નવી મુંબઈની ટેક્સટાઇલ રિકવરી ફેસિલિટી સર્ક્યુલર સિસ્ટમ  અને સમુદાય ભાગીદારી દ્વારા કાપડના કચરાને તકમાં ફેરવી રહી છે. સ્વચ્છ ભારત મિશન-શહેરી 2.0 હેઠળ, આ પહેલ લેન્ડફિલ કચરો ઘટાડે છે, આજીવિકાની તકો બનાવે છે અને શહેરી ભારત માટે એક સ્કેલેબલ મોડેલ પ્રદાન કરે છે.

ભારત વાર્ષિક આશરે 7.8 મિલિયન મેટ્રિક ટન પોસ્ટ-કન્ઝ્યુમર ટેક્સટાઇલ કચરો ઉત્પન્ન કરે છે, જે ઘરો, સંસ્થાઓ અને ઉદ્યોગોમાં વપરાતા કાપડના કદ અને વિવિધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. સાડીઓ અને ગણવેશથી લઈને ડેનિમ અને હોમ ટેક્સટાઇલ સુધી, કાપડ શહેરી કચરાના એક મહત્વપૂર્ણ, છતાં ઘણીવાર અવગણવામાં આવતા ઘટકનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. શહેરો કાપડ પુનઃપ્રાપ્તિ, પુનઃઉપયોગ અને રિસાયક્લિંગ માટે વ્યવસ્થિત પ્રણાલીઓ સ્થાપિત કરવાની જરૂરિયાતને વધુને વધુ ઓળખી રહ્યા છે. પરિપત્ર અર્થતંત્ર પ્રથાઓ અને સંસાધન કાર્યક્ષમતા પર વધતા ધ્યાન સાથે, મ્યુનિસિપાલિટીઝ નવીન ઉકેલો શોધી રહી છે જે કાપડને લેન્ડફિલમાં સમાપ્ત થતા અટકાવે છે.

સ્વચ્છ ભારત મિશન - શહેરી 2.0 હેઠળ, નવી મુંબઈ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (NMMC) આ ક્ષેત્રમાં રાષ્ટ્રીય નેતા તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. વ્યવસ્થિત હસ્તક્ષેપો દ્વારા કાપડના કચરાનો ઉકેલ લાવવાની તકને ઓળખીને, NMMC એ નવી મુંબઈના બેલાપુરમાં ભારતની પ્રથમ મ્યુનિસિપલ ટેક્સટાઇલ રિકવરી સુવિધા (TRF) શરૂ કરી. વિકેન્દ્રિત સંગ્રહ, વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ, ટ્રેસેબિલિટી અને મહિલાઓની આગેવાની હેઠળ રોજગાર સર્જનને જોડીને, TRF અવગણવામાં આવેલા કચરામાંથી કાપડના કચરાને શહેરી પરિપત્ર અર્થતંત્રના મૂલ્યવાન ભાગમાં પરિવર્તિત કરે છે.

નવી મુંબઈમાં ટેક્સટાઇલ રિકવરી ફેસિલિટી (TRF) ફક્ત એક સ્વતંત્ર સંગ્રહ કેન્દ્ર તરીકે જ નહીં, પરંતુ એક સંપૂર્ણ પરિપત્ર ઇકોસિસ્ટમ તરીકે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે જે સંગ્રહ, વર્ગીકરણ, ટેકનોલોજી અને રોજગાર સર્જનને એકીકૃત કરે છે.

આ મોડેલ પોઈન્ટ-ઓફ-સેલ સંગ્રહથી શરૂ થાય છે, જેમાં આઠ મ્યુનિસિપલ વોર્ડમાં હાઉસિંગ સોસાયટીઓમાં ચોક્કસ સ્થળોએ બ્રાન્ડેડ ટેક્સટાઇલ ડબ્બા સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. અત્યાર સુધીમાં, 140 ડબ્બા સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે અને વર્તમાન તબક્કામાં 250 ડબ્બા સ્થાપિત કરવાનું લક્ષ્ય છે જેથી પાયાના સ્તરે પહોંચ અને ભાગીદારી સુનિશ્ચિત થાય.

બેલાપુરના એક જૂના શહેરી આરોગ્ય કેન્દ્રમાં સ્થાપિત વચગાળાનો TRF (ટર્મિનેશન અને ટ્રેસેબિલિટી) વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ અને ટ્રેસેબિલિટી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. એકત્રિત કાપડનું વજન, ટેગિંગ અને વ્યવસ્થિત રીતે ફરીથી વાપરી શકાય તેવા, રિસાયકલ, અપસાયકલ, ડાઉનસાયકલ અને રિજેક્ટ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. કોશા હેન્ડહેલ્ડ સ્કેનરનું એકીકરણ કપાસ, પોલીકોટન, પોલિએસ્ટર, ઊન અને રેશમ સહિતના રેસાની વાસ્તવિક-સમયની ઓળખને સક્ષમ બનાવે છે, વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણને મજબૂત બનાવે છે અને સામગ્રી પુનઃપ્રાપ્તિને શ્રેષ્ઠ બનાવે છે.

ડિજિટલ ટ્રેકિંગ, દાતાથી અંતિમ ઉત્પાદન સુધી કોમોડિટી મુસાફરી મેપિંગને સરળ બનાવે છે, પારદર્શિતા, જવાબદારી અને ડેટા-આધારિત નિર્ણય લેવાને પ્રોત્સાહન આપે છે. ઓળખ પછી, કાપડને ફેબ્રિકના પ્રકાર, રંગ અને સ્થિતિના આધારે અલગ કરવામાં આવે છે જેથી વધુ પ્રક્રિયા સુવ્યવસ્થિત થાય. ફરીથી ઉપયોગ કરતા પહેલા સ્વચ્છતા અને સલામતી સુનિશ્ચિત કરવા માટે સૉર્ટ કરેલી સામગ્રીને સંપૂર્ણપણે જંતુમુક્ત કરવામાં આવે છે.

સ્વ-સહાય જૂથોની કુશળ મહિલાઓ દ્વારા વપરાયેલા કાપડને હાથથી બનાવેલી બેગ, સાદડીઓ, એસેસરીઝ, વસ્ત્રો અને ઘર સજાવટની વસ્તુઓમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. આ રિસાયકલ ઉત્પાદનો પછી પ્રદર્શનોમાં પ્રદર્શિત અને વેચવામાં આવે છે, જે એક સમયે કચરો ગણાતી સામગ્રીને નવું જીવન અને હેતુ આપે છે.

300થી વધુ મહિલાઓએ સ્ટ્રક્ચર્ડ 8-દિવસીય ટ્રેનિંગ-ઓફ-ટ્રેનર્સ (ToT) મોડ્યુલ પૂર્ણ કર્યું. આ મોડ્યુલમાં ફાઇબર ઓળખ, અલગ કરવાની પદ્ધતિઓ, સમારકામ તકનીકો અને અપસાયકલિંગ કુશળતાનો સમાવેશ થતો હતો. હવે, 150થી વધુ મહિલાઓ કાપડને સૉર્ટ કરીને, સીવીને અને નવીનીકરણ કરીને દર મહિને ₹9,000 થી ₹15,000ની કમાણી કરી રહી છે.

આ પહેલથી નોંધપાત્ર ફરક પડ્યો છે - તેણે ગૃહિણીઓને કુશળ પરિપત્ર અર્થતંત્ર નિષ્ણાતો તરીકે ઉભરી આવવાની તક આપી છે. આ કેન્દ્ર એક વિશિષ્ટ અપસાયકલિંગ કેન્દ્ર તરીકે સેવા આપે છે, જ્યાં સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs) ની મહિલા સભ્યો વપરાયેલા કપડાંને બેગ, વસ્ત્રો, પાઉચ અને ઘર સજાવટની વસ્તુઓમાં રિસાયકલ કરે છે. કાપડ રિસાયક્લિંગ હવે આજીવિકાનો એક વ્યવસ્થિત સ્ત્રોત બની ગયું છે - ગ્રીન જોબ્સનું સર્જન, સ્થાનિક સાહસોને મજબૂત બનાવવું અને શહેરી ટકાઉપણાના માળખામાં શ્રમનું ગૌરવ વધારવું.

TRF મોડેલે 30 MT ઉપયોગ પછીનો કાપડનો કચરો એકત્રિત કર્યો છે, જેમાંથી 25.5 MT વૈજ્ઞાનિક રીતે અલગ કરવામાં આવ્યો છે. 41,000 થી વધુ વસ્તુઓ પર પ્રક્રિયા કરવામાં આવી છે, જે સરેરાશ દરરોજ આશરે 500 વસ્તુઓ છે. આ પહેલના આઉટરીચ પ્રયાસો 114,575 થી વધુ પરિવારો સુધી પહોંચ્યા છે, 75 થી વધુ IEC વર્કશોપ યોજ્યા છે અને 350 થી વધુ સમુદાય પ્રતિનિધિઓને જોડ્યા છે, જેમાં મજબૂત નાગરિક ભાગીદારી અને સંસ્થાકીય જોડાણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. 400 થી વધુ અપસાયકલ કરેલ ઉત્પાદન નમૂનાઓ બનાવવામાં આવ્યા છે, જેમાં કાપડના કચરામાંથી બનાવેલા કાગળનો સફળ પાયલોટ બેચનો સમાવેશ થાય છે - સંસાધન પુનઃઉપયોગમાં નવીનતા દર્શાવવી.

જાગૃતિ લાવવા અને બજારની તકોને વિસ્તૃત કરવા માટે, TRF એ 30 થી વધુ પ્રદર્શનો અને જાહેર કાર્યક્રમોમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો છે. આ પ્લેટફોર્મ્સે વપરાયેલા કાપડના રિસાયક્લિંગ અને પુનઃઉપયોગના મહત્વ વિશે જાગૃતિ લાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે, જ્યારે મહિલા કારીગરોને તેમના ઉત્પાદનોનું પ્રદર્શન અને વેચાણ કરવાની તકો પણ પૂરી પાડી છે.

નવી મુંબઈમાં TRF (ટેક્સટાઇલ રિકવરી ફેસિલિટી) ના અમલીકરણમાં શરૂઆતના પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, જેમાં ડબ્બાઓ મૂકવાનો પ્રતિકાર, કાપડને અલગ પાડવા અંગે ઓછી જાગૃતિ અને મિશ્ર તંતુઓને વર્ગીકૃત કરવાની જટિલતાઓનો સમાવેશ થાય છે. તબક્કાવાર અમલીકરણ, નાગરિકો સાથે સતત જોડાણ, વિવિધ એજન્સીઓ વચ્ચે સંકલન અને ફાઇબર-સ્કેનિંગ ટેકનોલોજી અપનાવવા દ્વારા આ પડકારોને દૂર કરવામાં આવ્યા હતા.

બેલાપુરમાં કામચલાઉ TRF ની સફળતાના આધારે, આગામી તબક્કામાં નેચર પાર્ક નજીક કોપરખૈરાણેમાં કાયમી અને મોટી ક્ષમતાવાળી કાપડ રિકવરી સુવિધા બનાવવાની યોજના છે.

નવી મુંબઈમાં કાપડ રિકવરી ફેસિલિટી દર્શાવે છે કે પરંપરાગત રીતે કચરો ગણાતો કચરો હવે આર્થિક અને પર્યાવરણીય મૂલ્ય ઉત્પન્ન કરવાના સાધન તરીકે ઉપયોગ કરી શકાય છે. આ સ્વચ્છ ભારત 2.0, સ્માર્ટ સિટીઝ મિશન અને ટકાઉ વિકાસ ધ્યેય 12 (જવાબદાર વપરાશ અને ઉત્પાદન) ના સિદ્ધાંતો સાથે સુસંગત છે.

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com