પરિવહન ક્ષેત્રને લગતા માળખાગત પ્રોજેક્ટ્સના આયોજન અને અમલીકરણ તરફના અભિગમમાં પરિવર્તનકારી ફેરફાર લાવવા માટે ઓક્ટોબર, 2021 માં PM ગતિ શક્તિ નેશનલ માસ્ટર પ્લાન (NMP) શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. સમગ્ર દેશમાં ફેલાયેલા NMP એ સંબંધિત મંત્રાલયો/રાજ્ય સરકારો/વિભાગો વચ્ચેના સહયોગ દ્વારા રેલવે, શિપિંગ, રોડવેઝ, ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ, પાઇપલાઇન્સ વગેરે જેવા માળખાગત ક્ષેત્રો વચ્ચે સુમેળ સાધ્યો છે, જે પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ કરવા માટે જરૂરી મંજૂરીઓને તેમજ આયોજનને ઝડપી બનાવે છે.

ભારતીય રેલવેએ તેના પ્રોજેક્ટ આયોજન પ્રક્રિયામાં ગતિ શક્તિના સિદ્ધાંતોને તાત્કાલિક આત્મસાત કર્યા છે, જેનાથી પ્રોજેક્ટ્સના મૂલ્યાંકન, મંજૂરી અને અમલીકરણમાં ઝડપ આવી છે. ગ્રાઉન્ડ સર્વે, રૂટ એલાઈનમેન્ટ, જંગલ અને વન્યજીવન વિસ્તારોમાંથી પસાર થવાનું ટાળવા માટે વૈકલ્પિક માર્ગ નક્કી કરવા, બંદરો, ખાણો, કોલિયરીઓ સાથે કનેક્ટિવિટી BISAG-N દ્વારા વિકસિત PM ગતિ શક્તિ સંસ્થાકીય પદ્ધતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. આનાથી વિગતવાર પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ (DPR) તૈયાર કરવાની ગુણવત્તામાં વધારો થયો છે અને પ્રોજેક્ટ ખર્ચમાં ઘટાડો થયો છે.

હવે તમામ નવી લાઇન, ગેજ પરિવર્તન અને ડબલિંગ પ્રોજેક્ટ્સના સર્વેક્ષણ વિવિધ આર્થિક ઝોનમાં મલ્ટિમોડલ કનેક્ટિવિટી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિકાસ માટે BISAG-N દ્વારા વિકસિત PM ગતિ શક્તિ સંસ્થાકીય પદ્ધતિ હેઠળ લેવામાં આવે છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય સંકલિત આયોજન, ઉન્નત લોજિસ્ટિક્સ કાર્યક્ષમતા, ફર્સ્ટ અને લાસ્ટ માઇલ કનેક્ટિવિટી, થ્રુપુટમાં વધારો અને લોકો, માલસામાન/ચીજવસ્તુઓ એટલે કે કૃષિ ઉત્પાદનો, ખાતર, કોલસો, લોખંડની અયસ્ક, સ્ટીલ, સિમેન્ટ, ચૂનાના પત્થર વગેરેની અવિરત અવરજવર માટેના અંતરને દૂર કરવાનો છે.

છેલ્લા ત્રણ વર્ષ એટલે કે નાણાકીય વર્ષ 2022-23, 2023-24, 2024-25 અને ચાલુ નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન, PM ગતિશક્તિ નેશનલ માસ્ટર પ્લાન હેઠળ ભારતીય રેલવેમાં કુલ 13,808 કિમી લંબાઈના 300 પ્રોજેક્ટ્સ (51 નવી લાઇન, 17 ગેજ પરિવર્તન અને 232 ડબલિંગ) મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે.

મંજૂર કરાયેલા કેટલાક મુખ્ય પ્રોજેક્ટ્સ નીચે મુજબ છે:

ક્રમ	પ્રોજેક્ટનું નામ	ખર્ચ (₹ કરોડમાં)
1	ચોપન – ચુનાર ડબલિંગ (102 કિમી)	1,553
2	ગુંટુર – બીબીનગર ડબલિંગ (239 કિમી)	3,238
3	મુદખેડ – મેડચલ અને મહેબૂબનગર – ધોન ડબલિંગ (418 કિમી)	5,655
4	સામખિયાળી – ગાંધીધામ ક્વાડ્રુપ્લિંગ (53 કિમી)	1,571
5	મેડતા સિટી – રાસ અને મેડતા રોડ ખાતે બાયપાસ નવી લાઇન (56 કિમી)	1,038
6	લુમડિંગ – ફુરકાટિંગ ડબલિંગ (140 કિમી)	2,334
7	અજમેર – ચંદેરિયા ડબલિંગ (178 કિમી)	1,813
8	મોટુમારી – વિષ્ણુપુરમ RoR સાથે ડબલિંગ (100 કિમી)	1,746
9	બિક્રમશિલા – કતારિયા નવી લાઇન ગંગા નદી પર નવા પુલ સાથે (26 કિમી)	2,549
10	ગુનુપુર – થેરુબાલી નવી લાઇન (74 કિમી)	1,326
11	મલકાનગીરી – પાંડુરંગાપુરમ નવી લાઇન (174 કિમી)	4,109
12	બદામપહાર – કેન્દુઝરગઢ નવી લાઇન (82 કિમી)	2,106
13	જુનાગઢ – નબરંગપુર નવી લાઇન (116 કિમી)	3,274
14	બુરામારા – ચાકુલીયા નવી લાઇન (60 કિમી)	1,639
15	જાલના – જલગાંવ નવી લાઇન (174 કિમી)	7,105
16	બાંગરીપોસી – ગોરુમહિસાની નવી લાઇન (86 કિમી)	2,549
17	ચાંડિલ – અનારા – દામોદર 3જી લાઇન (121 કિમી)	2,170
18	બરગઢ રોડ – નવાપારા રોડ નવી લાઇન (138 કિમી)	2,926
19	સરદેગા – ભાલુમુડા નવી ડબલ લાઇન (37 કિમી)	1,360
20	વારાણસી – પં. દીન દયાલ ઉપાધ્યાય મલ્ટીટ્રેકિંગ ગંગા નદી પર રેલ કમ રોડ બ્રિજ સાથે (15 કિમી)	2,642
21	જલગાંવ – મનમાડ 4થી લાઇન (160 કિમી)	2,773
22	ભુસાવલ – ખંડવા 3જી અને 4થી લાઇન (131 કિમી)	3,514
23	સંબલપુર – જારાપાડા 3જી અને 4થી લાઇન (127 કિમી)	3,916
24	ઝારસુગુડા – સાસન 3જી અને 4થી લાઇન (35 કિમી)	1,181
25	ગોંદિયા – બલ્લારશાહ ડબલિંગ (240 કિમી)	4,819
26	ખરસિયા – નયા રાયપુર – પરમલકાસા 5મી અને 6ઠી લાઇન (278 કિમી)	8,741
27	વર્ધા – બલ્હારશાહ ક્વાડ્રુપ્લિંગ (135 કિમી)	2,381
28	બલ્લારી – ચિકજાજુર ડબલિંગ (185 કિમી)	3,342
29	કોડરમા – બરકાકાના ડબલિંગ (133 કિમી)	3,063
30	ઈટારસી – નાગપુર 4થી લાઇન (297 કિમી)	5,451
31	ડાંગોઆપોસી – જરોલી 3જી અને 4થી લાઇન (43 કિમી)	1,752
32	સિકંદરાબાદ – વાડી 3જી અને 4થી લાઇન (173 કિમી)	5,012
33	ફુરકાટિંગ – ન્યૂ તિનસુખિયા ડબલિંગ (194 કિમી)	3,634
34	બખ્તિયારપુર – રાજગીર – તિલૈયા ડબલિંગ (104 કિમી)	2,192
35	ગોંદિયા – ડોંગરગઢ 4થી લાઇન (84 કિમી)	2,223
36	વર્ધા – ભુસાવલ 3જી અને 4થી લાઇન (314 કિમી)	9,197
37	હોસાપેટ – બેલ્લારી ક્વાડ્રુપ્લિંગ (65 કિમી)	2,372
38	કસારા – મનમાડ 3જી અને 4થી લાઇન (131 કિમી)	10,154
39	પુનારખ – ક્યુલ 3જી અને 4થી લાઇન (50 કિમી)	2,668
40	ગામહરિયા – ચાંડિલ 3જી અને 4થી લાઇન (55 કિમી)	1,168
41	સેંથિયા - પાખુર 4થી લાઇન (81 કિમી)	1,569
42	સાંત્રાગાછી - ખડગપુર 4થી લાઇન (111 કિમી)	2,905
43	નેરગુંડી – બારાંગ અને ખુરદા રોડ – વિઝિયાનગરામ 3જી લાઇન (385 કિમી)	5,618
44	સોન નગર – અંડાલ 3જી અને 4થી લાઇન (375 કિમી)	13,606
45	ગોરખપુર કેન્ટ – વાલ્મિકી નગર ડબલિંગ (96 કિમી)	1,270
46	જયપુર – સવાઈ માધોપુર ડબલિંગ (131 કિમી)	1,269
47	લુણી – સમદરી – ભીલડી ડબલિંગ (272 કિમી)	3,531
48	નરકટિયાગંજ – રક્સૌલ – સીતામઢી – દરભંગા અને સીતામઢી – મુઝફ્ફરપુર ડબલિંગ (256 કિમી)	4,553
49	પ્રયાગરાજ (ઈરાદતગંજ) – માણિકપુર 3જી લાઇન (84 કિમી)	1,640
50	તિરુપતિ – પાકાલા – કાટપાડી ડબલિંગ (104 કિમી)	1,332
51	રતલામ – નાગદા 3જી અને 4થી લાઇન (41 કિમી)	1,018
52	અલુઆબારી રોડ – ન્યૂ જલપાઈગુડી 3જી અને 4થી લાઇન (57 કિમી)	1,786
53	ઔરંગાબાદ (છત્રપતિ સંભાજીનગર) – પરભણી (177 કિમી)	2,179
54	ભાગલપુર – દુમકા – રામપુરહાટ ડબલિંગ (177 કિમી)	3,169
55	ઈટારસી – બીના 4થી લાઇન (237 કિમી)	4,329
56	વડોદરા – રતલામ 3જી અને 4થી લાઇન (259 કિમી)	8,885
57	દેવભૂમિ દ્વારકા (ઓખા) – કાનાલુસ ડબલિંગ (141 કિમી)	1,457
58	બદલાપુર – કરજત 3જી અને 4થી લાઇન (32 કિમી)	1,324
59	દિલ્હી – અંબાલા કેન્ટ 3જી અને 4થી લાઇન (194 કિમી)	5,983
60	ગોંદિયા – જબલપુર ડબલિંગ (231 કિમી)	5,236
61	મનમાડ – ઇન્દોર નવી લાઇન (360 કિમી)	18,529
62	એરુપેલેમ – અમરાવતી – નામ્બુર નવી લાઇન (57 કિમી)	2,245
63	વધાવન પોર્ટ અને ન્યૂ પાલઘર સ્ટેશન નવી ડબલ લાઇન (22 કિમી)	1,507
64	દેશલપર – હાજીપીર – લુણા અને વાયોર – લખપત નવી લાઇન (145 કિમી)	2,526

તાજેતરમાં પૂર્ણ થયેલા કેટલાક પ્રોજેક્ટ્સ નીચે મુજબ છે:

ક્રમ	પ્રોજેક્ટનું નામ	લંબાઈ (કિમીમાં)
1	ઉધમપુર-શ્રીનગર-બારામુલ્લા નવી લાઇન	272
2	ભૈરાબી - સાયરંગ નવી લાઇન	51
3	દેવબંદ - રુડકી નવી લાઇન	27
4	ચુરુ - રતનગઢ ડબલિંગ	43
5	તોરી-શિવપુર 3જી લાઇન	44
6	અરરિયા - ગલગલિયા નવી લાઇન	110
7	હિંમતનગર - ખેડબ્રહ્મા ગેજ પરિવર્તન	55
8	બહરાઈચ-નાનપારા-નેપાલગંજ ગેજ પરિવર્તન	56
9	ડોમિંગઢ-ગોરખપુર-કુસુમી 3જી લાઇન અને ગોરખપુર-નાકાહા ડબલિંગ	21
10	વિજાપુર - આંબલિયાસણ ગેજ પરિવર્તન	43
11	પુણે-મીરજ-લોંડા ડબલિંગ	467
12	મનમાડ - જલગાંવ 3જી લાઇન	160
13	ફેફના-ઇન્દારા-મઉ-શાહગંજ ડબલિંગ	150
14	અડરાજ-મોટી-વિજાપુર ગેજ પરિવર્તન	40
15	કટની-બીના 3જી લાઇન	279
16	ગાંધીધામ-આદિપુર ક્વાડ્રુપ્લિંગ	21
17	ખાતુવાસ - નારનોલ ડબલિંગ	24
18	પેનુકોંડા-ધર્મવરમ ડબલિંગ	42

છેલ્લા ત્રણ વર્ષ એટલે કે નાણાકીય વર્ષ 2022-23, 2023-24, 2024-25 અને ચાલુ નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન, PM ગતિ શક્તિ નેશનલ માસ્ટર પ્લાન હેઠળ ભારતીય રેલવેમાં કુલ 67,010 કિમી લંબાઈના 982 સર્વે (295 નવી લાઇન, 13 ગેજ પરિવર્તન અને 674 ડબલિંગ) મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે.

કોઈપણ રેલવે પ્રોજેક્ટની મંજૂરી ઘણા પરિમાણો/પરિબળો પર આધારિત છે જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• અપેક્ષિત ટ્રાફિક અંદાજો અને સૂચિત માર્ગની લાભદાયકતા
• પ્રોજેક્ટ દ્વારા પ્રદાન કરવામાં આવેલી ફર્સ્ટ અને લાસ્ટ માઇલ કનેક્ટિવિટી
• ખૂટતી કડીઓનું જોડાણ અને વધારાના માર્ગ પ્રદાન કરવા
• ભીડવાળી/સંતૃપ્ત લાઇનોનું વિસ્તરણ
• રાજ્ય સરકારો/કેન્દ્રીય મંત્રાલયો/જાહેર પ્રતિનિધિઓ દ્વારા કરવામાં આવેલી માંગણીઓ
• રેલવેની પોતાની ઓપરેશનલ જરૂરિયાતો
• સામાજિક-આર્થિક વિચારણાઓ
• ભંડોળની એકંદરે ઉપલબ્ધતા

રેલવે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ પ્રદેશના સામાજિક-આર્થિક વિકાસને સક્ષમ કરે છે જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• દેશના અન્ય ભાગો સાથે પ્રદેશની બહેતર કનેક્ટિવિટી
• માલસામાન અને સેવાઓની ઝડપી હિલચાલ
• લોજિસ્ટિક્સ કાર્યક્ષમતામાં સુધારો અને પરિવહન ખર્ચમાં ઘટાડો
• લાઇન ક્ષમતામાં વધારો
• પ્રદેશના લોકો માટે પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રોજગારીની તકોમાં વધારો
• ઓપરેશનલ અવરોધોમાં ઘટાડો
• પ્રવાસન ઉદ્યોગનો વિકાસ અને પ્રદેશમાં ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓમાં વધારો

રેલવે પ્રોજેક્ટ/પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ થવાનો આધાર વિવિધ પરિબળો પર રહેલો છે જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• રાજ્ય સરકાર દ્વારા જમીન સંપાદન
• વન મંજૂરી
• અવરોધરૂપ ઉપયોગિતાઓનું સ્થાનાંતર (Shifting of infringing utilities)
• વિવિધ સત્તાધિકારીઓ પાસેથી વૈધાનિક મંજૂરીઓ
• વિસ્તારની ભૌગોલિક અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓ
• પ્રોજેક્ટ સાઇટના વિસ્તારમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિ
• ચોક્કસ પ્રોજેક્ટ સાઇટ માટે વર્ષમાં કામના મહિનાઓની સંખ્યા વગેરે.

આ તમામ પરિબળો પ્રોજેક્ટ/પ્રોજેક્ટ્સના પૂર્ણ થવાનો સમય અને ખર્ચને અસર કરે છે.

રેલવે પ્રોજેક્ટ્સના અસરકારક અને ઝડપી અમલીકરણ માટે સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલા વિવિધ પગલાંમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• ભંડોળની ફાળવણીમાં મોટો વધારો.
• ફિલ્ડ લેવલ પર સત્તાઓનું પ્રતિનિધિમંડળ.
• વિવિધ સ્તરે પ્રોજેક્ટની પ્રગતિનું નજીકથી નિરીક્ષણ.
• ઝડપી જમીન સંપાદન, વનસંવર્ધન અને વન્યજીવન મંજૂરીઓ માટે અને પ્રોજેક્ટ્સને લગતા અન્ય મુદ્દાઓના ઉકેલ માટે રાજ્ય સરકારો અને સંબંધિત સત્તાધિકારીઓ સાથે નિયમિત ફોલો-અપ.

આ માહિતી કેન્દ્રીય રેલવે, માહિતી અને પ્રસારણ તથા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવ દ્વારા આજે રાજ્યસભામાં પ્રશ્નોના જવાબમાં આપવામાં આવી હતી.

SM/JY/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2246271) મુલાકાતી સંખ્યા : 15