2003થી, ભારત હવામાન વિજ્ઞાન વિભાગ (IMD) બે તબક્કામાં દેશમાં સરેરાશ દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાના મોસમી (જૂન-સપ્ટેમ્બર) વરસાદ માટે ઓપરેશનલ લોંગ-રેન્જ ફોરકાસ્ટ (LRF) જારી કરી રહ્યું છે. પ્રથમ તબક્કાની આગાહી એપ્રિલમાં જારી કરવામાં આવે છે અને બીજા તબક્કાની અથવા અપડેટ આગાહી મે મહિનાના અંત સુધીમાં જારી કરવામાં આવે છે. 2021 માં, IMD એ હાલની બે તબક્કાની આગાહી વ્યૂહરચનામાં ફેરફાર કરીને દેશમાં દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાના વરસાદ માટે માસિક અને મોસમી ઓપરેશનલ આગાહી જારી કરવા માટે નવી વ્યૂહરચના અમલમાં મૂકી છે. નવી વ્યૂહરચના ડાયનેમિક અને સ્ટેટિસ્ટિકલ એમ બંને આગાહી પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરે છે. મલ્ટી-મોડેલ એન્સેમ્બલ (MME) ફોરકાસ્ટિંગ સિસ્ટમ કે જે IMD ની મોન્સૂન મિશન ક્લાઈમેટ ફોરકાસ્ટ સિસ્ટમ (MMCFS) સહિત વિવિધ વૈશ્વિક આબોહવા આગાહી કેન્દ્રોના કપલ્ડ ગ્લોબલ ક્લાઈમેટ મોડેલ્સ (CGCMs) પર આધારિત છે, તેનો ડાયનેમિક ફોરકાસ્ટ સિસ્ટમમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

નવી LRF વ્યૂહરચના મુજબ, એપ્રિલના મધ્યમાં જારી કરવામાં આવતી પ્રથમ તબક્કાની આગાહીમાં સમગ્ર દેશ માટે માત્રાત્મક (quantitative) અને સંભવિત (probabilistic) આગાહીઓ અને દેશમાં મોસમી (જૂન-સપ્ટેમ્બર) વરસાદની ટર્સિલ કેટેગરીઝ (સામાન્યથી વધુ, સામાન્ય અને સામાન્યથી ઓછો) માટે સંભવિત આગાહીઓનું અવકાશી વિતરણ સામેલ હોય છે.

મે મહિનાના અંતમાં જારી કરવામાં આવતી બીજા તબક્કાની આગાહીમાં એપ્રિલમાં જારી કરાયેલ મોસમી વરસાદની આગાહીના અપડેટની સાથે ભારતના ચાર સજાતીય પ્રદેશો (વાયવ્ય ભારત, મધ્ય ભારત, દક્ષિણ દ્વીપકલ્પ અને ઈશાન ભારત) અને મોન્સૂન કોર ઝોન (MCZ) માટે મોસમી વરસાદની સંભવિત આગાહીઓ સામેલ હોય છે. આ ઉપરાંત, દેશ માટે માત્રાત્મક અને સંભવિત આગાહીઓ અને દેશમાં જૂન મહિનાના વરસાદની ટર્સિલ કેટેગરીઝ (સામાન્યથી વધુ, સામાન્ય અને સામાન્યથી ઓછો) માટે સંભવિત આગાહીઓનું અવકાશી વિતરણ પણ બીજા તબક્કાની આગાહી દરમિયાન જારી કરવામાં આવે છે.

ઉપરોક્ત આગાહીઓના અનુસંધાનમાં, જૂન, જુલાઈ અને ઓગસ્ટના અંતમાં અનુક્રમે પછીના એક મહિના માટે માસિક વરસાદની આગાહી જારી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, દેશ માટે માત્રાત્મક અને સંભવિત આગાહીઓ અને સીઝનના બીજા ભાગના વરસાદ માટે ટર્સિલ કેટેગરીઝ માટે સંભવિત આગાહીઓનું અવકાશી વિતરણ ઓગસ્ટની આગાહીની સાથે જુલાઈના અંતમાં જારી કરવામાં આવે છે.

1. દેશમાં 2026 ના દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાની સીઝન (જૂન-સપ્ટેમ્બર) ના વરસાદ માટેની આગાહી.

ડાયનેમિક અને સ્ટેટિસ્ટિકલ બંને મોડેલો પર આધારિત આગાહી સૂચવે છે કે માત્રાત્મક રીતે, ચોમાસાનો મોસમી વરસાદ ± 5% ની મોડેલ ભૂલ સાથે લોન્ગ પીરિયડ એવરેજ (LPA) ના 92% રહેવાની શક્યતા છે. 1971-2020 ના સમયગાળા માટે દેશમાં મોસમી વરસાદની LPA 87 સેમી છે.

દેશમાં મોસમી (જૂન થી સપ્ટેમ્બર) વરસાદ માટે પાંચ-શ્રેણીની સંભવિત આગાહી નીચે મુજબ આપવામાં આવી છે. આગાહી સૂચવે છે કે સામાન્યથી ઓછા અને નહિવત (deficient) વરસાદ બંને શ્રેણીઓ માટેની સંભાવનાઓ તેમની સંબંધિત ક્લાઈમેટોલોજિકલ સંભાવનાઓ કરતા વધારે છે. "સામાન્યથી વધુ" અને "અતિશય" (excess) વરસાદની શ્રેણીઓ માટે આગાહીની સંભાવનાઓ તેમની સંબંધિત ક્લાઈમેટોલોજિકલ સંભાવનાઓ કરતા ઓછી છે. એકંદરે, દેશમાં દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાનો મોસમી વરસાદ સામાન્ય કરતા ઓછો (LPA ના 90-95%) રહેવાની સૌથી વધુ શક્યતા છે.

2026 ના દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાના મોસમી વરસાદ માટેની MME આગાહી એપ્રિલની પ્રારંભિક સ્થિતિના આધારે અને ભારતીય ચોમાસાના ક્ષેત્રમાં ઉચ્ચતમ આગાહી કૌશલ્ય ધરાવતા કપલ્ડ ક્લાઈમેટ મોડેલ્સના સમૂહનો ઉપયોગ કરીને તૈયાર કરવામાં આવી હતી.

મોસમી વરસાદ (જૂન થી સપ્ટેમ્બર) માટે ટર્સિલ શ્રેણીઓ (સામાન્યથી વધુ, સામાન્ય અને સામાન્યથી ઓછો) માટે સંભવિત આગાહીઓનું અવકાશી વિતરણ આકૃતિ 1 માં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. અવકાશી વિતરણ સૂચવે છે કે ઈશાન, વાયવ્ય અને દક્ષિણ દ્વીપકલ્પ ભારતના કેટલાક વિસ્તારો સિવાય દેશના ઘણા ભાગોમાં સામાન્યથી ઓછો મોસમી વરસાદ થવાની સંભાવના છે, જ્યાં સામાન્યથી સામાન્યથી વધુ વરસાદની શક્યતા છે. જમીન વિસ્તારમાં સફેદ રંગના ભાગો મોડેલ તરફથી કોઈ સંકેત (signal) ન હોવાનું દર્શાવે છે.

2. ભૂમધ્ય પેસિફિક અને હિંદ મહાસાગરમાં સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન (SST) ની સ્થિતિ

હાલમાં, ભૂમધ્ય પેસિફિક પર નબળી લા નીના જેવી સ્થિતિઓ ENSO-તટસ્થ સ્થિતિમાં પરિવર્તિત થઈ રહી છે. જો કે, ઉષ્ણકટિબંધીય પેસિફિકમાં કેટલીક વાતાવરણીય પરિભ્રમણ વિશેષતાઓ નબળી લા નીના જેવી સ્થિતિઓને સુસંગત રહે છે. મોન્સૂન મિશન ક્લાઈમેટ ફોરકાસ્ટ સિસ્ટમ (MMCFS) ની નવીનતમ આગાહીઓ સૂચવે છે કે એપ્રિલ થી જૂન 2026 ની સીઝન દરમિયાન ENSO-તટસ્થ સ્થિતિ ચાલુ રહેવાની સૌથી વધુ સંભાવના છે. મોન્સૂન મિશન ક્લાઈમેટ ફોરકાસ્ટ સિસ્ટમ (MMCFS) દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાની સીઝન દરમિયાન અલ નીનો સ્થિતિ વિકસાવવાનું સૂચન કરે છે.

હાલમાં, હિંદ મહાસાગરમાં તટસ્થ ઇન્ડિયન ઓશન ડાયપોલ (IOD) સ્થિતિ પ્રવર્તે છે અને નવીનતમ ક્લાયમેટ મોડેલ્સની આગાહી સૂચવે છે કે દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાની સીઝનના અંત સુધીમાં પોઝિટિવ IOD સ્થિતિ વિકસિત થવાની સંભાવના છે.

પેસિફિક અને હિંદ મહાસાગર પર સમુદ્રની સપાટીના તાપમાન (SST) ની સ્થિતિ ભારતીય ચોમાસા પર મજબૂત પ્રભાવ પાડતી હોવાનું જાણીતું હોવાથી, IMD આ મહાસાગર બેસિન પર સમુદ્રની સપાટીની સ્થિતિના ઉત્ક્રાંતિનું કાળજીપૂર્વક નિરીક્ષણ કરી રહ્યું છે.

3. ઉત્તર ગોળાર્ધમાં હિમવર્ષા (Snow Cover)

છેલ્લા ત્રણ મહિના (જાન્યુઆરી થી માર્ચ 2026) દરમિયાન ઉત્તર ગોળાર્ધમાં હિમવર્ષાનું પ્રમાણ સામાન્ય કરતા થોડું ઓછું હતું. ઉત્તર ગોળાર્ધ તેમજ યુરેશિયામાં શિયાળા અને વસંતઋતુ દરમિયાન હિમવર્ષાના પ્રમાણનો દેશમાં પછીના દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાના મોસમી વરસાદ સાથે સામાન્ય રીતે વિપરિત સંબંધ હોય છે.

આકૃતિ 1. 2026 ના દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાની સીઝન (જૂન-સપ્ટેમ્બર) દરમિયાન ભારતમાં મોસમી વરસાદની ટર્સિલ શ્રેણીઓ (સામાન્યથી ઓછો, સામાન્ય અને સામાન્યથી વધુ) ની સંભવિત આગાહી. આકૃતિ સૌથી વધુ સંભવિત શ્રેણીઓ તેમજ તેમની સંભાવનાઓ દર્શાવે છે. સફેદ રંગના ભાગો મોડેલ તરફથી કોઈ સંકેત ન હોવાનું દર્શાવે છે. (ટર્સિલ શ્રેણીઓમાં દરેકની 33.33% સમાન ક્લાઈમેટોલોજિકલ સંભાવનાઓ હોય છે).

SM/JD