દરરોજ, ભારતીય રેલવે વિશ્વના સૌથી મોટા અને સૌથી જટિલ રેલ નેટવર્ક પૈકીના એક પર 14,000થી વધુ પેસેન્જર સેવાઓ દ્વારા દરરોજ 25,000 થી વધુ ટ્રેનો ચલાવીને બે કરોડથી વધુ મુસાફરોને ગંતવ્ય સ્થાને પહોંચાડે છે. દાયકાઓ સુધી, રેલવેની આસપાસની જાહેર ચર્ચા વિસ્તરણ અને કનેક્ટિવિટી પર કેન્દ્રિત હતી. જોકે, 2014 થી, એક મૂળભૂત નીતિગત પરિવર્તને સુરક્ષાને તમામ કામગીરીના હાર્દમાં મૂકી છે. તેના પરિણામો, જે હવે નક્કર ડેટામાં દેખાય છે, તે પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે જે સમાન રીતે માળખાગત, તકનીકી અને નાણાકીય છે.

કેન્દ્રીય રેલવે મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે એક રાષ્ટ્રીય પ્રકાશનમાં લખતા નોંધ્યું હતું કે વૈશ્વિક સ્તરે, રેલવે સુરક્ષાને પ્રતિ અબજ પેસેન્જર-કિલોમીટર દીઠ જાનહાનિ અથવા અકસ્માતો દ્વારા માપવામાં આવે છે, જે વિવિધ સ્કેલની સિસ્ટમો વચ્ચે સરખામણી કરવાની મંજૂરી આપે છે. શ્રી વૈષ્ણવે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પીએમ મોદીના પ્રથમ કાર્યકાળ દરમિયાન, એક સ્પષ્ટ સંદેશ આપવામાં આવ્યો હતો: 'સેફ્ટી ફર્સ્ટ' (સુરક્ષા પ્રથમ). અને 2014 થી, ભારતીય રેલવેએ તેની સુરક્ષા ઇકોસિસ્ટમના વ્યાપક, ટેકનોલોજી સંચાલિત અને સતત ભંડોળ સાથેના પરિવર્તનને અનુસર્યું છે.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ એ પણ ધ્યાન દોર્યું કે યુરોપિયન યુનિયનમાં, જેને વ્યાપકપણે બેન્ચમાર્ક ગણવામાં આવે છે, રેલ મુસાફર માટે મૃત્યુનું જોખમ પ્રતિ અબજ પેસેન્જર-કિલોમીટર દીઠ આશરે 0.09 જાનહાનિ હોવાનો અંદાજ છે, જે રેલ મુસાફરીને માર્ગ પરિવહન કરતા વધુ સુરક્ષિત અને ઉડ્ડયન (એવિએશન) સાથે તુલનાત્મક બનાવે છે. કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ભારતની વાર્તા સમાનતાના દાવાઓ દ્વારા નહીં, પરંતુ પરિવર્તનની ગતિ અને ઈરાદા દ્વારા શ્રેષ્ઠ રીતે સમજી શકાય છે, અને ઉમેર્યું હતું કે 'કોન્સીક્વેન્શિયલ એક્સિડન્ટ ઈન્ડેક્સ' (Consequential Accident Index) હવે 0.01 પર હોવાથી, ભારતીય રેલવે આંતરરાષ્ટ્રીય રેલ સંસ્થાઓ દ્વારા ટ્રેક કરવામાં આવતી મોટી મિશ્ર-ટ્રાફિક રેલ પ્રણાલીઓ માટે વૈશ્વિક સરેરાશ સાથે અનુકૂળ રીતે સરખામણી કરે છે.

એક દાયકાની સરખામણીમાં એક દાયકા: માળખાગત પરિવર્તન

શ્રી વૈષ્ણવે પ્રણાલીગત પરિવર્તનના સૌથી સ્પષ્ટ પુરાવા તરીકે જે વર્ણવ્યું હતું તે રજૂ કર્યું - પરિણામી ટ્રેન અકસ્માતોની એક દાયકા-દર-દાયકાની સરખામણી. કેન્દ્રીય મંત્રીએ હાઇલાઇટ કર્યું હતું કે આ પરિવર્તનનો મુખ્ય સૂચક પરિણામી ટ્રેન અકસ્માતોમાં તીવ્ર ઘટાડો છે. 2014-15માં નોંધાયેલા 135 અકસ્માતોમાંથી, આ સંખ્યા 2025-26માં ધરખમ રીતે ઘટીને માત્ર 16 થઈ ગઈ છે, જે મુસાફરો અને માલવાહક કામગીરીમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હોવા છતાં આશરે 89% નો પ્રભાવશાળી ઘટાડો દર્શાવે છે. ટ્રેન દોડવાના અંતર દીઠ અકસ્માતો માપતા 'કોન્સીક્વેન્શિયલ એક્સિડન્ટ ઈન્ડેક્સ'માં પણ 0.11 થી ઘટીને 0.01 થયો છે, જે આશરે 91 ટકાનો સુધારો છે અને માળખાગત રીતે સુરક્ષિત રેલવે પ્રણાલી સૂચવે છે.

તેમણે કહ્યું કે આ ભારતીય રેલવેને અગ્રણી આંતરરાષ્ટ્રીય સમકક્ષોના માર્ગ પર મજબૂતીથી મૂકે છે, જે વિશ્વના સૌથી જટિલ રેલવે નેટવર્ક પૈકીના એકનું સંચાલન કરતી વખતે પ્રાપ્ત થયું છે જ્યાં પેસેન્જર, ફ્રેટ, સબર્બન અને એક્સપ્રેસ સેવાઓ સમાન કોરિડોર શેર કરે છે. કેન્દ્રીય મંત્રીએ સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે આ કામગીરીના વ્યાપને વધારવાની સાથે સાથે પ્રાપ્ત થયું છે: વધુ ટ્રેનો, વધુ મુસાફરો, વધુ અંતર.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સૌથી મહત્વની બાબત બચેલા જીવ છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે જાનહાનિમાં ઘટાડાનું પ્રમાણ એવી સિસ્ટમનો સંકેત આપે છે જે માત્ર આપત્તિજનક નિષ્ફળતાનો પ્રતિસાદ આપવાને બદલે તેને અટકાવવા માટે વધુને વધુ ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે.

નાણાકીય પ્રતિબદ્ધતા: સુરક્ષા ખર્ચ સાથે કોઈ બાંધછોડ નહીં

શ્રી વૈષ્ણવે રેખાંકિત કર્યું હતું કે સુરક્ષા પરિવર્તન માત્ર ઈરાદા દ્વારા નથી થયું પરંતુ તેને અભૂતપૂર્વ સ્તરે નાણાકીય પ્રતિબદ્ધતાનું સમર્થન મળ્યું છે. સુરક્ષા સંબંધિત ખર્ચ 2013-14માં ₹39,200 કરોડથી વધીને 2025-26માં ₹1,17,693 કરોડ થયો છે અને 2026-27 માટે ₹1,20,389 કરોડનું આયોજન છે. આ વાર્ષિક સુરક્ષા ખર્ચમાં ત્રણ ગણાથી વધુ વધારાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે ટ્રેક, સિગ્નલિંગ, રોલિંગ સ્ટોક અને સુરક્ષા પ્રણાલીઓમાં કોઈ ઘટાડો કે વિલંબ કર્યા વિના વ્યવસ્થિત આધુનિકીકરણને સક્ષમ બનાવે છે. કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ક્રમિક વાર્ષિક બજેટ દ્વારા એક દાયકા કરતા વધુ સમય માટે આ સતત બજેટ પ્રતિબદ્ધતા છે જે વાસ્તવિક પરિવર્તનને એક વખતની દરમિયાનગીરીથી અલગ પાડે છે.

કવચ: સુરક્ષા ઇકોસિસ્ટમના હાર્દમાં સ્વદેશી ટેકનોલોજી

કેન્દ્રીય મંત્રીની સુરક્ષા દરમિયાનગીરીઓમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પૈકીનું એક 'કવચ' (Kavach) છે, જે ભારતની સ્વદેશી રીતે વિકસિત ઓટોમેટિક ટ્રેન પ્રોટેક્શન સિસ્ટમ છે. ઉચ્ચતમ આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અખંડિતતા સ્તર (integrity level) માટે પ્રમાણિત, કવચ જ્યારે સિગ્નલ ચૂકી જવાય અથવા ગતિ મર્યાદાનું ઉલ્લંઘન થાય ત્યારે આપમેળે હસ્તક્ષેપ કરે છે. ઉચ્ચ ઘનતા ધરાવતા દિલ્હી-મુંબઈ અને દિલ્હી-હાવડા કોરિડોર પર 1,452 રૂટ કિલોમીટર પર 'કવચ 4.0' કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે.

માનવરહિત લેવલ ક્રોસિંગ: એક ઐતિહાસિક નાબૂદી

શ્રી વૈષ્ણવે બ્રોડ ગેજ નેટવર્ક પર માનવરહિત લેવલ ક્રોસિંગના સંપૂર્ણ નિરાકરણને એક સીમાચિહ્નરૂપ સુરક્ષા સિદ્ધિ તરીકે ગણાવી હતી, જે માનવ-રેલ ઇન્ટરફેસના સૌથી ઐતિહાસિક રીતે જોખમી બિંદુઓમાંથી એકને દૂર કરે છે. દેશભરમાં 14,000 થી વધુ રોડ ઓવરબ્રિજ અને અંડરપાસના નિર્માણ દ્વારા સમર્થિત, જાન્યુઆરી 2019 સુધીમાં બ્રોડ ગેજ નેટવર્ક પરના તમામ માનવરહિત લેવલ ક્રોસિંગ નાબૂદ કરવામાં આવ્યા હતા.

રોલિંગ સ્ટોક અને ટ્રેક: દરેક ઘટકમાં સુરક્ષાનું નિર્માણ

કેન્દ્રીય મંત્રીએ હાઇલાઇટ કર્યું હતું કે સુરક્ષા સુધારાઓ માત્ર સિસ્ટમમાં જ નહીં પરંતુ ભારતીય રેલવેના ભૌતિક હાર્ડવેરમાં પણ સમાવિષ્ટ છે. 2014 અને 2025 ની વચ્ચે, ભારતીય રેલવેએ 42,600 થી વધુ LHB કોચનું ઉત્પાદન કર્યું છે, જેની સરખામણીમાં 2004-2014 દરમિયાન 2,300 કોચનું ઉત્પાદન થયું હતું. LHB કોચ અથડામણ દરમિયાન ટેલિસ્કોપિંગને રોકવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે, જે નોંધપાત્ર રીતે શ્રેષ્ઠ મુસાફર સુરક્ષા પ્રદાન કરે છે. ભારતીય રેલવેએ 1,674 લોકોમોટિવ્સનું ઉત્પાદન કરીને તેના 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' પ્રયાસોને મજબૂત કર્યા છે અને પેસેન્જર રોલિંગ સ્ટોકનું આધુનિકીકરણ પણ ચાલુ રાખ્યું છે, જેમાં નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં 6,677 LHB કોચનું ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું છે, જે વધુ સુરક્ષિત અને આરામદાયક મુસાફરીમાં ફાળો આપે છે.

ટ્રેકની ગુણવત્તા પર, શ્રી વૈષ્ણવે નોંધ્યું હતું કે 60 કિગ્રા રેલનો વ્યાપક સ્વીકાર, લાંબી વેલ્ડેડ રેલ પેનલ્સ, સુધારેલી વેલ્ડિંગ તકનીકો અને અદ્યતન અલ્ટ્રાસોનિક ફ્લો ડિટેક્શન ટેસ્ટિંગથી રેલ ફ્રેક્ચરમાં 92% અને વેલ્ડ નિષ્ફળતામાં 93% નો નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. આ ટ્રેક ખામીઓને કારણે પાટા પરથી ઉતરી જવાના જોખમને સીધું ઘટાડે છે.

GPS-આધારિત ફોગ ડિવાઇસ અને ડિજિટલ સ્ટેશનો: ફિલ્ડ લેવલ પર ટેકનોલોજી

શ્રી વૈષ્ણવે મોટા પાયે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર રોકાણોના નિર્ણાયક પૂરક તરીકે ફિલ્ડ લેવલ પર ટેકનોલોજી અપનાવવા પર ભાર મૂક્યો હતો. GPS-આધારિત ફોગ સેફ્ટી ડિવાઇસ, જે શિયાળામાં ઓછી દૃશ્યતાની સ્થિતિમાં લોકો પાઇલટ્સ માટે નિર્ણાયક છે, તે માત્ર 90 યુનિટથી વધારીને ધુમ્મસ પ્રભાવિત ઝોનમાં આશરે 30,000 જેટલા તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે. આ નજીક આવતા સિગ્નલ, લેવલ ક્રોસિંગ અને લેન્ડમાર્ક પર રિયલ-ટાઇમ ચેતવણીઓ પ્રદાન કરે છે. કેન્દ્રીય મંત્રીએ એ પણ નોંધ્યું હતું કે લગભગ 4,000 રેલવે સ્ટેશનો હવે ડિજિટલ છે, જે 2014 પહેલાના દાયકામાં 900 થી ઓછા હતા, જે કેન્દ્રિય, રિયલ-ટાઇમ ઓપરેશનલ મોનિટરિંગને સક્ષમ કરે છે જે અગાઉ આ સ્કેલ પર અશક્ય હતું.

માનવ સ્તંભ: સુરક્ષા રોકાણ તરીકે સ્ટાફ વેલ્ફેર

જેને કેન્દ્રીય મંત્રીએ સુરક્ષાના એક પરિમાણ તરીકે વર્ણવ્યું હતું જે જાહેર ચર્ચામાં ઘણીવાર અજાણ રહે છે, શ્રી વૈષ્ણવે હાઇલાઇટ કર્યું હતું કે ટેકનોલોજી માનવીય સતર્કતાનો વિકલ્પ બની શકતી નથી, અને તેથી ભારતીય રેલવેએ રનિંગ સ્ટાફ માટે કામ કરવાની વધુ સારી પરિસ્થિતિઓમાં વ્યવસ્થિત રીતે રોકાણ કર્યું છે. સુધારેલા એર-કન્ડિશન્ડ આરામ ખંડ, નિયમનકારી ડ્યુટી કલાકો, કાઉન્સિલિંગ સપોર્ટ અને સારી આરામની સુવિધાઓ સમગ્ર નેટવર્કમાં વિસ્તૃત કરવામાં આવી છે. કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે: "સુરક્ષા આજે માત્ર પ્રણાલીઓ દ્વારા જ નહીં, પણ જે લોકો તેમના પર વિશ્વાસ કરે છે તેમના દ્વારા પણ મજબૂત બને છે." તકનીકીની સાથે સાથે માનવીય તત્વ પરના આ ધ્યાને શ્રી વૈષ્ણવે સુરક્ષા ઇકોસિસ્ટમ પ્રત્યે માત્ર યાંત્રિક અભિગમને બદલે સંકલિત અભિગમ તરીકે વર્ણવ્યો હતો.

હેડલાઇન્સની ગેરહાજરી એ સફળતાનું માપદંડ

કેન્દ્રીય મંત્રીએ સુરક્ષાના સ્વરૂપ પર પ્રકાશ પાડતા કહ્યું કે જ્યારે રેલવે સુરક્ષા કામ કરે છે ત્યારે તે ભાગ્યે જ ધ્યાન ખેંચે છે. જે ટ્રેનો અથડાતી નથી તે સમાચાર નથી બનતી. તેમ છતાં હેડલાઇન્સની આ ગેરહાજરી એ જ ખરેખર કહે છે કે વ્યક્તિગત જીવન મહત્વનું છે. શ્રી વૈષ્ણવે દલીલ કરી હતી કે પરિવર્તિત સુરક્ષા સંસ્કૃતિનો શ્રેષ્ઠ પુરાવો એકલ નાટકીય ઘટના નથી પરંતુ વિશાળ અંતર પર, દરરોજ, અકસ્માતો અને જાનહાનિમાં સતત, ડેટા-સમર્થિત, એક દાયકા લાંબો ઘટાડો છે.

SM/IJ/JD