સહકાર મંત્રાલય દ્વારા 9 અને 10 એપ્રિલ, 2026 ના રોજ વારાણસી, ઉત્તર પ્રદેશમાં આયોજિત 7મી નેશનલ રિવ્યુ કોન્ફરન્સમાં ક્ષેત્રીય સુધારાઓને ઊંડા બનાવવા, સંસ્થાકીય ક્ષમતાને મજબૂત કરવા અને બેંકિંગ, ડેરી, ધિરાણ ઇકોસિસ્ટમ અને ઉભરતા સહકારી મોડેલો સહિતના મુખ્ય સહકારી વર્ટિકલ્સમાં અમલીકરણને વેગ આપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. ચર્ચાઓમાં અમલીકરણતરફનો બદલાવ જોવા મળ્યો હતો, જેમાં કાર્યકારી અવરોધોને ઉકેલવા અને નીતિગત પહેલો જમીન સ્તરે માપી શકાય તેવા પરિણામોમાં પરિવર્તિત થાય તેની ખાતરી કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

આ બે દિવસીય રાષ્ટ્રીય સમીક્ષા કોન્ફરન્સના સમાપન સત્રને સંબોધતા, ભારત સરકારના સહકાર મંત્રાલયના સચિવ ડૉ. આશિષ કુમાર ભુતાનીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સુધારાનો આગામી તબક્કો ક્ષેત્ર સ્તરે અસરકારક અમલીકરણ દ્વારા સંચાલિત થશે, જેને હિતધારકો વચ્ચે ઉત્તમ સંકલન અને સંસાધનોના સમયસર વપરાશ દ્વારા સમર્થન મળશે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ હોવા છતાં, સમયાંતરે સમીક્ષાઓથી આગળ વધવાની અને અમલીકરણ નીતિના ઉદ્દેશ્ય સાથે સુસંગત રહે તેની ખાતરી કરવાની જરૂર છે, ખાસ કરીને એવા ક્ષેત્રોમાં જ્યાં પ્રગતિ અસમાન રહી છે. તેમણે વધુમાં રેખાંકિત કર્યું કે મૂર્ત અને ટકાઉ પરિણામો પ્રાપ્ત કરવા માટે ઝડપી નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા અને સંસ્થાઓ વચ્ચે મજબૂત કન્વર્જન્સ (એકીકરણ) આવશ્યક રહેશે.

PACS કોમ્પ્યુટરાઈઝેશન અને વિસ્તરણ પર, ડૉ. આશિષ કુમાર ભુતાનીએ ચાલુ તબક્કાઓને સમયસર પૂર્ણ કરવા અને વ્યાપક PACS મજબૂતીકરણની પહેલો હેઠળ ભાવિ વિસ્તરણ માટે સતત વેગ જાળવવાના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે ગુણવત્તાયુક્ત પરિણામો સુનિશ્ચિત કરવા માટે મજબૂત અમલીકરણ મિકેનિઝમ અને સતત દેખરેખની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે અમલીકરણ ભાગીદારોની વધુ જવાબદારી અને પ્રદર્શન-આધારિત મૂલ્યાંકન માટે હાકલ કરી હતી, સાથે પહેલોના સરળ રોલઆઉટની સુવિધા માટે સંસ્થાકીય સહાયક પ્રણાલીઓને મજબૂત કરવા જણાવ્યું હતું. તેમણે સતત તાલીમ અને ક્ષમતા નિર્માણના મહત્વ પર વધુ ભાર મૂક્યો હતો અને નોંધ્યું હતું કે પ્રણાલીઓ વિશિષ્ટ યોજનાઓના જીવનચક્રથી આગળ પણ અસરકારક અને ટકાઉ રહેવી જોઈએ.

સહકારી ક્ષેત્રમાં અનાજ સંગ્રહની પહેલ હેઠળની પ્રગતિની સમીક્ષા કરતા, સહકાર સચિવે સમયબદ્ધ અમલીકરણ, એજન્સીઓ વચ્ચે અસરકારક સંકલન અને જમીનની ઉપલબ્ધતા અને પ્રક્રિયાઓને સુવ્યવસ્થિત કરવા સહિતના કાર્યકારી પડકારોને ઉકેલવા માટે નવીન અભિગમોની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. એ જ રીતે, સંસ્થાકીય મજબૂતીકરણ પર, તેમણે ડેરી અને મત્સ્યોદ્યોગ જેવા ક્ષેત્રોમાં સહકારી વ્યાપ વધારવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો, જેને ક્ષમતા નિર્માણ, ખામીઓની ઓળખ અને લક્ષિત હસ્તક્ષેપ દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવશે. તેમણે રાજ્યોને સહકારી માળખાને તર્કસંગત અને મજબૂત કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા, જેમાં જરૂર જણાય ત્યાં બિન-કાર્યક્ષમ સંસ્થાઓના મુદ્દાને ઉકેલવાનો પણ સમાવેશ થાય છે.

સચિવે વધુમાં PACS ના વ્યવસાયિક વૈવિધ્યકરણના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો, અને વધારાની આવક-જનક પ્રવૃત્તિઓ અપનાવીને અને સેવાઓનો વ્યાપ વધારીને તેમને ગ્રામ્ય સ્તરે મલ્ટી-સર્વિસ સેન્ટર તરીકે વિકસાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા.

સહકારી બેંકિંગ પર, ડૉ. ભુતાનીએ સાયબર સિક્યોરિટી ફ્રેમવર્કને મજબૂત કરવા, સુરક્ષિત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અપનાવવા અને કાર્યકારી કાર્યક્ષમતા વધારવાની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જેથી સહકારી બેંકો સ્થિતિસ્થાપક રહે અને ઉભરતી નાણાકીય જરૂરિયાતો પ્રત્યે પ્રતિભાવશીલ રહે. નેશનલ કોઓપરેટિવ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (NCDC) ની ભૂમિકાને હાઇલાઇટ કરતા, તેમણે વિવિધ ક્ષેત્રોમાં સમયસર અને લવચીક ધિરાણ સહાય પૂરી પાડવામાં તેના વધતા મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો અને સહકારી સંસ્થાઓ માટે ધિરાણના માર્ગોને વધુ મજબૂત કરવા માટે સતત પ્રયાસોનો સંકેત આપ્યો હતો.

મલ્ટી-સ્ટેટ સહકારી મંડળીઓ પર, સહકાર સચિવે રાજ્યોને સહકારી સભ્યો માટે મહત્તમ લાભ મેળવવા માટે માર્કેટિંગ, બ્રાન્ડિંગ અને ગુણવત્તાયુક્ત ઇનપુટ્સ સંબંધિત ઉપલબ્ધ પ્લેટફોર્મ અને સેવાઓનો સક્રિયપણે લાભ લેવા વિનંતી કરી હતી. ડેરી ક્ષેત્રમાં, તેમણે સહકારી માળખાને મજબૂત કરવાની અને વેલ્યુ ચેઈનમાં ખેડૂતોની વધુ ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો, જેથી સહકારી મોડેલોના લાભો પાયાના સ્તરે સંપૂર્ણ રીતે અનુભવી શકાય. તેમણે રાજ્યોમાં સફળ અને ટકાઉ સહકારી મોડેલોના અનુકરણને પણ પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું.

ઉભરતી સહકારી-સંચાલિત ડિજિટલ પહેલો પર પ્રકાશ પાડતા, ડૉ. ભુતાનીએ ‘ભારત ટેક્સી’ નો ઉલ્લેખ કર્યો અને નોંધ્યું કે સ્થાપિત ખાનગી એગ્રીગેટર્સ તરફથી મજબૂત સ્પર્ધા હોવા છતાં, પ્લેટફોર્મ સતત તેના પદચિહ્નો વિસ્તારી રહ્યું છે. તેમણે માહિતી આપી હતી કે લખનૌ, મુંબઈ અને નાસિક જેવા શહેરોમાં સોફ્ટ લોન્ચ શરૂ કરવામાં આવ્યા છે અને આગામી વર્ષોમાં રાષ્ટ્રીય સ્તરે રોલઆઉટ કરવાનું આયોજન છે, જે સહકારી-આધારિત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સની વધતી જતી સ્વીકૃતિ દર્શાવે છે.

ચર્ચાઓનો સારાંશ આપતા, સહકાર સચિવે અવલોકન કર્યું કે કોન્ફરન્સે સુધારાના આગામી તબક્કા માટે અગ્રતાના ક્ષેત્રોની સ્પષ્ટ ઓળખ કરી છે, જેમાં ભંડોળના વપરાશમાં સુધારો કરવો, સહકારી બેંકિંગ પ્રણાલીઓને મજબૂત કરવી, NCDC ના સમર્થન દ્વારા ક્ષેત્રીય ધિરાણ વધારવું, આંતર-સહકારી સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવું અને ડેરી અને સંલગ્ન ક્ષેત્રની પહેલોના અમલીકરણને વેગ આપવાનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વૃદ્ધિનો આગામી તબક્કો એ વાત પર નિર્ભર રહેશે કે સહકારી સભ્યોને મૂર્ત લાભો પહોંચાડવા માટે પાયાના સ્તરે સંસ્થાઓ, સંસાધનો અને અમલીકરણ પદ્ધતિઓ કેટલી અસરકારક રીતે સંરેખિત થાય છે.

કોન્ફરન્સનું મુખ્ય ધ્યાન ક્ષેત્ર ડિસ્ટ્રિક્ટ સેન્ટ્રલ કોઓપરેટિવ બેંક્સ (DCCBs), સ્ટેટ કોઓપરેટિવ બેંક્સ (StCBs) અને અર્બન કોઓપરેટિવ બેંક્સ (UCBs) સહિતની સહકારી બેંકિંગ સંસ્થાઓનું વૈવિધ્યકરણ અને આધુનિકીકરણ હતું. ચર્ચાઓમાં બિઝનેસ પોર્ટફોલિયો વિસ્તારવા, PACS દ્વારા ધિરાણ વિતરણમાં સુધારો કરવા અને કાર્યક્ષમતા તથા પહોંચ વધારવા માટે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મનો લાભ લેવાની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. ટૂંકા ગાળાના અને લાંબા ગાળાના ધિરાણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવા, સાયબર સિક્યોરિટી ફ્રેમવર્કને મજબૂત કરવા અને સહકારી બેંકોને વધુ સ્પર્ધાત્મક અને ઉભરતી નાણાકીય જરૂરિયાતો પ્રત્યે પ્રતિભાવશીલ બનાવવા માટે ટેકનોલોજી આધારિત ઉકેલો અપનાવવા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

કોન્ફરન્સમાં નેશનલ કોઓપરેટિવ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (NCDC) દ્વારા એક સમર્પિત સત્ર પણ યોજવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઈઝેશન (FPOs), મત્સ્યોદ્યોગ, ખાંડ, ફૂડ પ્રોસેસિંગ અને ઊંડા સમુદ્રમાં માછીમારી જેવી પ્રવૃત્તિઓ જેવા ક્ષેત્રોમાં ધિરાણની વિસ્તૃત તકોની રૂપરેખા આપવામાં આવી હતી. સત્રમાં ઉપલબ્ધ નાણાકીય સહાયનો સક્રિયપણે ઉપયોગ કરવા અને ટકાઉ આજીવિકાની તકો ઊભી કરવા અને સહકારી ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા માટે સહકારી સાહસોને મોટા પાયે વિસ્તારવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

‘સહકારી સંસ્થાઓ વચ્ચે સહકાર’ પરની ચર્ચાઓ કાર્યક્ષમ વેલ્યુ ચેઈન બનાવવા અને એકંદર આર્થિક વ્યવહારિકતામાં સુધારો કરવા માટે PACS, ડેરી સહકારી મંડળીઓ, ફેડરેશન અને સહકારી બેંકો સહિતની સંસ્થાઓ વચ્ચે સંકલન મજબૂત કરવા પર કેન્દ્રિત હતી. આ સંદર્ભમાં, શ્વેત ક્રાંતિ 2.0 પરની ચર્ચાઓમાં દૂધની પ્રાપ્તિ વધારવા, ડેરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મજબૂત કરવા અને રાજ્યો અને અગ્રણી ડેરી સંસ્થાઓની સક્રિય ભાગીદારી સાથે સહકારી-સંચાલિત વેલ્યુ ચેઈન વિસ્તારવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

રાજ્યોની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ પરના વિશેષ સત્રમાં, ખાસ કરીને ઉત્તર પ્રદેશના ‘સહકાર સે સમૃદ્ધિ’ માળખાએ જિલ્લા સ્તરીય નવીનતાઓ અને સ્કેલેબલ (વિસ્તૃત કરી શકાય તેવા) સહકારી મોડેલો પ્રદર્શિત કર્યા હતા. સત્રમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે કેવી રીતે વહીવટી કન્વર્જન્સ, સંસ્થાકીય સંકલન અને સ્થાનિક નેતૃત્વ સહકારી ક્ષેત્રમાં અસરકારક અમલીકરણ અને માપી શકાય તેવી અસર લાવી શકે છે. ‘સહકાર સંવાદ’ સત્રએ સફળ સહકારી સંસ્થાઓ, ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઈઝેશન, ફેડરેશનો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ વચ્ચે ક્રિયાપ્રતિક્રિયાને સક્ષમ બનાવી, જેનાથી ક્ષેત્ર-સ્તરના અનુભવો, કાર્યકારી પડકારો અને નવીન અભિગમોના આદાનપ્રદાનમાં સુવિધા મળી.

મીડિયા અને સંચાર વ્યૂહરચના પરના સમર્પિત સત્રમાં સહકારી સંસ્થાઓની આસપાસના સકારાત્મક વર્ણનોને વ્યાપક બનાવવાની, જાહેર પહોંચને મજબૂત કરવાની અને જાગૃતિ અને વિશ્વાસ વધારવા માટે “પરફોર્મ એન્ડ ઈન્ફોર્મ” (perform and inform) અભિગમ અપનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

કોન્ફરન્સ કેન્દ્ર, રાજ્યો અને સહકારી સંસ્થાઓ વચ્ચે સુધારાઓને વેગ આપવા, અમલીકરણના માળખાને મજબૂત કરવા અને સહકારી પહેલો ગ્રામીણ સમુદાયો અને વ્યાપક અર્થતંત્ર માટે અર્થપૂર્ણ અને ટકાઉ પરિણામોમાં પરિવર્તિત થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાની સહિયારી પ્રતિબદ્ધતા સાથે પૂર્ણ થઈ.

SM/BS/JD