ઇન્ડિયન રેલવે કેટરિંગ એન્ડ ટુરિઝમ કોર્પોરેશન (IRCTC) એ ઓનલાઇન રિઝર્વ્ડ ટિકિટ બુક કરવાની સુવિધા પૂરી પાડી છે, જે મુસાફરોને ટિકિટ બુક કરાવવા માટે રિઝર્વેશન કાઉન્ટર પર જવાની તકલીફમાંથી બચાવે છે, જેનાથી મુસાફરીનો સમય અને પરિવહન ખર્ચ બચે છે.

IRCTC ઓનલાઈન ટિકિટિંગ સુવિધા પૂરી પાડવા માટે મોટો ખર્ચ કરે છે અને ટિકિટિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની જાળવણી, અપગ્રેડેશન અને વિસ્તરણમાં થયેલા ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે, IRCTC દ્વારા અત્યંત મામૂલી સુવિધા ફી લેવામાં આવે છે.

IRCTC દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી ઓનલાઇન ટિકિટ બુકિંગ સુવિધા એ ભારતીય રેલવેની સૌથી વધુ મુસાફર-મિત્ર પહેલોમાંની એક છે અને તેની સ્વીકૃતિનો અંદાજ એ હકીકત પરથી લગાવી શકાય છે કે હાલમાં અંદાજે 88% રિઝર્વ્ડ ટિકિટ ઓનલાઇન બુક કરવામાં આવે છે.

રેલવે મુસાફરો (ટિકિટ કેન્સલેશન અને ભાડાનું રિફંડ) નિયમો, 2015, જે ગેઝેટ નોટિફિકેશન દ્વારા સૂચિત કરવામાં આવ્યા છે અને સમયાંતરે સુધારેલા છે, તે મુજબ IRCTC વેબસાઇટ દ્વારા કેન્સલ કરવામાં આવેલી વેટિંગ લિસ્ટ ટિકિટો સહિત તમામ ટિકિટો પર ક્લાર્કેજ લેવામાં આવે છે. નીતિની સમીક્ષા અને તર્કસંગત બનાવવી એ સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે.

રિઝર્વેશન સુવિધાના દુરુપયોગને રોકવા અને પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે ભારતીય રેલવે દ્વારા નીચે મુજબના પગલાં લેવામાં આવ્યા છે:

i. 01-07-2025 થી અમલમાં આવે તે રીતે, તત્કાલ સ્કીમ હેઠળની ટિકિટો IRCTC ની વેબસાઇટ અથવા તેની એપ દ્વારા માત્ર આધાર પ્રમાણિત (Aadhaar authenticated) વપરાશકર્તાઓ દ્વારા જ બુક કરી શકાય છે.

ii. ARP ના જનરલ રિઝર્વેશનના શરૂઆતના દિવસે, રિઝર્વ્ડ જનરલ ટિકિટો IRCTC ની વેબસાઇટ અથવા તેની એપ દ્વારા માત્ર આધાર પ્રમાણિત વપરાશકર્તાઓ દ્વારા જ બુક કરી શકાય છે.

આ સંદર્ભમાં લેવામાં આવેલા પગલાંથી ટિકિટોના ઇન્સ્ટન્ટ બુકિંગમાં ઘટાડો કરીને બુકિંગની સરળતામાં સુધારો થયો છે. નકલી એકાઉન્ટ્સનો ઉપયોગ કરીને બહુવિધ બુકિંગને પ્રતિબંધિત કરીને સિસ્ટમને વધુ ન્યાયી બનાવવામાં આવી છે. આધાર લિંક ન કરવાને કારણે કોઈ યુઝર એકાઉન્ટ નિષ્ક્રિય કરવામાં આવ્યું નથી.

નાણાકીય વર્ષ 2025-26 (26 ફેબ્રુઆરી સુધી) દરમિયાન ઓનલાઇન અને કાઉન્ટર દ્વારા બુક કરાયેલ ટિકિટોની સંખ્યાની તુલનાત્મક વિગતો નીચે મુજબ છે:

નાણાકીય વર્ષ 2025-26 (26 ફેબ્રુઆરી સુધી):

નાણાકીય વર્ષ	ઓનલાઇન બુક કરાયેલ ટિકિટોની સંખ્યા (કરોડમાં)	કાઉન્ટર દ્વારા બુક કરાયેલ ટિકિટોની સંખ્યા (કરોડમાં)
2025-26 (26 ફેબ્રુઆરી સુધી)	48.25	6.15

IRCTC નકલી/હાનિકારક યુઝર આઈડી/યુઝર એકાઉન્ટ્સ ઓળખવા માટે વ્યાપક માપદંડો અપનાવે છે જેમ કે, અવાસ્તવિક મોબાઈલ નંબરો, નકામા ઈમેઈલ ડોમેન્સ, IP એડ્રેસ, ક્રમિક અને અસ્પષ્ટ (Gibberish) યુઝર આઈડી વગેરે. કેલેન્ડર વર્ષ 2025 દરમિયાન, 3.04 કરોડ યુઝર એકાઉન્ટ્સ નિષ્ક્રિય કરવામાં આવ્યા હતા અને 2.94 કરોડ યુઝર એકાઉન્ટ્સને પુનઃચકાસણીના વિકલ્પ સાથે કામચલાઉ સસ્પેન્શન હેઠળ રાખવામાં આવ્યા હતા. જોકે, 01.01.2025 થી 28.02.2026 ના સમયગાળા દરમિયાન, 1,80,474 યુઝર એકાઉન્ટ્સ ફરીથી સક્રિય કરવામાં આવ્યા છે.

આધાર પ્રમાણીકરણ વપરાશકર્તાની વિશિષ્ટતાની ત્વરિત ચકાસણી પૂરી પાડે છે, જે તત્કાલ ટિકિટ બુકિંગની સમય-સંવેદનશીલ પ્રકૃતિને ધ્યાનમાં લેતા મહત્વપૂર્ણ છે. આધાર પ્રમાણીકરણની રજૂઆતથી વિશિષ્ટતાનો અવરોધ લાદીને નકલી અથવા અનધિકૃત એજન્ટ-નિયંત્રિત બહુવિધ વપરાશકર્તા એકાઉન્ટ્સના નિર્માણ અને સંચાલનને રોકવામાં મદદ મળી છે.

આ પગલું એકાઉન્ટના ગુણાકાર અને સ્વચાલિત દુરુપયોગ સામે અસરકારક સુરક્ષા તરીકે કાર્ય કરે છે, જેનાથી તત્કાલ ટિકિટોની ન્યાયી ફાળવણી સુનિશ્ચિત થાય છે. પરિણામે, આધાર પ્રમાણીકરણે અયોગ્ય બુકિંગ પ્રથાઓને ઘટાડીને અને ઓનલાઇન તત્કાલ બુકિંગ સિસ્ટમમાં પારદર્શિતા વધારીને વાસ્તવિક મુસાફરો માટે ટિકિટની ઉપલબ્ધતામાં સુધારો કરવામાં ફાળો આપ્યો છે.

વધુમાં, ટિકિટ સ્કેલ્પિંગના નેટવર્કને દૂર કરીને વાસ્તવિક વપરાશકર્તાઓને ટિકિટ ઉપલબ્ધ થાય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે IRCTC દ્વારા નીચે મુજબના પગલાં પણ લેવામાં આવ્યા છે:

• સિસ્ટમ પ્રદર્શનને શ્રેષ્ઠ બનાવવા માટે, IRCTC એ સ્થિર સામગ્રીને ઓફલોડ કરવા અને NGeT વેબસાઇટ સર્વર્સ પર સીધા ટ્રાફિકને ઘટાડવા માટે કન્ટેન્ટ ડિલિવરી નેટવર્ક (CDN) પહેલેથી જ અમલમાં મૂક્યું છે.
• વધુમાં, એન્ટી બોટ (Anti-BOT) ટેકનોલોજી કાર્યરત છે જે હાનિકારક/શંકાસ્પદ પ્રયાસોને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે જે સરેરાશ 64% સુધી ઘટાડવામાં આવે છે.
• આ હાનિકારક ટ્રાફિકને ઘટાડવામાં અને સ્થિર સામગ્રી પ્રદાન કરવામાં મદદ કરે છે જેનાથી સિસ્ટમ પરનો ભાર ઘટે છે અને આમ વાસ્તવિક અને ચકાસાયેલ વપરાશકર્તાઓ માટે અનુભવમાં વધારો થાય છે.
• મોટા પ્રમાણમાં હાનિકારક ટ્રાફિકને વારંવાર અટકાવવામાં આવે છે.
• 28 ફેબ્રુઆરી, 2026 સુધીમાં 4.07 લાખ શંકાસ્પદ PNR સંબંધિત 408 ફરિયાદો નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ પોર્ટલ પર નોંધવામાં આવી છે.
• વર્ષ 2025-26 માં 28 ફેબ્રુઆરી, 2026 સુધીમાં 13,023 શંકાસ્પદ ઈમેઈલ ડોમેન્સ બ્લોક કરવામાં આવ્યા છે.

વધુમાં, IRCTC વ્યાપક ડેટા વિશ્લેષણ દ્વારા બુકિંગ પેટર્ન અને વપરાશકર્તા નોંધણીઓનું વિશ્લેષણ કરીને છેતરપિંડીવાળી પ્રવૃત્તિઓને રોકવા માટે સતત દેખરેખ રાખે છે. આવા વિશ્લેષણ દરમિયાન શંકાસ્પદ જણાયેલ યુઝર આઈડીને નિવારક પગલા તરીકે નિષ્ક્રિય કરવામાં આવે છે. IRCTC વેબસાઇટ અને મોબાઈલ એપ્લિકેશન પર ફરિયાદ નિવારણ પદ્ધતિ ઉપલબ્ધ છે. વપરાશકર્તાઓ પાસેથી તેમના રજિસ્ટર્ડ ઈમેઈલ આઈડી અને મોબાઈલ નંબર દ્વારા મળેલી વિનંતીઓની વિગતવાર તપાસ કરવામાં આવે છે અને આવા વિશ્લેષણના પરિણામના આધારે વાસ્તવિક યુઝર આઈડીને ફરીથી સક્રિય કરવામાં આવે છે. વિવિધ પ્લેટફોર્મ પરથી મળેલા પ્રતિસાદના આધારે સામાન્ય તેમજ તત્કાલ ટિકિટોના બુકિંગમાં પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવાના પગલાં લેવા એ એક સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે.

આ માહિતી કેન્દ્રીય રેલવે, માહિતી અને પ્રસારણ અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવ દ્વારા આજે લોકસભામાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં આપવામાં આવી હતી.

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2245358) મુલાકાતી સંખ્યા : 18