નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ ઓફિસ (NSO), આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલયે વાર્ષિક પ્રકાશન “એનર્જી સ્ટેટિસ્ટિક્સ ઇન્ડિયા 2026” બહાર પાડ્યું છે. આ પ્રકાશન મંત્રાલયની વેબસાઇટ www.mospi.gov.in પર ઉપલબ્ધ છે.

2. આ પ્રકાશનમાં ભારતના તમામ ઊર્જા કોમોડિટીઝ (જેમ કે કોલસો, લિગ્નાઈટ, પેટ્રોલિયમ, કુદરતી ગેસ, રિન્યુએબલ એનર્જી વગેરે)ની અનામત, ક્ષમતા, ઉત્પાદન, વપરાશ અને આયાત/નિકાસ વિશેની વિવિધ મુખ્ય માહિતી ધરાવતો સંકલિત ડેટાસેટ સામેલ છે. આ પ્રકાશનમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો મુજબ વિવિધ કોષ્ટકો (જેમ કે એનર્જી બેલેન્સ), આલેખ (જેમ કે સાન્કી ડાયાગ્રામ) અને સસ્ટેનેબલ એનર્જી ઇન્ડિકેટર્સ (ટકાઉ ઊર્જા સૂચકાંકો) પણ સામેલ છે.

પ્રકાશનમાં સુધારા:

3. પ્રકાશનની આ 33મી આવૃત્તિએ સ્થાનિક ઊર્જા-ક્ષેત્રોમાં ધિરાણ પ્રવાહ, વિશ્વ ઊર્જા-આંકડા વગેરે જેવા પાસાઓને સામેલ કરીને તેનું વ્યાપ વધાર્યું છે; ઈ-ઓક્શન દ્વારા સ્થાનિક કોલસાનો વપરાશ, આયાતી નોન-કોકિંગ કોલસો, એન્યુઅલ સર્વે ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ (ASI) ડેટાબેઝના ડેટાનો ઉપયોગ કરીને ઉદ્યોગ હેઠળ વીજળીના પેટા-ક્ષેત્રીય વપરાશની પેટર્ન જેવા મુખ્ય ડેટા ગેપ્સને અસરકારક રીતે સંબોધિત કર્યા છે. વધુમાં, રિટેલ/રિસેલર દ્વારા HSD (હાઈ સ્પીડ ડીઝલ)નું ઉદ્યોગવાર વિતરણ, આંતરરાષ્ટ્રીય એવિએશન અને મરીન બંકર ડેટા જેવી માહિતી પણ પ્રથમ વખત ઊર્જાના સ્થાનિક પુરવઠા/વપરાશમાં સામેલ કરવામાં આવી છે.
4. પ્રકાશનમાં અંતિમ-વપરાશ ક્ષેત્રોનું માનકીકરણ કરીને તમામ ઊર્જા કોમોડિટીઝના ક્ષેત્રીય અંતિમ-વપરાશ વપરાશના આંકડાઓમાં સુમેળ સાધવામાં આવ્યો છે.

મુખ્ય હાઇલાઇટ્સ

5. નાણાંકીય વર્ષ 2024-25 દરમિયાન, ભારતીય અર્થતંત્રે કુલ પ્રાથમિક ઊર્જા પુરવઠામાં તંદુરસ્ત વિસ્તરણ દર્શાવ્યું છે, જે પાછલા વર્ષની સરખામણીમાં 2.95%નો વૃદ્ધિ દર નોંધાવીને 9,32,816 KToE (કિલો ટન ઓઈલ ઇક્વિવેલન્ટ) પર રહ્યો છે.

• ભારત પાસે રિન્યુએબલ એનર્જી (પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા) ના ઉત્પાદન માટે વિશાળ સંભાવનાઓ છે જે 31-માર્ચ-25 ના રોજ 47,04,043 મેગાવોટ છે. કુલ ક્ષમતામાં, સૌર ઊર્જા (Solar Energy) એ નાણાંકીય વર્ષ 2023-24 દરમિયાન 7,48,990 મેગાવોટથી વધીને નાણાંકીય વર્ષ 2024-25 દરમિયાન 33,43,378 મેગાવોટ સુધીનો આશ્ચર્યજનક વૃદ્ધિ દર જોયો છે અને તે સૌથી વધુ હિસ્સો (આશરે 71%) ધરાવે છે, ત્યારબાદ વિન્ડ પાવર (પવન ઊર્જા) (11,63,856 મેગાવોટ) અને લાર્જ હાઇડ્રો (મોટી જળવિદ્યુત) (1,33,410) આવે છે. રિન્યુએબલ એનર્જીના ઉત્પાદન માટેની કુલ ક્ષમતાના 70%થી વધુ નીચેના છ (6) રાજ્યોમાં કેન્દ્રિત છે, જેમાં રાજસ્થાન (23.70%), મહારાષ્ટ્ર (14.26%), ગુજરાત (9.10%), આંધ્રપ્રદેશ (9.1%), કર્ણાટક (8.59%) અને મધ્યપ્રદેશ (8.09%) સામેલ છે.
• રિન્યુએબલ સ્ત્રોતોમાંથી વીજળી પેદા કરવાની સ્થાપિત-ક્ષમતા (યુટિલિટી અને નોન-યુટિલિટી બંને સહિત) માં પણ છેલ્લા વર્ષોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. 31-માર્ચ-2016 ના રોજ 90,134 મેગાવોટથી વધીને 31-માર્ચ-2025 ના રોજ તે 2,29,346 મેગાવોટ થઈ છે, જે વર્ષો દરમિયાન 10.93% નો CAGR (કમ્પાઉન્ડેડ એન્યુઅલ ગ્રોથ રેટ) છે.
• રિન્યુએબલ સ્ત્રોતોમાંથી વીજળીનું કુલ ઉત્પાદન (યુટિલિટી અને નોન-યુટિલિટી બંને સાથે) પણ વર્ષો દરમિયાન નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું છે. નાણાંકીય વર્ષ 2015-16 દરમિયાન પેદા થયેલ 1,89,314 GWH વીજળીથી વધીને નાણાંકીય વર્ષ 2024-25 દરમિયાન તે 4,16,823 GWH થઈ છે, જે વર્ષો દરમિયાન 9.17%નો CAGR છે.

• વર્ષો દરમિયાન માથાદીઠ ઊર્જા વપરાશ  નાણાંકીય વર્ષ 2015-16 દરમિયાન 15,296 મેગા જ્યુલ/વ્યક્તિથી વધીને નાણાંકીય વર્ષ 2024-25 દરમિયાન 18,096 મેગા જ્યુલ/વ્યક્તિ થયો છે, જે વર્ષો દરમિયાન 1.89% નો CAGR છે.

​​​​​​​​​​​​​​

• ટ્રાન્સમિશન અને ડિસ્ટ્રિબ્યુશન નુકસાનમાં ઘટાડો થવાને કારણે વર્ષો દરમિયાન વીજળીના ઉપયોગમાં નોંધપાત્ર સુધારો થયો છે. ટ્રાન્સમિશન અને ડિસ્ટ્રિબ્યુશનને કારણે થતું ટકાવારી નુકસાન જે નાણાંકીય વર્ષ 2015-16 દરમિયાન આશરે 22% હતું તે ઘટીને નાણાંકીય વર્ષ 2024-25 દરમિયાન આશરે 17% થઈ ગયું છે.
• તમામ મુખ્ય ઊર્જા પુરવઠા સ્ત્રોતોમાં, કોલસો પ્રભાવી સ્ત્રોત રહ્યો છે, જે કુલ ઊર્જા પુરવઠામાં સૌથી વધુ હિસ્સો આપે છે. કોલસા (લિગ્નાઈટ સહિત) માંથી ઊર્જા પુરવઠો નાણાંકીય વર્ષ 2015-16 માં 3,87,761 Ktoeથી વધીને નાણાંકીય વર્ષ 2024-25 માં 5,52,315 Ktoe થયો છે. ક્રૂડ ઓઈલ, નેચરલ ગેસ વગેરે જેવા અન્ય તમામ સ્ત્રોતોએ પણ સમયગાળા દરમિયાન સતત વૃદ્ધિ નોંધાવી છે.
• વિવિધ અંતિમ-વપરાશ ક્ષેત્રોમાં ઊર્જાનો કુલ અંતિમ વપરાશ પણ સતત વધ્યો છે. ઊર્જાનો TFC નાણાંકીય વર્ષ 2015-16માં 4,69,212 Ktoe થી 30.41%થી વધુ વધીને નાણાંકીય વર્ષ 2024-25 માં 6,08,578 Ktoe થયો છે.
• ભારતમાં ઊર્જા ક્ષેત્રે ધિરાણ પ્રવાહ પણ વર્ષો દરમિયાન સતત વધ્યો છે. 2021 દરમિયાન ₹ 1,688 કરોડની રકમથી વધીને 2025 દરમિયાન તે ₹10,325 કરોડ થઈ ગઈ છે, જે આ સમયગાળા દરમિયાન છ ગણાથી વધુની વૃદ્ધિ છે.

SM/DK/JD