આત્મનિર્ભર ભારત અને વિકસિત ભારત @2047 ના વિઝનને આગળ વધારવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલાં તરીકે, ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન પરિષદ (ICAR) રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષાને મજબૂત કરવા, આત્મનિર્ભરતા, આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા અને ટકાઉ આજીવિકાને વેગ આપવા માટે સંરક્ષણ કૃષિ અને ક્લાયમેટ-રેઝિલિયન્ટ (આબોહવા-લવચીક) ઘઉં અને જવ પ્રણાલીઓમાં પરિવર્તનકારી સંશોધનનું નેતૃત્વ કરી રહી છે.

કૃષિ સંશોધન અને શિક્ષણ વિભાગ (DARE) ના સચિવ અને ICAR ના મહાનિદેશક ડો. એમ. એલ. જાટ આજે ચાલી રહેલી સંશોધન અને વિકાસ પહેલોની સમીક્ષા કરવા માટે ICAR-ભારતીય ઘઉં અને જવ સંશોધન સંસ્થા (IIWBR) અને ICAR-સેન્ટ્રલ સોઈલ સેલિનિટી રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (CSSRI), કરનાલની મુલાકાતે ગયા હતા. દિલ્હીની એક મીડિયા ટીમ પણ આ મુલાકાત દરમિયાન સાથે હતી.

મુલાકાત દરમિયાન, ડો. જાટે ઉત્પાદકતા વધારવા, ઇનપુટ ખર્ચ ઘટાડવા અને ઇન્ડો-ગેન્જેટિક મેદાનોમાં આબોહવાની વિવિધતા સામે સ્થિતિસ્થાપકતા સુધારવા માટેના મુખ્ય સંશોધન પ્રવૃત્તિઓની સમીક્ષા કરી હતી, અને સાથે જ આબોહવા-લવચીક અને સંસાધન-કાર્યક્ષમ કૃષિ પદ્ધતિઓને આગળ વધારવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો.

ઘઉંના ઉત્પાદનમાં ભારતની સજ્જતા પર પ્રકાશ પાડતા ડો. જાટે જણાવ્યું હતું કે, દેશ સારી રીતે તૈયાર છે અને આ વર્ષે વધુ ઉત્પાદનની અપેક્ષા રાખે છે, જે વર્તમાન વૈશ્વિક પરિદ્રશ્યમાં સ્થાનિક ખાદ્ય સુરક્ષા અને અન્ય દેશોને ટેકો આપવાની ક્ષમતા બંને સુનિશ્ચિત કરે છે. તેમણે વધુમાં ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ICAR નું ધ્યાન ખેડૂતોની આવક અને જાહેર આરોગ્યમાં સુધારો કરતી વખતે આબોહવા પડકારોને પહોંચી વળવા માટે આબોહવા-લવચીક અને પોષક તત્વોથી ભરપૂર પાકની જાતો વિકસાવવા પર રહેલું છે. તેમણે એ વાત પણ રેખાંકિત કરી હતી કે બાયોલોજિકલ નાઈટ્રિફિકેશન ઇન્હિબિશન (BNI) જેવી નવીનતાઓ ઉત્પાદકતા સાથે બાંધછોડ કર્યા વિના ખાતરના વપરાશમાં 25 ટકા સુધીનો ઘટાડો સક્ષમ કરી રહી છે, જે ખેડૂતો અને પર્યાવરણ બંનેને લાભ આપે છે.

ભારતનું કૃષિ ક્ષેત્ર, જે હરિયાળી ક્રાંતિ પછીના યુગમાં ખાદ્ય અસુરક્ષાથી સરપ્લસ (વધારાના) ઉત્પાદન તરફ આગળ વધ્યું છે, તેને હવે ભૂગર્ભજળના ઘટાડા, પાકના અવશેષો બાળવા, જમીનનું ધોવાણ, જૈવવિવિધતાનું નુકસાન અને આબોહવા-પ્રેરિત જોખમો જેવા ઉભરતા પડકારોને પહોંચી વળવા માટે પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યું છે. આમાંના કેટલાક પ્રોજેક્ટ્સ CIMMYT, BISA અને JIRCAS ના સહયોગથી અમલમાં મૂકવામાં આવી રહ્યા છે.

આ પ્રાથમિકતાઓને સંબોધવા માટે, ICAR એ ઇન્ટરનેશનલ મેઝ એન્ડ વ્હીટ ઇમ્પ્રૂવમેન્ટ સેન્ટર (CIMMYT) ના સહયોગથી 2009 થી CSSRI, કરનાલ ખાતે લાંબા ગાળાના, સિસ્ટમ-આધારિત સંશોધન પ્લેટફોર્મનું નેતૃત્વ કરી રહ્યું છે, જે સ્થાનિક રીતે અનુરૂપ, આબોહવા-લવચીક અને સંસાધન-કાર્યક્ષમ પાક પદ્ધતિઓ, ખાસ કરીને મકાઈ-ઘઉં ઉત્પાદન પદ્ધતિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

આ સંરક્ષણ કૃષિ પ્લેટફોર્મે નોંધપાત્ર પરિણામો આપ્યા છે, જેમાં સિંચાઈના પાણીમાં 85 ટકા સુધીની બચત, ખાતરના વપરાશમાં 28 ટકાનો ઘટાડો, બળતણના વપરાશમાં 51 ટકાની બચત અને પાકના અવશેષો બાળવામાં 95 ટકા સુધીનો ઘટાડો સામેલ છે. તેણે ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં 46 ટકાનો ઘટાડો, સિસ્ટમ ઉત્પાદકતામાં 33 ટકા સુધીનો વધારો અને ઘરગથ્થુ આવકમાં લગભગ બમણો વધારો કરવામાં પણ ફાળો આપ્યો છે, જેનાથી બાહ્ય ઇનપુટ્સ અને અસ્થિર વૈશ્વિક બજારો પર નિર્ભરતા ઘટાડીને રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય અને પોષણ સુરક્ષા મજબૂત બની છે.

આ પહેલે મજબૂત ઇકોલોજીકલ લાભો પણ દર્શાવ્યા છે, જેમાં 15 વર્ષમાં જમીનની સૂક્ષ્મજીવાણુઓની વસ્તી અને કાર્બનિક કાર્બન સ્તર બમણું થયું છે, જે જમીનનું સ્વાસ્થ્ય, આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતામાં સુધારો કરે છે અને કાર્બન ન્યુટ્રાલિટી (કાર્બન તટસ્થતા) અને વન હેલ્થ (One Health) લક્ષ્યો તરફ રાષ્ટ્રીય પ્રતિબદ્ધતાઓને સમર્થન આપે છે. આ પ્લેટફોર્મ આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ માટેના હબ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જેમાં નેચર અને સાયન્સ સહિત 50થી વધુ ઉચ્ચ-અસરકારક જર્નલ્સમાં સંશોધન પ્રકાશિત થયું છે, અને તેના તારણો પાક વૈવિધ્યકરણ, જળ સંરક્ષણ, અવશેષ વ્યવસ્થાપન અને મિકેનાઇઝેશન પરની નીતિઓને માર્ગદર્શન આપે છે.

મુલાકાત દરમિયાન, ડો. જાટે ઇન્ડિયન વ્હીટ રસ્ટ રિસર્ચ એન્ડ સર્વેલન્સ પ્રોગ્રામની પણ સમીક્ષા કરી હતી, જે ઘઉંના પાકને પટ્ટી, પાંદડા અને થડના ગેરુ (rust) રોગોથી બચાવવા માટે સંકલિત દેખરેખ, ઝડપી નિદાન અને સમયસર સલાહ દ્વારા મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. લાંબા ગાળાની દેખરેખે રોપર (પંજાબ) અને યમુનાનગર (હરિયાણા) જેવા પ્રદેશોમાં પીળા ગેરુની ઘટનાઓની અનુમાનિત પેટર્ન સ્થાપિત કરી છે, જે આગોતરી ચેતવણી પ્રણાલીઓને મજબૂત બનાવે છે. 30 થી વધુ સંસ્થાઓ અને કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રોનું દેશવ્યાપી નેટવર્ક લગભગ 10 મિલિયન હેક્ટરમાં દેખરેખ રાખે છે, જેમાં દર વર્ષે 1,000 થી વધુ અદ્યતન ઘઉંની લાઇનનું રોગ પ્રતિકારક શક્તિ માટે મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.

BNI-સક્ષમ ઘઉંના વિકાસમાં થયેલી પ્રગતિની પણ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી, જે લીચિંગ અને ઉત્સર્જનને કારણે થતા નુકસાનને ઘટાડીને નાઇટ્રોજન વપરાશની કાર્યક્ષમતા સુધારવામાં તેની ભૂમિકા દર્શાવે છે. બ્રીડિંગ, જેનોમિક્સ અને મલ્ટિ-લોકેશન મૂલ્યાંકનને સંકલિત કરતું સંશોધન ચાલી રહ્યું છે, જેમાં 19 આશાસ્પદ ઘઉંની લાઇનો હાલમાં ભલામણ કરેલ નાઇટ્રોજન સ્તરના 70 ટકા પર મૂલ્યાંકન હેઠળ છે. એવો અંદાજ છે કે 25 ટકા ખેતીલાયક વિસ્તારમાં આનો સ્વીકાર કરવાથી અને નાઇટ્રોજનના વપરાશમાં 30 ટકાનો ઘટાડો કરવાથી વાર્ષિક આશરે ₹2,000 કરોડની બચત થઈ શકે છે.

ડો. જાટે વધુમાં એજિલોપ્સ સહિતના જંગલી સંબંધીઓનો ઉપયોગ કરતા પ્રી-બ્રીડિંગ કાર્યક્રમોની સમીક્ષા કરી હતી, જેમાં એજિલોપ્સ ટૌસ્ચી નો ઉપયોગ કરીને દુષ્કાળ, ગરમી, ક્ષારતા અને રોગો સામે સહિષ્ણુતા માટેના લક્ષણો રજૂ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. ભવિષ્યના પડકારોને પહોંચી વળવા અને લાંબા ગાળાની ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા સક્ષમ ક્લાયમેટ-રેઝિલિયન્ટ ઘઉંની જાતો વિકસાવવા માટે આ પ્રયાસો નિર્ણાયક છે.

પોષણ સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં, ICAR એ આયર્ન, ઝિંક અને પ્રોટીનથી સમૃદ્ધ 55 બાયોફોર્ટિફાઇડ ઘઉંની જાતો બહાર પાડી છે. ઘઉંની ખેતીના લગભગ 45 ટકા વિસ્તારમાં હવે બાયોફોર્ટિફાઇડ જાતો છે, જે ખેડૂતો દ્વારા વધતા સ્વીકાર અને ઊંચા વેરાઇટલ રિપ્લેસમેન્ટ રેટને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ડો. જાટે ઝીરો ટિલેજ (ખેડ વિના), અવશેષો જાળવી રાખવા અને મિકેનાઇઝ્ડ વાવણી જેવી સંરક્ષણ કૃષિ પદ્ધતિઓની પણ સમીક્ષા કરી હતી, જેણે સિસ્ટમ ઉત્પાદકતામાં 6-10 ટકાનો સુધારો દર્શાવ્યો છે, સાથે જ જમીનના જૈવિક કાર્બનમાં નોંધપાત્ર વધારો અને બળતણ તેમજ સમયમાં 70-75 ટકા સુધીની બચત દર્શાવી છે.

IIWBR ખાતે જવના સંશોધન અને વિકાસનું પણ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું, જે આબોહવા-લવચીક અને સંસાધન-કાર્યક્ષમ પાક તરીકે તેના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડે છે. પાણી અને ખાતરની ઓછી જરૂરિયાત અને ખોરાક, ઘાસચારો અને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોમાં વધતી માંગ સાથે, જવ ટકાઉ કૃષિના મુખ્ય ઘટક તરીકે ઉભરી રહ્યો છે, ખાસ કરીને તેના ઉચ્ચ આહાર ફાઇબર (dietary fibre) અને આરોગ્ય-કેન્દ્રિત ખાદ્ય ઉત્પાદનોમાં તેની ભૂમિકાને કારણે.

વૈજ્ઞાનિક નવીનતાને ક્ષેત્રીય સ્તરના અમલીકરણ સાથે સંકલિત કરીને, ICAR ખેડૂતોને સશક્ત બનાવવાનું, ગ્રામીણ અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂત કરવાનું અને મહિલાઓ અને યુવાનો માટે ટકાઉ આજીવિકાની તકો ઊભી કરવાનું ચાલુ રાખે છે, જે સ્થિતિસ્થાપક, આત્મનિર્ભર અને ટકાઉ કૃષિ પ્રત્યે ભારતની પ્રતિબદ્ધતાને પુનઃપુષ્ટ કરે છે.

SM/Dk/JD