મુખ્ય મુદ્દાઓ

 

173 વર્ષ પહેલાં, સ્ટીમ એન્જિનના અવાજે ભારતના ઇતિહાસનો માર્ગ બદલી નાખ્યો. 1853માં જ્યારે પહેલી પેસેન્જર ટ્રેન મુંબઈથી થાણે ગઈ, ત્યારે તે ફક્ત મુસાફરો જ નહીં, પણ ગતિશીલતા અને જોડાણના નવા યુગનું વચન પણ સાથે લઈ ગઈ. ત્યારપછીના વર્ષોમાં, રેલવે ઝડપથી શહેરો, નગરો અને ગામડાઓમાં ફેલાઈ ગઈ, જે લોકો, માલસામાન અને વિચારોને એવી રીતે જોડતી હતી કે પહેલા ક્યારેય ન જોઈ હોય. સ્ટીમ એન્જિનને ડીઝલ એન્જિન દ્વારા બદલવામાં આવ્યા, અને અંતે ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેનો આવી, જે ઝડપી, સ્વચ્છ અને વધુ કાર્યક્ષમ હતી. સમય જતાં, રેલવે સ્ટેશનો સરળ પ્લેટફોર્મથી પ્રવૃત્તિના ધમધમતા કેન્દ્રોમાં પરિવર્તિત થયા. દરેક નવી તકનીકી પ્રગતિએ અગાઉની સિદ્ધિઓને આગળ ધપાવી, લાખો મુસાફરો માટે ગતિ, સલામતી અને આરામમાં સતત સુધારો કર્યો. ધીમી અને પ્રાયોગિક યાત્રા તરીકે જે શરૂ થયું તે ટૂંક સમયમાં વિશ્વના સૌથી મોટા રેલવે નેટવર્કમાંનું એક બન્યું.

આજે, આ યાત્રા વેગ પકડી રહી છે, કારણ કે ભારતીય રેલવે મુસાફરો અને માલવાહક ટ્રાફિક બંનેમાં નવા સીમાચિહ્નો સ્થાપિત કરે છે. 2025-26માં, રેલવેએ 7.41 અબજ મુસાફરોનું વહન કર્યું, જે રાષ્ટ્રને તેની દૈનિક સેવાના સ્કેલને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, કુલ આવક લગભગ ₹80,000 કરોડ સુધી પહોંચી, જ્યારે માલવાહક ટ્રાફિક 1,670 મિલિયન ટન (MT)ની વિક્રમી ટોચે પહોંચ્યો. આ સિદ્ધિઓ દર્શાવે છે કે રેલવે કેવી રીતે પ્રાથમિક પરિવહન પ્રણાલીમાંથી આર્થિક વિકાસના મહત્વપૂર્ણ એન્જિન તરીકે વિકસિત થયું છે. તે દેશના લોજિસ્ટિક્સ નેટવર્કની કરોડરજ્જુ તરીકે પણ કામ કરે છે, જે સમગ્ર ભારતમાં લાખો લોકોને સલામત, વિશ્વસનીય અને સુલભ પરિવહન પૂરું પાડે છે.

ભારતમાં રેલવેની શરૂઆત 16 એપ્રિલ, 1853ના રોજ એક ઐતિહાસિક ઘટના સાથે થઈ હતી, જ્યારે પહેલી પેસેન્જર ટ્રેન બોમ્બે (હવે મુંબઈ) અને થાણે વચ્ચે દોડી હતી. આ પ્રસંગ એટલો મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવતો હતો કે નાગરિકો પરિવહનના આ નવા માધ્યમના ઉદ્ઘાટનના સાક્ષી બની શકે તે માટે મુંબઈમાં જાહેર રજા જાહેર કરવામાં આવી હતી. બોરી બંદર સ્ટેશન પર મોટી ભીડ એકઠી થઈ હતી.

.

આશરે 400 મુસાફરોએ ઉદ્ઘાટન ટ્રેનમાં મુસાફરી કરી હતી. ટ્રેનમાં 14 પેસેન્જર કોચ હતા, જે ગ્રેટ ઈન્ડિયન પેનિનસુલા રેલવે (GIPR) દ્વારા સંચાલિત હતા, અને તેને ફોકલેન્ડ નામના સ્ટીમ લોકોમોટિવ દ્વારા ખેંચવામાં આવતી હતી. ટ્રેન રવાના થતાં જ 21 તોપોની સલામી આપવામાં આવી હતી, જે ભારતમાં રેલ પરિવહનની શરૂઆત દર્શાવે છે.

ટ્રેન લગભગ 34-35 કિલોમીટરની તેની સફર સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરી, જે મુસાફરોના પરિવહન માટે રેલવેની વ્યવહારિક ક્ષમતાને સાબિત કરે છે. આ ઘટનાએ ભારતીય રેલવે પ્રણાલીનો પાયો નાખ્યો અને સમગ્ર દેશમાં ઝડપી રેલ્વે વિસ્તરણના નવા યુગની શરૂઆત કરી.

પ્રથમ પેસેન્જર ટ્રેનની રજૂઆત પછી, ભારતીય રેલવે સ્ટીમ એન્જિન ટેકનોલોજી દ્વારા બળતણ દ્વારા ઝડપી વિસ્તરણના સમયગાળામાં પ્રવેશ કર્યો. રેલવે સિસ્ટમ વિવિધ પ્રદેશોમાં ઝડપથી વિસ્તરી, એક પ્રાયોગિક રૂટથી વિશાળ પરિવહન નેટવર્કમાં વિકસિત થઈ. 1880 સુધીમાં, રેલવે સિસ્ટમનો રૂટ માઇલેજ લગભગ 9,000 માઇલ (આશરે 14,500 કિલોમીટર) સુધી પહોંચી ગયો હતો, જે રેલવે માળખાના ઝડપી વિકાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ગેજ (રેલ વચ્ચેનું અંતર)ના આધારે, ભારતીય રેલવે પાસે ટ્રેકની નીચેની શ્રેણીઓ છે: બ્રોડ ગેજ - 1.6 મીટર મીટર ગેજ - 1 મીટર નેરો ગેજ - 0.76 મીટર અને 0.6 મીટર સ્ટાન્ડર્ડ ગેજ - 1.43 મીટર

સ્ટીમ યુગ દરમિયાન એક મહત્વપૂર્ણ કાર્યકારી વિકાસ એ વિવિધ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓમાં વિસ્તરણને સરળ બનાવવા માટે વિવિધ રેલવે ગેજનો સ્વીકાર હતો. બે રેલના ચાલતા ભાગો વચ્ચેના લઘુત્તમ અંતરને "ગેજ" કહેવામાં આવે છે. 1871માં, "મીટર ગેજ" ને ભારતમાં સત્તાવાર રીતે બીજા માનક ગેજ તરીકે અપનાવવામાં આવ્યું હતું; આ પહેલા, પ્રથમ રેલવે લાઇનો 5 ફૂટ 6 ઇંચ (1.6 મીટર) ના "બ્રોડ ગેજ" નો ઉપયોગ કરતી હતી. પછાત વિસ્તારોના વિકાસ માટે અને મુખ્ય રેલવે લાઇનો પર માલ પરિવહનના હેતુ માટે, મીટર ગેજ કરતા સાંકડા ગેજનો પણ ઉપયોગ થતો હતો.

આ વિસ્તરણ સાથે રેલવે એન્જિનિયરિંગમાં પણ નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ, ખાસ કરીને મુશ્કેલ ભૂપ્રદેશમાં વિશિષ્ટ રેલ સિસ્ટમના નિર્માણ દ્વારા. આ દિશામાં એક મુખ્ય સીમાચિહ્નરૂપ 1881 માં "દાર્જિલિંગ હિમાલયન રેલવે"નું ઉદ્ઘાટન હતું. તે પશ્ચિમ બંગાળના મેદાનોમાં સ્થિત ન્યૂ જલપાઇગુડીને દાર્જિલિંગ સાથે જોડતો હતો. આ પ્રોજેક્ટે પર્વતીય પરિવહન માટે નવીન ઇજનેરી ઉકેલો અને પર્વતીય વિસ્તારો સાથે સુધારેલ જોડાણ દર્શાવ્યું. બીજી નોંધપાત્ર તકનીકી સિદ્ધિ સ્વદેશી ઉત્પાદન ક્ષમતાઓનો વિકાસ હતો. 1895માં, ભારતમાં ઉત્પાદિત પ્રથમ સ્ટીમ લોકોમોટિવ રાજપૂતાના માલવા રેલવેના અજમેર વર્કશોપમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ સિદ્ધિ સ્થાનિક રેલવે એન્જિનિયરિંગ અને જાળવણી ક્ષમતાઓ વિકસાવવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું સાબિત થઈ.

 

રાજપૂતાના માલવા રેલવેનું પ્રથમ સ્ટીમ એન્જિન, નંબર F-734

19 સદીના અંત સુધીમાં, સ્ટીમ એન્જિનોએ લાંબા અંતરની મુસાફરી, મોટા પાયે માલ પરિવહન અને દેશવ્યાપી જોડાણ શક્ય બનાવ્યું હતું. આ વિકાસે એન્જિનિયરિંગ, કામગીરી અને વહીવટનો પાયો નાખ્યો જેણે ભારતીય રેલવેના વિકાસને સક્ષમ બનાવ્યો.

વીસમી સદી દરમિયાન, વિશ્વભરની રેલવે પ્રણાલીઓએ ધીમે ધીમે સ્ટીમ એન્જિનોને વધુ કાર્યક્ષમ ટ્રેક્શન પદ્ધતિઓથી બદલ્યા. ભારતમાં ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્શન તરફ સંક્રમણ 1925માં શરૂ થયું જ્યારે દેશની પ્રથમ ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેન બોમ્બે વિક્ટોરિયા ટર્મિનસ અને કુર્લા હાર્બર વચ્ચે દોડી. આ આધુનિકીકરણ તરફનું એક મોટું પગલું હતું, જેનાથી ટ્રેનો વધુ ઝડપથી દોડી શકી અને સ્ટીમ એન્જિન પર નિર્ભરતા ઓછી થઈ. પછીના દાયકાઓમાં, વીજળીકરણ ધીમે ધીમે આગળ વધ્યું.

• 1947: સ્વતંત્રતા પછી, ભારતને એક રેલવે નેટવર્ક વારસામાં મળ્યું જેમાં મોટા સુધારાઓની જરૂર હતી; મુખ્ય શહેરો વચ્ચે જોડાણને મજબૂત કરવા માટે રૂટ ફરીથી ગોઠવવામાં આવ્યા અને નવી લાઇનો નાખવામાં આવી. વધુમાં, 42 અલગ રેલવે સિસ્ટમોને મર્જ કરીને ભારતીય રેલવે બનાવવામાં આવી, જેમાં ભૂતપૂર્વ રજવાડાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.
• 1952: ઓપરેશનલ કાર્યક્ષમતા અને સંચાલન સુધારવા માટે રેલવે નેટવર્કને છ વહીવટી ઝોનમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યું. આ સમયગાળા દરમિયાન, કોલસા અને ડીઝલથી ચાલતા લોકોમોટિવ્સ રેલવે કામગીરી પર પ્રભુત્વ ધરાવતા રહ્યા.
• 1985: સ્ટીમ લોકોમોટિવ્સ ધીમે ધીમે બંધ કરવામાં આવ્યા, અને રેલવે કામગીરી વધુ કાર્યક્ષમ ડીઝલ અને ઇલેક્ટ્રિક લોકોમોટિવ્સ પર આધાર રાખવા લાગી. આ રેલવે વ્યવસ્થાના આધુનિકીકરણમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ હતું.

વીસમી સદીના અંતિમ દાયકા સુધીમાં, રેલવે વ્યવસ્થાએ મોટી સંખ્યામાં મુસાફરો અને માલસામાનના પરિવહન માટે સક્ષમ એક મજબૂત કાર્યકારી આધાર સ્થાપિત કર્યો હતો. આ સમયગાળાએ વિકાસના એક નવા તબક્કાનો પાયો નાખ્યો, જેનો હેતુ ફક્ત નેટવર્કનો વિસ્તાર કરવાનો જ નહીં પરંતુ ટ્રેનની ગતિ, સલામતી, કાર્યક્ષમતા અને મુસાફરોની સુવિધાઓમાં સુધારો કરવાનો પણ હતો.

21 સદીમાં પ્રવેશતા, ભારતીય રેલવેએ ઝડપથી અદ્યતન ટેકનોલોજી અને માળખાગત સુધારાઓ અપનાવવાનું શરૂ કર્યું. તેણે વીજળીકરણ, આધુનિક ટ્રેન ડિઝાઇન, સલામતી પ્રણાલીઓ, સ્ટેશન પુનઃવિકાસ અને ડિજિટલ સેવાઓ જેવા ક્ષેત્રોમાં પ્રગતિ જોઈ છે. આ વિકાસ વિસ્તરણથી આધુનિકીકરણ તરફના પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જેમાં ટકાઉપણું, મુસાફરોની સુવિધા, કાર્યકારી કાર્યક્ષમતા અને સીમલેસ કનેક્ટિવિટી પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવે છે.

રેલવે વિદ્યુતીકરણ

છેલ્લા દાયકામાં, રેલવે લાઇનોનું વીજળીકરણ અભૂતપૂર્વ ગતિએ ઝડપી બન્યું છે. 2014 પહેલાં ભારતના રેલવે નેટવર્કના માત્ર 20 ટકા જ વીજળીકરણ થયું હતું. આ મર્યાદિત કાર્યકારી કાર્યક્ષમતા અને ડીઝલ ઇંધણ પર નિર્ભરતામાં વધારો થયો. આજે, આ પરિવર્તન લગભગ પૂર્ણ થયું છે; રેલવે નેટવર્કના કુલ 70,142 બ્રોડગેજ રૂટ કિલોમીટરમાંથી 99.6% વીજળીકરણ થયેલ છે. આ વિસ્તરણનો સ્કેલ પ્રચંડ રહ્યો છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, 69,873 રૂટ કિલોમીટર (rkm)નું વીજળીકરણ કરવામાં આવ્યું છે, જે 2014માં 21,801 rkm હતું.

ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્શન તરફના આ પરિવર્તનથી દેશના ઊર્જા અર્થતંત્રમાં નોંધપાત્ર લાભ થયો છે. સૌથી નોંધપાત્ર લાભોમાં સામેલ છે:

• રેલવે વીજળીકરણ 2014-25માં આશરે 180 કરોડ લિટર ડીઝલ બચાવશે, જેનાથી ક્રૂડ ઓઇલ આયાતની જરૂરિયાત ઓછી થશે.
• ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્શન પર્યાવરણને અનુકૂળ છે અને ડીઝલ ટ્રેક્શન કરતાં આશરે 70% વધુ આર્થિક છે.
• વિદ્યુતીકરણના પરિણામે આશરે ₹6,000 કરોડની બચત થઈ છે, અને ડીઝલનો વપરાશ સતત ઘટી રહ્યો છે.

આનાથી ભારત વિશ્વના ઘણા મુખ્ય રેલ નેટવર્ક્સ કરતાં આગળ છે. દેશનું વિદ્યુતીકરણ સ્તર યુકે (39%), રશિયા (52%) અને ચીન (82%) કરતાં વધારે છે.

ટ્રેક નવીકરણ અને ગતિ વૃદ્ધિ

છેલ્લા દાયકામાં ટ્રેક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને વ્યૂહાત્મક રીતે મજબૂત બનાવવામાં આવ્યું છે.

છેલ્લા દાયકામાં ટ્રેક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં વ્યૂહાત્મક મજબૂતાઈ જોવા મળી છે.
2014-26 દરમિયાન કુલ 54,600 કિલોમીટર રેલવે ટ્રેકનું નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી વિશ્વસનીયતા અને કામગીરીમાં સુધારો થયો હતો. 110 કિમી પ્રતિ કલાક અને તેથી વધુની ગતિને ટેકો આપવા સક્ષમ ટ્રેકની લંબાઈ 2014 માં 31,445 કિલોમીટર (નેટવર્કના 40%) થી વધીને ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં 85,000 કિલોમીટર (નેટવર્કના 80% થી વધુ) થઈ ગઈ છે. આનાથી ઝડપી અને વધુ કાર્યક્ષમ ટ્રેન કામગીરી શક્ય બની છે.

આધુનિક ટ્રેન સેવાઓ દ્વારા મુસાફરોની સુવિધાનો વિસ્તાર

વંદે ભારત નેટવર્ક

ભારતીય રેલવેએ વંદે ભારત એક્સપ્રેસની રજૂઆત અને વિસ્તરણ દ્વારા મુસાફરોની મુસાફરીમાં સુધારો કર્યો છે. આ ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી રીતે ડિઝાઇન અને ઉત્પાદિત સેમી-હાઇ-સ્પીડ ટ્રેન છે. ફેબ્રુઆરી 2019માં શરૂ કરાયેલી આ સેવા 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' પહેલ હેઠળ આધુનિક, આરામદાયક અને ટેકનોલોજી-આધારિત રેલ મુસાફરી તરફ એક મોટું પગલું છે.

• નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં, આશરે 39.8 મિલિયન મુસાફરોએ વંદે ભારત એક્સપ્રેસ નેટવર્ક પર મુસાફરી કરી હતી, જે મુસાફરોના ઉપયોગમાં મજબૂત વૃદ્ધિ દર્શાવે છે.
• તેની શરૂઆતથી, વંદે ભારત એક્સપ્રેસે 100,000 ટ્રિપ્સ પર 91 મિલિયનથી વધુ મુસાફરોને મુસાફરી કરી છે.
• જાન્યુઆરી 2026માં શરૂ થયેલી વંદે ભારત સ્લીપર સેવાએ તેના સંચાલનના પ્રથમ ત્રણ મહિનામાં 119 ટ્રિપ્સ પર 121,000 મુસાફરોને મુસાફરી કરી હતી.

 

અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ

ઓછી અને મધ્યમ આવક ધરાવતા પરિવારોને સસ્તું પરિવહન પૂરું પાડવા માટે, ભારતીય રેલવેએ અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ શરૂ કરી છે. આ સંપૂર્ણપણે નોન-એસી આધુનિક ટ્રેનોની એક નવી પેઢી છે જે મુસાફરોના આરામ અને સલામતીને સુધારવા માટે રચાયેલ છે અને સાથે સાથે સસ્તા મુસાફરી વિકલ્પો જાળવી રાખે છે. આ ટ્રેનોમાં 11 જનરલ ક્લાસ કોચ, 8 સ્લીપર ક્લાસ કોચ, 1 પેન્ટ્રી કાર અને 2 લગેજ-કમ-ડિસેબલ્ડ કોચ છે. આ વિવિધ મુસાફરી જરૂરિયાતો ધરાવતા મુસાફરો માટે પૂરતી સુવિધાઓ સુનિશ્ચિત કરે છે. 18 માર્ચ, 2026 સુધીમાં ભારતીય રેલવે નેટવર્ક પર કુલ 60 અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ સેવાઓ કાર્યરત છે.

ભારતમાં હાઇ-સ્પીડ રેલનો વિકાસ

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27માં ભારતીય રેલવે માટે ₹2,78,000 કરોડનો રેકોર્ડ મૂડી ખર્ચ ફાળવવામાં આવ્યો હતો, જે આ ક્ષેત્રના ઇતિહાસમાં અત્યાર સુધીનો સૌથી વધુ છે. આ રેલવેના વિકાસને આપવામાં આવેલા વ્યૂહાત્મક મહત્વને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ દ્રષ્ટિકોણના ભાગ રૂપે, સાત હાઇ-સ્પીડ રેલ કોરિડોરના વિકાસની જાહેરાત "ગ્રોથ કનેક્ટર્સ" તરીકે કરવામાં આવી છે. આ કોરિડોરનો ઉદ્દેશ્ય મુખ્ય શહેરો અને પ્રદેશોને જોડવાનો, લોકોની કાર્યક્ષમ અવરજવરને સરળ બનાવવાનો અને રાજ્યો વચ્ચે આર્થિક વિનિમયને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. પ્રસ્તાવિત રૂટમાં મુંબઈ-પુણે, દિલ્હી-વારાણસી અને હૈદરાબાદ-બેંગલુરુનો સમાવેશ થાય છે. કુલ મળીને, આ આયોજિત કોરિડોર આશરે 4,000 કિલોમીટરનું અંતર આવરી લે છે.

મુંબઈ-અમદાવાદ હાઇ-સ્પીડ રેલ (MAHSR) કોરિડોર દેશમાં હાઇ-સ્પીડ રેલ સિસ્ટમ રજૂ કરવાની દિશામાં ભારતનું પ્રથમ નક્કર પગલું છે. સમર્પિત હાઇ-સ્પીડ પેસેન્જર કોરિડોર તરીકે કલ્પના કરાયેલ, તે આશરે 508 કિલોમીટરની કુલ લંબાઈને આવરી લે છે. આ કોરિડોર મહત્તમ 320 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે હાઇ-સ્પીડ કામગીરી માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે.

આ વિકાસ ભારતના હાઇ-સ્પીડ રેલ યુગમાં સંક્રમણનો સંકેત આપે છે, જે ઝડપી અને વધુ કાર્યક્ષમ આંતર-શહેર મુસાફરીનો પાયો નાખે છે.

ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને મુસાફરોની સલામતીને મજબૂત બનાવવી

ભારતીય રેલવેએ સલામતી, કાર્યકારી કાર્યક્ષમતા અને મુસાફરોની સેવાઓમાં સુધારો કરવા માટે તેના ટેલિકોમ્યુનિકેશન અને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત બનાવ્યું છે. 2025-2026 દરમિયાન અદ્યતન ટેકનોલોજી અને સંકલિત સંચાર પ્રણાલીઓનો સ્વીકાર ડિજિટલી કનેક્ટેડ રેલ્વે નેટવર્ક બનાવવા તરફ એક મુખ્ય પગલું છે.

• યુનિફાઇડ ટેલિકોમ્યુનિકેશન બેકબોન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર: રેલવેએ ઉચ્ચ-ક્ષમતા, મિશન-ક્રિટીકલ રેલવે એપ્લિકેશનોને ટેકો આપવા માટે ઇન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ મલ્ટી-પ્રોટોકોલ લેબલ સ્વિચિંગ (IP MPLS) ટેકનોલોજી દ્વારા ટેલિકોમ્યુનિકેશન બેકબોનને અપગ્રેડ કર્યું છે. આ સિસ્ટમ કેન્દ્રિય વીડિયો સર્વેલન્સને સક્ષમ કરે છે અને મોબાઇલ ટ્રેન રેડિયો કોમ્યુનિકેશન (MTRC), પેસેન્જર રિઝર્વેશન સિસ્ટમ (PRS), સુપરવાઇઝરી કંટ્રોલ અને ડેટા એક્વિઝિશન (SCADA), વગેરે જેવી મુખ્ય ઓપરેશનલ સિસ્ટમોને સપોર્ટ કરે છે. IP MPLS નેટવર્ક 1,396 રેલવે સ્ટેશનો પર સફળતાપૂર્વક કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે, જે ડિજિટલી સંકલિત રેલવે ઇકોસિસ્ટમનો પાયો મજબૂત બનાવે છે.
• કવચ: સ્વદેશી કવચ ઓટોમેટિક ટ્રેન પ્રોટેક્શન સિસ્ટમના વિસ્તરણ સાથે સલામતી પહેલ વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવી છે. તે 3,100થી વધુ રૂટ કિલોમીટર પર કાર્યરત કરવામાં આવી છે, અને વધારાના 24,400 કિલોમીટર પર અમલીકરણ હેઠળ છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય ટ્રેનની અથડામણ અટકાવવાનો અને ઓપરેશનલ સલામતી વધારવાનો છે.
• AI-સક્ષમ વીડિયો સર્વેલન્સ: AI-આધારિત વિશ્લેષણ અને ચહેરાની ઓળખ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને, મુસાફરોની સલામતી અને દેખરેખને મજબૂત બનાવવા માટે વીડિયો સર્વેલન્સ સિસ્ટમ્સ (VSS)ને 1,874 રેલવે સ્ટેશનો સુધી વિસ્તૃત કરવામાં આવી છે.
• રીઅલ-ટાઇમ પેસેન્જર માહિતી: નેશનલ ટ્રેન ઇન્ક્વાયરી સિસ્ટમ (NTES) સાથે જોડાયેલ ઇન્ટિગ્રેટેડ પેસેન્જર ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ (IPIS) 1,405 સ્ટેશનો પર લાગુ કરવામાં આવી છે, જે સમયસર જાહેરાતો અને સુધારેલા મુસાફરોના સંદેશાવ્યવહારને સુનિશ્ચિત કરે છે.
• ટનલ કોમ્યુનિકેશન સિસ્ટમ્સ: ટનલ વિભાગોમાં સીમલેસ કનેક્ટિવિટી અને સલામત કામગીરી સુનિશ્ચિત કરવા માટે, ઉધમપુર-શ્રીનગર-બારામુલ્લા રેલ લિંક (USBRL) સહિત મુખ્ય પ્રોજેક્ટ્સમાં સંદેશાવ્યવહાર સિસ્ટમ્સ રજૂ કરવામાં આવી છે.

આ પહેલો સલામત અને ટેકનોલોજી-સંચાલિત રેલવે નેટવર્ક બનાવવા માટે સતત પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. આ ડિજિટલ પરિવર્તન અને સુધારેલી મુસાફરો સેવાઓના વ્યાપક દ્રષ્ટિકોણ સાથે સુસંગત છે.

આધુનિકીકરણના દાયકાઓના આધારે, નાણાકીય વર્ષ 2025-2026 દરમિયાન નોંધાયેલી સિદ્ધિઓ આ ચાલુ પ્રગતિના નવીનતમ તબક્કાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

• 2025-2026 દરમિયાન રેલ કામગીરી મજબૂત રહી, જેમાં દરરોજ આશરે 25,000 ટ્રેનો દોડતી હતી, જે દેશભરમાં વિશ્વસનીય અને વ્યાપક કનેક્ટિવિટી સુનિશ્ચિત કરે છે.
• મુસાફરોની વધતી માંગને પહોંચી વળવા માટે, પીક ટ્રાવેલ સમય દરમિયાન વધારાની ખાસ ટ્રેન સેવાઓ શરૂ કરવામાં આવી હતી, જેનાથી મુસાફરોની સુવિધા અને સુલભતામાં સુધારો થયો હતો. આ ટ્રેનો દિવાળી અને છઠ જેવા તહેવારો દરમિયાન કાર્યરત છે. 2025-26માં (ડિસેમ્બર 2025 સુધી), આશરે 65,000 ખાસ ટ્રેનો ચલાવવામાં આવશે. દાયકાઓના આધુનિકીકરણના આધારે, નાણાકીય વર્ષ 2025-2026 દરમિયાન નોંધાયેલી સિદ્ધિઓ આ સતત પ્રગતિના સૌથી તાજેતરના તબક્કાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
• ભારતીય રેલવેએ 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' પહેલ હેઠળ 2025-2026 દરમિયાન 1,674 લોકોમોટિવનું ઉત્પાદન કરીને તેની સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાને મજબૂત બનાવી, જે રેલવે ઉત્પાદનમાં વધતી જતી આત્મનિર્ભરતા દર્શાવે છે.
• જુલાઈ 2025માં RailOne Appના લોન્ચ સાથે મુસાફરોની સેવાઓ એક નવા ડિજિટલ તબક્કામાં પ્રવેશી; તે ટિકિટ બુકિંગ, ટ્રેન માહિતી અને ફરિયાદ નિવારણ માટે એક સંકલિત પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે.
• 35 ગતિ શક્તિ કાર્ગો ટર્મિનલના કમિશનિંગ સાથે નૂર અને લોજિસ્ટિક્સ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો વિસ્તાર થયો, જેના કારણે લોજિસ્ટિક્સ કાર્યક્ષમતા અને મલ્ટિમોડલ કનેક્ટિવિટીમાં સુધારો થયો.
• અમૃત ભારત સ્ટેશન યોજના હેઠળ 119 રેલવે સ્ટેશનોનો પુનર્વિકાસ થયો છે, જે આધુનિક સુવિધાઓ અને વધુ સારો મુસાફરી અનુભવ પ્રદાન કરે છે.

દોઢ સદીથી વધુ સમયથી, ભારતીય રેલવે સતત બદલાતી જરૂરિયાતો, ટેકનોલોજી અને અપેક્ષાઓ સાથે અનુકૂલન સાધી રહ્યું છે. ટૂંકા અંતરને આવરી લેતી નાની વરાળ-સંચાલિત સેવા તરીકે જે શરૂ થયું હતું તે એક વિશાળ અને જટિલ પરિવહન પ્રણાલીમાં વિકસિત થયું છે. આજે, તે દરરોજ લાખો મુસાફરો અને વિશાળ જથ્થામાં માલસામાનનું પરિવહન કરવામાં સક્ષમ છે. સ્ટીમ એન્જિન અને પ્રારંભિક એન્જિનિયરિંગ નવીનતાઓથી લઈને ઇલેક્ટ્રિક નેટવર્ક, અદ્યતન સલામતી પ્રણાલીઓ અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ સુધીના દરેક તબક્કામાં નવી ક્ષમતાઓ ઉમેરવામાં આવી છે. વધુમાં, દરેક પ્રગતિ પાછલા દાયકાઓમાં નાખેલા પાયા પર નિર્માણ કરે છે. આજે, રેલવે નેટવર્ક સતત એન્જિનિયરિંગ પ્રયાસો, ઓપરેશનલ શિસ્ત અને સતત સુધારણાનું જીવંત ઉદાહરણ છે. સ્કેલને કાર્યક્ષમતા સાથે અર્થતંત્રને નવીનતા સાથે અને પરંપરાને નવી ટેકનોલોજી સાથે જોડવાની તેની ક્ષમતા દર્શાવે છે કે કેવી રીતે ઐતિહાસિક સંસ્થા ઝડપથી બદલાતી દુનિયામાં પણ તેની સુસંગતતા જાળવી શકે છે. જેમ-જેમ દેશ પ્રગતિ કરશે, રેલવે માત્ર પરિવહનના માધ્યમ તરીકે જ નહીં પરંતુ એક વિશ્વસનીય સિસ્ટમ તરીકે પણ સેવા આપવાનું ચાલુ રાખશે - જે રોજિંદા જીવનને ટેકો આપે છે, ઉદ્યોગને મજબૂત બનાવે છે અને રાષ્ટ્રીય વિકાસમાં ફાળો આપે છે.

 

સંદર્ભ

રેલવે મંત્રાલય

https://indianrailways.gov.in/railwayboard/view_section.jsp?lang=0&id=0,1

https://nr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283

https://indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/codesmanual/ADMIN_FINANCE/AdminFinanceCh1_Data.htm

https://indianrailways.gov.in/railwayboard/view_section.jsp?id=0%2C1&lang=0

https://indianrailways.gov.in/Indian%20Railways%20Whistling%20Ahead-%20%20Story%20of%20Growth%20and%20Modernisation-Booklet.pdf

https://dhr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?id=0%2C6%2C337&lang=0

https://indianrailways.gov.in/Indian%20Railways%20Whistling%20Ahead-%20%20Story%20of%20Growth%20and%20Modernisation-Booklet.pdf

https://indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/ele_engg/RE/2026/Status%20of%20Railway%20Electrification%20(as%20on%2031_03_2026).pdf

https://nfr.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/eff_res/camtech/Civil%20Engineering/SubjactWise/Induction%20Course%20of%20Track%20Maintainer%20-%20Part%20I%20Introduction%20-%20Aug%202024.pdf

https://nair.indianrailways.gov.in/uploads/files/1388381997736-AFP1-v1-301213.pdf

https://www.facebook.com/SouthernRly/posts/the-dawn-of-the-steam-era-in-india-on-april-16-1853-the-first-passenger-train-ch/1083382407303819/

https://www.facebook.com/RailMinIndia/videos/on-april-16-1853-a-significant-chapter-in-indias-transportation-history-began-wi/1178086770182854/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2247768&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/newsite/erelcontent.aspx?relid=46428&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=156834

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2239313&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156834&ModuleId=3&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2241516&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156834&ModuleId=3&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2238376&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2215807&reg=6&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2239313&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2250963&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245694&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157295&ModuleId=3&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2249823&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248962&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209199&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2226596&reg=3&lang=2

 

નાણા મંત્રાલય

https://www.indiabudget.gov.in/doc/bh1.pdf

અન્ય

https://www.nhsrcl.in/index.php/en/project/project-overview

PDFમાં જુઓ

પીઆઈબી સંશોધન

 

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2252164) મુલાકાતી સંખ્યા : 37