ભારતના આર્થિક લેન્ડસ્કેપ માટે મત્સ્યઉદ્યોગ ક્ષેત્ર અપાર સંભાવનાઓ ધરાવે છે. તે રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષામાં ફાળો આપે છે અને દરિયાકાંઠાના, અંતરિયાળ અને ગ્રામીણ સમુદાયોના લાખો લોકોની આજીવિકાને ટેકો આપે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં, આ પરંપરાગત ઉત્પાદન-આધારિત ક્ષેત્રે નવા વિચારો અને ઉદ્યોગસાહસિક પ્રતિભાને આકર્ષવાનું શરૂ કર્યું છે, જેનાથી મત્સ્યઉદ્યોગ સ્ટાર્ટઅપ્સની વધતી જતી ઇકોસિસ્ટમ બની છે.

2015થી સરકારે મત્સ્યઉદ્યોગ અને જળચરઉછેરમાં ટકાઉ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વિવિધ પહેલ અને યોજનાઓ દ્વારા ₹39,272 કરોડનું રોકાણ કર્યું છે. આ ઝડપી વિસ્તરણને કારણે 300 થી વધુ મત્સ્યઉદ્યોગ સ્ટાર્ટઅપ્સનો ઉદભવ થયો છે. આ સ્ટાર્ટઅપ્સ બ્લોકચેન, IoT અને AI જેવી તકનીકોનો ઉપયોગ કરીને નવીન અને વ્યાપારી રીતે યોગ્ય ઉકેલો વિકસાવી રહ્યા છે જે ઉત્પાદકતામાં વધારો કરે છે, ટ્રેસેબિલિટી સુનિશ્ચિત કરે છે અને મૂલ્ય શૃંખલા કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરે છે. નવીન તકનીકી ઉકેલો દ્વારા મત્સ્યઉદ્યોગ મૂલ્ય શૃંખલામાં પડકારોનો સામનો કરવા માટે, ઘણા સમસ્યા નિવેદનો ઓળખવામાં આવ્યા છે. તેમના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો ટકાઉ સ્ત્રોતોમાંથી પૌષ્ટિક અને સસ્તું જળચરઉદ્યોગ ફીડ વિકસાવવા છે; AI-આધારિત ચોકસાઇ ખેતી દ્વારા જળચરઉછેરની ટકાઉપણું વધારવી; મજબૂત અને સમાવિષ્ટ સીફૂડ સપ્લાય ચેઇન બનાવવી; સીફૂડ ઉદ્યોગમાં કચરો ઘટાડીને મૂલ્યને મહત્તમ બનાવવું; અને ટકાઉ માછીમારી માટે પરંપરાગત જ્ઞાનને આધુનિક ટેકનોલોજી સાથે સંકલિત કરવું.

ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ ભારતના મત્સ્યઉદ્યોગ સ્ટાર્ટ-અપ ક્ષેત્રને ઝડપથી બદલી રહ્યો છે, કામગીરી, ટકાઉપણું અને મૂલ્ય શૃંખલામાં બજાર ઍક્સેસમાં સુધારો કરી રહ્યો છે. સ્ટાર્ટ-અપ્સ પાણીની ગુણવત્તા દેખરેખ, તળાવ આરોગ્ય વ્યવસ્થાપન અને વાસ્તવિક સમયના પર્યાવરણીય ડેટા વિશ્લેષણ માટે ઇન્ટરનેટ ઓફ થિંગ્સ (IoT) સોલ્યુશન્સ અપનાવી રહ્યા છે. આ ખર્ચ ઘટાડી રહ્યું છે અને ચોકસાઇવાળા માછલી ઉછેરને સક્ષમ બનાવી રહ્યું છે. પ્રારંભિક રોગ શોધ, બાયોમાસ અંદાજ, ફીડ ઉપયોગ ઑપ્ટિમાઇઝેશન અને નિર્ણય લેવાની સિસ્ટમ માટે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI) અને મશીન લર્નિંગ (ML) ટૂલ્સનો ઉપયોગ વધુને વધુ થઈ રહ્યો છે. આ ટૂલ્સ ખેડૂતોને જોખમોનું સંચાલન કરવામાં અને ઉપજ વધારવામાં મદદ કરે છે. રિસર્ક્યુલેટરી એક્વાકલ્ચર સિસ્ટમ્સ (RAS), બાયોફ્લોક ટેકનોલોજી અને સેન્સર-આધારિત ફાર્મ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ્સમાં નવીનતાઓ હવે ઓછા પાણી, ઉચ્ચ ઘનતા અને પર્યાવરણીય રીતે નિયંત્રિત માછીમારી સાથે માછલી ઉછેરને સક્ષમ બનાવી રહી છે. આ મર્યાદિત સંસાધનો ધરાવતા વિસ્તારોમાં પણ ઉત્પાદન સક્ષમ બનાવી રહ્યું છે. લણણી પછીના તબક્કામાં, ભારત સરકાર કોલ્ડ-ચેઇન લોજિસ્ટિક્સ, સૌર-સંચાલિત ચિલિંગ યુનિટ્સ, સ્માર્ટ બરફ-નિર્માણ પ્રણાલીઓ અને AI-આધારિત ગુણવત્તા ગ્રેડિંગને સુધારવા માટે સ્ટાર્ટ-અપ્સને પ્રોત્સાહિત કરી રહી છે. ઉદ્દેશ્ય બગાડ ઘટાડવાનો અને નિકાસ-યોગ્ય ગુણવત્તા ધોરણો જાળવવાનો છે. નવા ઉભરતા ક્ષેત્રો, જેમ કે સીવીડ ખેતી ટેકનોલોજી, આનુવંશિક સુધારણા સાધનો, પર્યાવરણને અનુકૂળ માછીમારી સાધનો અને ઉપગ્રહ-આધારિત જહાજ ટ્રેકિંગ અને સલાહકારી પ્રણાલીઓ, નવીનતાના વ્યાપને વધુ વિસ્તૃત કરી રહ્યા છે. એકંદરે, આ ટેકનોલોજી-આધારિત ઉકેલો ભારતમાં વધુ કાર્યક્ષમ, મજબૂત અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક મત્સ્યઉદ્યોગ ક્ષેત્રનો પાયો નાખે છે.

ભારતના મત્સ્યઉદ્યોગ ક્ષેત્રમાં દેખરેખ, નિર્ણય લેવાની અને ખેતી કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરવા માટે ડ્રોન ટેકનોલોજી ઝડપથી અપનાવવામાં આવી રહી છે. સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને સંશોધન જૂથો તળાવોનો ઝડપથી મેપિંગ કરવા, પાણીની ગુણવત્તાનું મૂલ્યાંકન કરવા, બાયોમાસનો અંદાજ કાઢવા અને શેવાળના ફૂલો અથવા ઓછા ઓક્સિજનવાળા વિસ્તારો જેવી સમસ્યાઓ વહેલી તકે શોધવા માટે ડ્રોનનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. દરિયાકાંઠાના અને દરિયાઈ વિસ્તારોમાં ડ્રોન દરિયાકિનારાનું નિરીક્ષણ કરવામાં, માછીમારી પ્રવૃત્તિઓને ટ્રેક કરવામાં અને માછલી શાળાની હિલચાલનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરે છે. ભારત સરકારના મત્સ્યઉદ્યોગ વિભાગે જીવંત માછલીઓના પરિવહન માટે ડ્રોન ટેકનોલોજી વિકસાવવા માટે ICAR-CIFRI ને એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ સોંપ્યો છે. આ પહેલ હેઠળ, ICAR-સેન્ટ્રલ ઇનલેન્ડ ફિશરીઝ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, કોલકાતા, એક અનોખું ડ્રોન ડિઝાઇન કરી રહ્યું છે જે 10 કિલોમીટર સુધીના અંતરે 100 કિલોગ્રામ જીવંત માછલીના પેલોડને વહન કરવા સક્ષમ છે; આ જળચરઉદ્યોગ ક્ષેત્રમાં ટૂંકા અંતરે ઝડપી અને વધુ કાર્યક્ષમ પરિવહન માટે નવી શક્યતાઓ ખોલશે.

ક્ષેત્રમાં પડકારોનો સામનો કરવામાં સ્ટાર્ટ-અપ્સની ભૂમિકાને ઓળખીને, સરકારે મત્સ્યઉદ્યોગ અને જળચરઉદ્યોગમાં નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ચોક્કસ પગલાં લીધાં છે. ઉદ્યોગસાહસિકોને એકસાથે લાવવા અને તેમને આ ક્ષેત્રમાં રહેલી તકોમાં વધુ ઊંડાણપૂર્વક જોડાવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા માટે, મત્સ્યઉદ્યોગ વિભાગે "મત્સ્યઉદ્યોગ સ્ટાર્ટ-અપ કોન્ક્લેવ્સ"ની શ્રેણીનું આયોજન કર્યું. આ કાર્યક્રમો નવીન ઉકેલો પ્રદર્શિત કરવા, સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા અને સમગ્ર મત્સ્યઉદ્યોગ મૂલ્ય શૃંખલામાં નવીનતાને મજબૂત બનાવવા માટે એક માળખું બનાવવા માટે એક પ્લેટફોર્મ તરીકે સેવા આપે છે.

આ સંદર્ભમાં ફિશરીઝ સ્ટાર્ટઅપ ગ્રાન્ડ ચેલેન્જ શરૂ કરવામાં આવી હતી. તેનો ઉદ્દેશ્ય એવા સ્ટાર્ટઅપ્સને ઓળખવાનો હતો જે ઉત્પાદકતા, ટકાઉપણું અને બજાર ઍક્સેસ સંબંધિત ઉકેલો પ્રદાન કરે છે. ડિજિટલ ફાર્મ-મેનેજમેન્ટ ટૂલ્સથી લઈને સીફૂડ સપ્લાય ચેઇનમાં નવીનતાઓ સુધી વિવિધ દરખાસ્તો આમંત્રિત કરવામાં આવી હતી. પસંદ કરેલા સ્ટાર્ટઅપ્સને અનુદાન, માર્ગદર્શન અને ઇન્ક્યુબેશન સપોર્ટ આપવામાં આવ્યો હતો; ફિશરીઝ વિભાગની પ્રાદેશિક સંસ્થાઓએ પાયલોટ અમલીકરણ, ઉદ્યોગ જોડાણ અને રોકાણકારો સુધી પહોંચવામાં મદદ કરી હતી. પ્રથમ આવૃત્તિને મળેલા જબરદસ્ત પ્રતિસાદથી પ્રોત્સાહિત થઈને, નવીનતા ઇકોસિસ્ટમને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે બીજી 'સ્ટાર્ટઅપ ગ્રાન્ડ ચેલેન્જ' શરૂ કરવામાં આવી હતી. પસંદ કરેલા સ્ટાર્ટઅપ્સને ફિશરીઝ વિભાગની પ્રાદેશિક સંસ્થાઓ અને ICAR અને રાષ્ટ્રીય ફિશરીઝ ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ જેવી ફિશરીઝ રિસર્ચ સંસ્થાઓ દ્વારા બીજ ભંડોળ અને ઇન્ક્યુબેશન સપોર્ટ મળે છે.

વધુમાં, ફિશરીઝ વિભાગ 'મત્સ્ય મંથન' નામની સમાંતર જ્ઞાન-નિર્માણ વ્યાખ્યાન શ્રેણીનું પણ આયોજન કરે છે. તેનો હેતુ ફિશરીઝ ક્ષેત્રમાં નવીનતા ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવવાનો છે. આ ખાસ શ્રેણી નિષ્ણાતો, સંશોધકો અને વ્યાવસાયિકોને ઉભરતી તકનીકો, ટકાઉ પ્રથાઓ અને ક્ષેત્રની પ્રાથમિકતાઓની ચર્ચા કરવા માટે એકસાથે લાવે છે. આ પ્લેટફોર્મ વ્યવસ્થિત રીતે જ્ઞાન વહેંચણીને સરળ બનાવે છે, પુરાવા-આધારિત નીતિનિર્માણને સમર્થન આપે છે અને વિજ્ઞાન, ઉદ્યોગ અને સ્ટાર્ટઅપ્સમાંથી મળેલી આંતરદૃષ્ટિ ક્ષેત્રના વિકાસ માટે નક્કર અને કાર્યક્ષમ વ્યૂહરચનામાં રૂપાંતરિત થાય છે તેની ખાતરી કરવામાં મદદ કરે છે. મત્સ્યઉદ્યોગ વિભાગે અત્યાર સુધીમાં આ શ્રેણીના 11 સત્રોનું આયોજન કર્યું છે.

મત્સ્યઉદ્યોગ વિભાગે પાંચ મત્સ્યઉદ્યોગ વ્યવસાય ઇન્ક્યુબેશન કેન્દ્રોની સ્થાપનાને પણ ટેકો આપ્યો છે. આ કેન્દ્રો છે: LINAC-NCDC ફિશરીઝ બિઝનેસ ઇન્ક્યુબેશન સેન્ટર (LlFIC), ગુવાહાટી બાયોટેક પાર્ક (આસામ), નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ એક્સટેન્શન મેનેજમેન્ટ (MANAGE), હૈદરાબાદ, ICAR-સેન્ટ્રલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફિશરીઝ એજ્યુકેશન (CIFE), મુંબઈ, અને ICAR-સેન્ટ્રલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફિશરીઝ ટેકનોલોજી (CIFT), કોચી. તેમનો ઉદ્દેશ્ય મત્સ્યઉદ્યોગ સ્ટાર્ટ-અપ્સ દ્વારા બિઝનેસ મોડેલ વિકસાવવા માટે માર્ગદર્શન અને તાલીમ પૂરી પાડવાનો છે.

સાથે મળીને, આ પહેલો વધુ ગતિશીલ અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર મત્સ્યઉદ્યોગ સ્ટાર્ટ-અપ ઇકોસિસ્ટમને આકાર આપી રહી છે, જ્યાં નવીનતા, ટેકનોલોજી અને નીતિ સહાય ક્ષેત્રને આધુનિક બનાવવા માટે સાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છે. મજબૂત સંસ્થાકીય સમર્થન, વધતી જતી ઉદ્યોગસાહસિક ભાગીદારી અને સતત સરકારી પ્રતિબદ્ધતા સાથે, ભારત નવી તકો ખોલવા અને તેના મત્સ્યઉદ્યોગ અને જળચરઉદ્યોગ ક્ષેત્રમાં લાંબા ગાળાના, ટકાઉ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સારી સ્થિતિમાં છે.

 

SM/BS/GP/JT

`

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2246614) મુલાકાતી સંખ્યા : 15