષ્યની યોજનાઓ અંગે ચર્ચા કરી હતી. આ બેઠકમાં વિદેશ મંત્રી ડો. એસ જયશંકર; રસાયણ અને ખાતર મંત્રી શ્રી જગત પ્રકાશ નડ્ડા; પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રી શ્રી હરદીપ સિંહ પુરી; ગ્રાહક બાબતો, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ મંત્રી શ્રી પ્રહલાદ જોશી; નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રી શ્રી કિંજરાપુ રામમોહન નાયડુ; બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રી શ્રી સર્વાનંદ સોનોવાલ; ઉર્જા મંત્રી શ્રી મનોહર લાલ; શ્રમ અને રોજગાર, યુવા બાબતો અને રમતગમત મંત્રી ડો. મનસુખ માંડવિયા; અને વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) ડો. જિતેન્દ્ર સિંહ હાજર રહ્યા હતા.

રક્ષા મંત્રીએ સંઘર્ષની જમીની સ્થિતિને અનિશ્ચિત અને અસ્થિર ગણાવી હતી, અને ભારતે માત્ર તણાવ ઘટાડવા માટે જ નહીં પરંતુ ફરીથી વધતા તણાવ માટે પણ તૈયાર રહેવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. X (ટ્વિટર) પરની એક પોસ્ટમાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળની સરકાર સંઘર્ષને કારણે ઊભા થતા કોઈપણ સંભવિત જોખમો અથવા સમસ્યાઓને ઘટાડવા માટે ઝડપી અને અસરકારક પગલાં લેવાનું ચાલુ રાખશે.

રક્ષા મંત્રીએ સતત મેરીટાઇમ ઇન્શ્યોરન્સ કવરેજની સુવિધા માટે 12,980 કરોડ રૂપિયાની સોવરિન ગેરંટી સાથે ‘ભારત મેરીટાઇમ ઇન્શ્યોરન્સ પૂલ’ બનાવવાની કેન્દ્રીય કેબિનેટની મંજૂરીનો ખાસ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આ ઘરેલું ઇન્શ્યોરન્સ પૂલ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે ભારતીય વેપાર માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરેથી ભારતીય બંદરો પર માલસામાન લાવતા જહાજો માટે પોસાય તેવા વીમાની સુવિધા ઉપલબ્ધ રહે, ભલે તેઓ અસ્થિર મેરીટાઇમ કોરિડોર પરથી પસાર થતા હોય. તેમણે કહ્યું, “આ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય ભારતના દરિયાઈ વેપાર માટે પોસાય તેવા અને સતત વીમા કવરેજની ખાતરી કરશે, જેનાથી ભારતના આયાત-નિકાસ કામગીરીની સુરક્ષા અને સ્થિરતા મજબૂત થશે. ભારત માટે વધુ મજબૂત, સુરક્ષિત અને વધુ સ્થિતિસ્થાપક વેપાર ઇકોસિસ્ટમ તરફનું આ એક મોટું પગલું છે.”

IGoM ને જાણ કરવામાં આવી હતી કે વૈશ્વિક સ્તરે સપ્લાયમાં મોટો વિક્ષેપ હોવા છતાં, ભારતે બળતણનો પૂરતો સ્ટોક જાળવી રાખ્યો છે અને અવિરત પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવા સક્રિય પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. હાલમાં, ભારત પાસે ક્રૂડ ઓઈલ, પેટ્રોલ, ડીઝલ અને ATF નો ઇન્વેન્ટરી સ્ટોક 60 દિવસથી વધુના વપરાશ માટે પૂરતો છે. જ્યારે સ્થાનિક ઉત્પાદનના સમર્થન સાથે આશરે 50 દિવસ માટે પૂરતો LNG સ્ટોક અને આશરે 40 દિવસ માટે પૂરતો LPG સ્ટોક જાળવવામાં આવ્યો છે. હોર્મુઝની સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) પરની ભારે નિર્ભરતાથી થતા જોખમોને ઘટાડવા માટે, સરકારે આયાત સ્ત્રોતોમાં સક્રિયપણે વૈવિધ્યકરણ કર્યું છે, જેમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, ઓસ્ટ્રેલિયા અને લેટિન અમેરિકા સહિતના પ્રદેશોમાંથી ક્રૂડ, LNG અને LPG સપ્લાય સુરક્ષિત કરવામાં આવ્યો છે. એપ્રિલ અને મે 2026 માટેની આયાત જરૂરિયાતો મોટાભાગે સુરક્ષિત છે, જે પુરવઠાની સાતત્યતા સુનિશ્ચિત કરે છે.

LPG પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે જ્યાં પણ શક્ય હોય ત્યાં પાઇપ્ડ નેચરલ ગેસ (PNG) ને સક્રિયપણે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. માર્ચ 2026 થી અત્યાર સુધીમાં 4.76 લાખથી વધુ PNG કનેક્શન્સમાં ગેસ પૂરો પાડવામાં આવ્યો છે. વધુમાં, 5.33 લાખથી વધુ ગ્રાહકોએ નવા કનેક્શન માટે નોંધણી કરાવી છે. 17.04.2026 સુધીમાં, 37,500 થી વધુ PNG ગ્રાહકોએ MYPNGD.in વેબસાઇટ દ્વારા તેમના LPG કનેક્શન સરેન્ડર કર્યા છે, જે 15% ના દૈનિક વૃદ્ધિ દર સાથે PNG તરફ મોટો બદલાવ દર્શાવે છે.

સ્થાનિક બજાર માટે પેટ્રોકેમિકલ ફીડસ્ટોક પુરવઠાની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે આંતર-મંત્રાલય જોઈન્ટ વર્કિંગ ગ્રુપ (JWG) ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. ત્યારબાદ, ભારત સરકારે 01.04.2026 ના ઓર્ડર દ્વારા પેટ્રોકેમિકલ કોમ્પ્લેક્સ સહિતની ઓઈલ રિફાઇનરી કંપનીઓને સેન્ટર ફોર હાઈ ટેકનોલોજી (CHT) દ્વારા નિર્ધારિત કર્યા મુજબ જટિલ ક્ષેત્રો માટે C3 અને C4 સ્ટ્રીમ્સની ચોક્કસ લઘુત્તમ માત્રા ઉપલબ્ધ કરાવવાની મંજૂરી આપી છે. ફાર્માસ્યુટિકલ્સ વિભાગ, રસાયણ અને પેટ્રોકેમિકલ્સ વિભાગ (DCPC), ઉદ્યોગ અને આંતરિક વ્યાપાર પ્રમોશન વિભાગ (DPIIT) પાસેથી મળેલી વિનંતીઓના આધારે, ફાર્મા અને કેમિકલ ક્ષેત્રની કંપનીઓ માટે LPG પૂલમાંથી 1000 મેટ્રિક ટન/દિવસની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. 9 એપ્રિલ 2026 થી અત્યાર સુધીમાં આશરે 3200 મેટ્રિક ટન પ્રોપિલિન વેચાયું છે.

મંત્રીઓને જાણ કરવામાં આવી હતી કે હોલસેલ પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ તેમજ તમામ ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓના છૂટક ભાવ સ્થિર અને મર્યાદિત રેન્જમાં છે. IMC દ્વારા નિકાસ માટે વધારાના 25 LMT ઘઉંની ફાળવણીની ભલામણ કરવામાં આવી છે. નેશનલ કન્ઝ્યુમર હેલ્પલાઇન 1915 પર LPG ને લગતી ગ્રાહકોની ફરિયાદોમાં ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. પ્રોપિલિનનો પુરવઠો BPCL કોચી અને મુંબઈ રિફાઇનરીઓ સાથે અને મેથેનોલનો આસામ પેટ્રોકેમિકલ્સ અને GNFC સાથે નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. પ્રોપિલિન અને મેથેનોલની કોઈ ભૌતિક અછત નથી.

IGoM ને જાણ કરવામાં આવી હતી કે ભારત પાસે યુરિયા, DAP, NPK, SSP અને MOP નો પૂરતો ખાતર સ્ટોક છે. 1 માર્ચ 2026 થી 16 એપ્રિલ 2026 દરમિયાન, કુલ 47.50 લાખ ટન ખાતર - 28.22 લાખ ટન યુરિયા, 10.17 લાખ ટન NPK અને 3.34 લાખ ટન DAP ની સાથે 5.77 લાખ ટન SSP એ સ્ટોકમાં વધુ વધારો કર્યો છે. ખાતર વિભાગમાં યુરિયાના ઉત્પાદન માટે LNG મેળવવાની વિશેષ વ્યવસ્થા પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલયના સંકલન સાથે સફળ રહી છે. ફોસ્ફોરિક એસિડનો મુદ્દો ઉકેલાઈ ગયો છે અને વૈકલ્પિક ખાતર તરીકે એમોનિયમ સલ્ફેટની આયાત માટે નોંધપાત્ર જથ્થો નક્કી કરવામાં આવી રહ્યો છે.

બેઠકમાં માહિતી આપવામાં આવી હતી કે વિદેશમાં સ્થિત અનેક ભારતીય મિશનો ભારતમાં ઉપયોગ માટે વિવિધ પ્રકારના ખાતરો અને ઇનપુટ માટે સંકલન કરી રહ્યા છે. ડાયવર્ઝન, સંગ્રહખોરી, કાળાબજાર અને વધુ પડતા વેચાણ સામે અનેક અસરકારક પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે. ખાતરના સંતુલિત ઉપયોગ માટે ફિલ્ડ ઓફિસરોને સંવેદનશીલ બનાવવા માટે રાજ્યોના કૃષિ સચિવો સાથે બે બેઠકો યોજાઈ ચૂકી છે. આ ઉપરાંત, 459 જિલ્લા કક્ષાની ટાસ્ક ફોર્સ કાર્યરત છે. માત્ર એપ્રિલ મહિનામાં જ રાજ્યો દ્વારા 8,330 દરોડા પાડવામાં આવ્યા હતા, 171 લાયસન્સ સસ્પેન્ડ/કેન્સલ કરવામાં આવ્યા હતા અને 32 FIR નોંધવામાં આવી હતી. ખાતરના વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ અંગે જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવા માટે 1.85 લાખથી વધુ નિગરાણી સમિતિઓની રચના કરવામાં આવી છે.

ભારતીય ડાયસ્પોરા (વિદેશમાં વસતા ભારતીયો) ના હિત અને કલ્યાણને સરકારની ટોચની પ્રાથમિકતા ગણાવતા, શ્રી રાજનાથ સિંહે તમામ સંભવિત સહાય પૂરી પાડવા માટે તેમની સાથે તેમજ ગલ્ફ રિજનના સંબંધિત રાષ્ટ્રો સાથે સતત સંપર્ક જાળવી રાખવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. દેશની અંદર, તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પરિસ્થિતિની અસર ઘટાડવા માટે લેવામાં આવતા પગલાં તમામ રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સમાન અસર માટે સુસંગત હોવા જોઈએ. તેમણે કહ્યું, “પરિસ્થિતિના અસરકારક સંચાલન માટે, રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા અપનાવવામાં આવેલી શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ (best practices) ને ઓળખવી જોઈએ અને વ્યવસ્થિત રીતે દસ્તાવેજીબદ્ધ કરવી જોઈએ જેથી કરીને તેને વ્યાપકપણે શેર કરી શકાય અને અન્ય રાજ્યોમાં પણ તેનો અમલ કરી શકાય.”

રક્ષા મંત્રીએ ઉમેર્યું હતું કે પડકારનો સામનો કરવા માટે વિવિધ દેશો દ્વારા કરવામાં આવતા ઉપાયોની પણ યોગ્ય નોંધ લેવાની જરૂર છે. તેમણે કહ્યું, “નીતિગત પગલાં અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ દસ્તાવેજીબદ્ધ હોવી જોઈએ જેથી કરીને, જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે, આપણા પ્રતિભાવ માળખાને વધુ મજબૂત કરવા માટે તેમાંથી બોધપાઠ મેળવી શકાય.”

SM/JY/JD