ભારત સરકારની નીતિઓ દેશના વપરાશકર્તાઓ માટે ખુલ્લી, સુરક્ષિત, વિશ્વસનીય અને જવાબદાર સાયબર સ્પેસ સુનિશ્ચિત કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે બનાવવામાં આવી છે. સોશિયલ મીડિયા સહિત ડિજિટલ ટેકનોલોજીના દુરુપયોગથી ઉદ્ભવતા જોખમો અને નુકસાન વિશે સરકાર માહિતગાર છે. ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી એક્ટ, 2000 (“IT એક્ટ”) અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી (મધ્યસ્થી માર્ગદર્શિકા અને ડિજિટલ મીડિયા એથિક્સ કોડ) નિયમો, 2021 (“IT નિયમો”) એ મળીને ડિજિટલ સ્પેસમાં ગેરકાયદેસર સામગ્રી સાથે વ્યવહાર કરવા માટે એક માળખું સ્થાપિત કર્યું છે.

એડવાઇઝરી અને સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP):

સરકારે સોશિયલ મીડિયા મધ્યસ્થીઓ સહિતના મધ્યસ્થીઓને IT એક્ટ અને IT નિયમો હેઠળ યોગ્ય કાળજીના પાલન પર ભાર મૂકતી અનેક એડવાઇઝરી જારી કરી છે. બહાર પાડવામાં આવેલી એડવાઇઝરી અને તૈયાર કરવામાં આવેલી SOPs ની વિગતો નીચે મુજબ છે:

• 26.12.2023ના રોજ મધ્યસ્થીઓને IT નિયમો હેઠળ યોગ્ય કાળજી લેવાની જવાબદારીઓના પાલન અંગેની ખાતરી કરવા માટે એડવાઇઝરી જારી કરવામાં આવી હતી.
• 15.03.2024 ના રોજ મધ્યસ્થીઓને IT એક્ટ અને IT નિયમો હેઠળ વૈધાનિક યોગ્ય કાળજી લેવાની જવાબદારીઓનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવા માટે એડવાઇઝરી જારી કરવામાં આવી હતી. આ એડવાઇઝરી ખાસ કરીને એવા કોમ્પ્યુટર સંસાધનોથી ઉદ્ભવતા જોખમોને સંબોધિત કરે છે જે ટેક્સ્ટ, ઓડિયો અને ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ સામગ્રીના સિન્થેટીક નિર્માણ અથવા ફેરફારની મંજૂરી આપે છે.
• ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પર બિન-સહમતિ ધરાવતી અંગત છબીઓ (NCII) સામગ્રીના પ્રસારને રોકવા માટે એક સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (“SoP”) તૈયાર કરવામાં આવી છે અને 11.11.2025 ના રોજ જાહેર કરવામાં આવી છે. આ SoP પીડિતો, મધ્યસ્થીઓ અને કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ માટે સંમતિ વિના શેર કરવામાં આવેલી અંગત અથવા મોર્ફ કરેલી છબીઓ સહિત NCII સામગ્રીના ઓનલાઈન પ્રસાર સામે તાત્કાલિક અને સમાન કાર્યવાહી સુનિશ્ચિત કરવા માટે વિગતવાર માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.
• 29.12.2025 ના રોજ સોશિયલ મીડિયા મધ્યસ્થીઓ સહિતના મધ્યસ્થીઓને તેમના પ્લેટફોર્મ પર અશ્લીલ, અભદ્ર, બિભત્સ, પોર્નોગ્રાફિક અને અન્ય ગેરકાયદેસર સામગ્રી હોસ્ટિંગ, પ્રકાશન, પ્રસારણ, શેરિંગ અથવા અપલોડ થતી અટકાવવા માટે IT એક્ટ અને IT નિયમો હેઠળ મધ્યસ્થીઓ દ્વારા વૈધાનિક યોગ્ય કાળજી લેવાની જવાબદારીઓનું પાલન કરવા અંગે પુનરોચ્ચાર કરતી એડવાઇઝરી જારી કરવામાં આવી હતી.
• 09.02.2026 ના રોજ ધાર્મિક બાબતો સાથે સંબંધિત માહિતી અથવા અન્ય ગેરકાયદેસર માહિતીના જવાબદાર સંચાલન અંગે મધ્યસ્થીઓને એડવાઇઝરી જારી કરવામાં આવી હતી.
• 16.03.2026 ના રોજ અપમાનજનક, બદનક્ષીભરી, વાંધાજનક, અપમાનજનક અને ગેરમાર્ગે દોરનારી સિન્થેટીકલી જનરેટેડ ઇન્ફોર્મેશનના નિર્માણ, હોસ્ટિંગ, પ્રકાશન, પ્રસારણ, શેરિંગ અથવા અપલોડ કરવાના સંદર્ભમાં મધ્યસ્થીઓને એડવાઇઝરી જારી કરવામાં આવી હતી.

10 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ, સરકારે ડીપફેક્સ અને AI-જનરેટેડ કન્ટેન્ટ સહિત સિન્થેટીકલી જનરેટેડ ઇન્ફોર્મેશન (SGI) થી થતા નુકસાનને રોકવા માટે IT નિયમોમાં સુધારો કરીને નિયમનકારી માળખું મજબૂત કર્યું છે.

સુધારા સંબંધિત મુખ્ય મુદ્દાઓ નીચે મુજબ છે:-

• મધ્યસ્થીઓ અને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સે ગેરકાયદેસર AI-જનરેટેડ સામગ્રીના નિર્માણ અને પ્રસારને રોકવા માટે વાજબી તકનીકી પગલાં લેવા પડશે, જેમાં અશ્લીલ, ગેરમાર્ગે દોરતી, વ્યક્તિઓનું છળકપટ કરતી અથવા બાળકો માટે હાનિકારક હોય તેવી સામગ્રીનો સમાવેશ થાય છે.
• પ્લેટફોર્મ્સે માન્ય AI-જનરેટેડ સામગ્રી માટે સ્પષ્ટ લેબલિંગ અને ટ્રેસેબલ મેટાડેટા સુનિશ્ચિત કરવાની પણ જરૂર છે, જેથી વપરાશકર્તાઓ સિન્થેટીકલી જનરેટેડ સામગ્રીને સરળતાથી ઓળખી શકે અને છેતરપિંડી અથવા દુરુપયોગને રોકી શકાય.
• તે વપરાશકર્તાની જવાબદારી અને પ્લેટફોર્મની યોગ્ય કાળજીને વધુ મજબૂત બનાવે છે, જેમાં ગેરકાયદેસર AI-જનરેટેડ સામગ્રીના કાયદાકીય પરિણામો અંગે ફરજિયાત વપરાશકર્તા જાગૃતિ અને સોશિયલ મીડિયા મધ્યસ્થીઓ માટે મજબૂત પાલન જવાબદારીઓનો સમાવેશ થાય છે.
• મહત્વનું છે કે, આ માર્ગદર્શિકા સ્પષ્ટપણે બાળ જાતીય શોષણ સામગ્રી, બિન-સહમતિ ધરાવતી અંગત છબીઓ, છળકપટ અને અન્ય હાનિકારક AI-જનરેટેડ સામગ્રીને આવરી લે છે, જેમાં પ્લેટફોર્મ્સે આવી સામગ્રીને રોકવા અને જ્યારે તે મળી આવે ત્યારે તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવી જરૂરી છે.
• મધ્યસ્થીઓ વાજબી અને યોગ્ય ટેકનિકલ પગલાં લેવા માટે બંધાયેલા છે, જેમાં સ્વયંસંચાલિત સાધનો અથવા અન્ય યોગ્ય પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે, જેથી કોઈ પણ વપરાશકર્તાને તત્કાળ અમલમાં હોય તેવા કોઈપણ કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરતી કોઈપણ સિન્થેટીકલી જનરેટેડ ઇન્ફોર્મેશન બનાવવા, જનરેટ કરવા, સંશોધિત કરવા, ફેરફાર કરવા, પ્રકાશિત કરવા, પ્રસારિત કરવા, શેર કરવા અથવા પ્રસારિત કરવાની મંજૂરી ન આપી શકાય.
• સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ અને અન્ય મધ્યસ્થીઓએ સક્ષમ અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતી કોર્ટના આદેશ અથવા યોગ્ય સરકાર અથવા તેની એજન્સી દ્વારા તર્કબદ્ધ જાણકારી મળ્યાના 3 કલાકની અંદર ગેરકાયદેસર સામગ્રી દૂર કરવી જરૂરી છે.

આ માહિતી કેન્દ્રીય ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી રાજ્ય મંત્રી શ્રી જિતિન પ્રસાદ દ્વારા 25.03.2026 ના રોજ લોકસભામાં રજૂ કરવામાં આવી હતી.

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2245421) મુલાકાતી સંખ્યા : 30