ભારત સરકારના કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલયના ન્યાય વિભાગની 'ડિઝાઇનિંગ ઇનોવેટિવ સોલ્યુશન્સ ફોર હોલિસ્ટિક એક્સેસ ટુ જસ્ટિસ' (DISHA) યોજના હેઠળ ટેલી-લો પ્રોગ્રામની પ્રવૃત્તિઓ પર એક પ્રાદેશિક કાર્યશાળા આજે એટલે કે 22.03.2026 ના રોજ કુરુક્ષેત્ર યુનિવર્સિટી ઓડિટોરિયમ, કુરુક્ષેત્ર, હરિયાણા ખાતે યોજાઈ હતી.

આ કાર્યશાળા ટેકનોલોજી-સક્ષમ સેવાઓ દ્વારા ન્યાય સુધીની પહોંચને મજબૂત કરવા અને છેવાડાના ન્યાય વિતરણમાં સંકળાયેલી સંસ્થાઓ સાથે હિતધારકોના જોડાણને ઊંડું કરવાના વિભાગના સતત પ્રયાસોનો એક ભાગ હતી. આ કાર્યક્રમમાં ન્યાયતંત્રના સભ્યો, સરકારી અધિકારીઓ, વકીલો, કોમન સર્વિસ સેન્ટર્સ (CSCs) ના પ્રતિનિધિઓ, લો સ્કૂલના વિદ્યાર્થીઓ, ફિલ્ડ ફંક્શનરીઝ અને સિવિલ સોસાયટીના પ્રતિનિધિઓ એકઠા થયા હતા.

આ પ્રસંગે મુખ્ય ન્યાયાધીશ, કેન્દ્રીય કાયદા અને ન્યાય રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) શ્રી અર્જુન રામ મેઘવાલ, હરિયાણાના મુખ્યમંત્રી શ્રી નાયબ સિંહ સૈની અને હરિયાણા સરકારના મંત્રી શ્રી રાવ નરબીર સિંહની સાથે ન્યાય વિભાગ અને હરિયાણા સરકારના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

હરિયાણાના મુખ્યમંત્રી શ્રી નાયબ સિંહ સૈની અને માનનીય કેન્દ્રીય કાયદા અને ન્યાય રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો), ભારત સરકાર, શ્રી અર્જુન રામ મેઘવાલે DISHA અવેરનેસ વેનને લીલી ઝંડી બતાવીને રવાના કરી હતી, જે આ પહેલ હેઠળ જાગૃતિ અને આઉટરીચને પ્રોત્સાહન આપવા તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. ફ્લેગ-ઓફ સમારોહ સમુદાયોને જોડવા, મહત્વપૂર્ણ માહિતીનો પ્રસાર કરવા અને જનભાગીદારીને મજબૂત કરવા માટેના સમર્પિત પ્રયાસોના પ્રારંભનું પ્રતીક છે.

કાર્યક્રમની શરૂઆત દીપ પ્રાગટ્ય સાથે થઈ હતી, જે જ્ઞાન અને ન્યાયના વિજયનું પ્રતીક છે. રાષ્ટ્રીય ગીત 'વંદે માતરમ' ના 150 વર્ષની ઉજવણી સ્થાનિક કલાકારોના મનમોહક પ્રદર્શન દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેમણે દેશભક્તિના આ અમર પ્રતીકને હૃદયપૂર્વક શ્રદ્ધાંજલિ આપી હતી, ત્યારબાદ રાષ્ટ્રગીત ગાયું હતું.

સભાને સંબોધતા, કેન્દ્રીય કાયદા અને ન્યાય રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો), શ્રી અર્જુન રામ મેઘવાલે ન્યાયને વધુ સુલભ, સસ્તું અને નાગરિક-કેન્દ્રિત બનાવવા માટે ટેકનોલોજીનો લાભ લેવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ટેલી-લો, ન્યાય બંધુ અને કાયદાકીય સાક્ષરતા કાર્યક્રમો ન્યાય વિતરણ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા અને જાગૃતિ તથા સમયસર કાયદાકીય સલાહ દ્વારા નાગરિકોને સશક્ત બનાવવાના સરકારના પ્રયાસોના કેન્દ્રમાં છે, જે માનનીય પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીજીના જાગૃતિ વિસ્તારવાના વિઝનને અનુરૂપ છે જેથી વધુ લોકો આવી યોજનાઓનો લાભ લઈ શકે. પ્રો બોનો (નિઃશુલ્ક) સેવાના મહત્વને રેખાંકિત કરતા, તેમણે કલકત્તા હાઈકોર્ટ સમક્ષ ઐતિહાસિક અલીપુર દ્વાર કેસમાં ચિત્તરંજન દાસ અને શ્રી અરવિંદ ઘોષના પ્રેરણાદાયી વારસાનો ઉલ્લેખ કર્યો, જ્યાં સી.આર. દાસે નિઃસ્વાર્થપણે શ્રી અરવિંદ ઘોષનો બચાવ કર્યો અને ન્યાય માટે જોરદાર દલીલ કરી, જેના પરિણામે તેઓ નિર્દોષ છૂટ્યા. તેમણે નોંધ્યું કે સેવાની આ ભાવના 'ન્યાય બંધુ' પહેલ દ્વારા ચાલુ છે અને પ્રો બોનો વકીલોને ન્યાયના રક્ષક સમાન ગણાવ્યા. તેમણે ન્યાય સુધીની પહોંચને વધુ મજબૂત કરવા માટે હરિયાણામાં પ્રો બોનો વકીલોની સંખ્યા વધારવા માટે આહવાન કર્યું. મંત્રીએ વિલેજ લેવલ એન્ટરપ્રિન્યોર્સ (VLEs), વિદ્યાર્થીઓ અને અન્ય સહભાગીઓ સાથે પણ વાતચીત કરી, પાયાના સ્તરે કાયદાકીય સેવાઓના વિસ્તરણમાં તેમના યોગદાનની પ્રશંસા કરી અને સૌને ન્યાય બંધુમાં જોડાવા અને ન્યાયના ઉદ્દેશ્યને જાળવી રાખવા માટે યોગદાન આપવા પ્રોત્સાહિત કર્યા.

સ્વાગત પ્રવચન આપતા, સચિવ, ન્યાય વિભાગ, ભારત સરકાર, શ્રી નીરજ વર્માએ ભારતના બંધારણની કલમ 39A હેઠળ સમાન ન્યાય અને મફત કાયદાકીય સહાયના બંધારણીય વિઝન પર પ્રકાશ પાડ્યો અને DISHA ફ્રેમવર્કની પરિવર્તનકારી ભૂમિકા પર ભાર મૂક્યો, જે ટેલી-લો: વણપહોંચ્યા સુધી પહોંચવું, ન્યાય બંધુ પ્રો બોનો કાયદાકીય સેવાઓ અને કાયદાકીય સાક્ષરતા અને જાગૃતિ કાર્યક્રમો જેવી પહેલોને એકીકૃત કરે છે જેથી કાયદાકીય સહાય દેશના દરેક નાગરિક સુધી પહોંચે, ખાસ કરીને દૂરના અને વંચિત પ્રદેશોમાં. તેમણે એમ પણ જણાવ્યું કે જાગૃતિ એ સશક્તિકરણ તરફનું પ્રથમ પગલું છે અને DISHA યોજના જેવી પહેલો છેવાડાના ન્યાય વિતરણને ઊંડું બનાવે છે. સચિવ (ન્યાય) એ પાયાના સ્તરના નાગરિકો માટે સસ્તી અને સમયસર કાયદાકીય સહાય સુનિશ્ચિત કરવા માટે ટેલી-લો જેવા ટેકનોલોજી-સંચાલિત પ્લેટફોર્મનો લાભ લેવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. ન્યાય બંધુ કાર્યક્રમ અને કાયદાકીય સાક્ષરતા પહેલોની ભૂમિકાને હાઇલાઇટ કરતા, તેમણે સર્વસમાવેશક, પ્રતિભાવશીલ અને નાગરિક-કેન્દ્રિત ન્યાય વિતરણ પ્રણાલીની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. તેમણે વધુમાં નોંધ્યું હતું કે ભારત 2047 સુધીમાં વિકસિત રાષ્ટ્રના વિઝન તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે ન્યાય સર્વને માટે સુલભ હોય, દરેક નાગરિકને જાગૃતિ, સમર્થન અને આત્મવિશ્વાસ સાથે સશક્ત બનાવે તે વાત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.

કાર્યક્રમ દરમિયાન હરિયાણામાં DISHA યોજનાની પ્રગતિ પર એક પ્રેઝન્ટેશન પણ આપવામાં આવ્યું હતું, જેમાં કોમન સર્વિસ સેન્ટર્સ (CSCs) ના વ્યાપક નેટવર્ક, ટેલી-લો મોબાઈલ એપ્લિકેશન અને ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઈન 14454 દ્વારા પ્રી-લિટિગેશન કાયદાકીય સલાહના વિસ્તરતા આઉટરીચ પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો, જે રાજ્યના તમામ 22 જિલ્લાઓને આવરી લે છે. એવું નોંધવામાં આવ્યું હતું કે ટેલી-લો શરૂઆતમાં નૂહ (મેવાત) ના મહત્વાકાંક્ષી જિલ્લામાં 317 CSCs સાથે દાખલ કરવામાં આવ્યું હતું અને ત્યારથી નોંધપાત્ર રીતે વિસ્તર્યું છે, જેમાં નાણાકીય વર્ષ 2024–2025 અને 2025–2026 દરમિયાન તમામ જિલ્લાઓમાં સેવાઓ આપતા 6,197 CSCs છે, જેમાં સાત મહત્વાકાંક્ષી બ્લોક્સનો પણ સમાવેશ થાય છે. પ્રેઝન્ટેશનમાં ભારપૂર્વક જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ન્યાય સુધીની સમાન પહોંચ એ લોકશાહી સમાજ માટે પાયાની બાબત છે અને ટેલી-લો નાગરિકો અને ન્યાય પ્રણાલી વચ્ચેના અંતરને દૂર કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. ત્યારબાદ એક ઇન્ટરેક્ટિવ સેશન યોજાયું હતું, જ્યાં હરિયાણાના માનનીય મુખ્યમંત્રી નાયબ સિંહ સૈનીએ લાભાર્થીઓ, પેનલ વકીલો, VLEs અને ન્યાય સહાયકો સાથે વાતચીત કરી હતી, જેમાં VLEs એ હાઇલાઇટ કર્યું હતું કે કેવી રીતે ટેલી-લો વણપહોંચ્યા સુધી પહોંચી રહ્યું છે અને કાયદાકીય સેવાઓની ઘરઆંગણે ડિલિવરી સક્ષમ કરી રહ્યું છે; મુખ્યમંત્રીએ “હર ઘર ન્યાય, સબકો ન્યાય” ના વિઝનનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો.

આગળ વધતા, DISHA યોજના હેઠળ ન્યાય વિભાગની પહેલ ન્યાય બંધુ (પ્રો બોનો લીગલ સર્વિસીસ) પ્રોગ્રામને હાઇલાઇટ કરતો એક સમર્પિત સેગમેન્ટ યોજવામાં આવ્યો હતો. કાર્યક્રમની મુખ્ય સિદ્ધિઓ અને પહેલો દર્શાવતો એક વીડિયો સ્ક્રિન કરવામાં આવ્યો હતો, ત્યારબાદ ન્યાય બંધુ હેઠળ નોંધાયેલા પ્રો બોનો વકીલો અને વિવિધ લો સ્કૂલના ફેકલ્ટી સભ્યો અને વિદ્યાર્થીઓ સાથે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. આ સત્રમાં ન્યાય સુધીની પહોંચને મજબૂત કરવામાં પ્રો બોનો કાયદાકીય સેવાઓની મહત્વની ભૂમિકા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો, અને કેવી રીતે આવા પ્રયાસો અવાજ વિનાના લોકોને અવાજ આપે છે તે સમજાવ્યું હતું. તેમાં એ પણ હાઇલાઇટ કરવામાં આવ્યું હતું કે કેવી રીતે પ્રો બોનો ક્લબ્સ વિદ્યાર્થીઓ માટે સૈદ્ધાંતિક કાયદાકીય શિક્ષણને વ્યવહારુ અનુભવમાં બદલી રહી છે.

કાર્યક્રમમાં, ભારતના ઉત્તર-પૂર્વીય ક્ષેત્રના આદિવાસી સમુદાયોના રૂઢિગત કાયદાઓનું દસ્તાવેજીકરણ કરતી બે ઈ-બુક્સ લોન્ચ કરવામાં આવી હતી. ગૌહાટી હાઈકોર્ટની લો રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના સહયોગથી વિકસિત આ પ્રકાશનોનો ઉદ્દેશ્ય સ્વદેશી કાયદાકીય પરંપરાઓને જાળવવાનો અને ભારતની વ્યાપક કાયદાકીય માળખામાં રૂઢિગત શાસન પ્રણાલીઓની ઊંડી સમજણમાં યોગદાન આપવાનો છે.

DISHA યોજના પર દુરદર્શન ડોક્યુમેન્ટરી લોન્ચ કરવામાં આવી હતી જે કાર્યક્રમની એક મહત્વપૂર્ણ વિશેષતા હતી, જેમાં દેશભરમાં ન્યાય સુધીની પહોંચ વધારવામાં આ પહેલની પરિવર્તનકારી અસર દર્શાવવામાં આવી હતી. ડોક્યુમેન્ટરીમાં સફળતાની વાર્તાઓ, પાયાના સ્તરની આઉટરીચ અને નાગરિકોને સશક્ત બનાવવામાં ટેલી-લો, ન્યાય બંધુ અને કાયદાકીય સાક્ષરતાના પ્રયાસોની ભૂમિકાને આબેહૂબ રીતે કેપ્ચર કરવામાં આવી હતી. તેણે ટેકનોલોજી-સક્ષમ પ્લેટફોર્મ અને સમુદાયની ભાગીદારી કેવી રીતે લોકો અને ન્યાય વિતરણ પ્રણાલી વચ્ચેના અંતરને પૂરી રહી છે તેનું વર્ણન કર્યું હતું.

મુખ્ય વક્તવ્ય આપતા હરિયાણાના મુખ્યમંત્રી શ્રી નાયબ સિંહ સૈનીએ આનંદ વ્યક્ત કર્યો હતો કે સમગ્ર ભારતમાં DISHA યોજના હેઠળ યોજાનારી 5 પ્રાદેશિક કાર્યશાળાઓમાંથી હરિયાણાને પવિત્ર ભૂમિ કુરુક્ષેત્રમાં આ પ્રાદેશિક કાર્યશાળાના યજમાન તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યું છે, જે "ગીતા કી ભૂમિ" તરીકે પૂજનીય છે, જ્યાં ભગવાન કૃષ્ણે ન્યાય અને કર્તવ્યનો સંદેશ આપ્યો હતો. તેમણે DISHA પહેલ હેઠળની કાર્યશાળાને અર્થપૂર્ણ અને પ્રેરણાદાયી ગણાવી, ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ન્યાય માત્ર અદાલતો પૂરતો મર્યાદિત ન રહેવો જોઈએ પરંતુ જાગૃતિ વાન, ઈ-બુક્સ અને આઉટરીચ પહેલ જેવા નાગરિક-કેન્દ્રિત પ્રયાસો દ્વારા સામાન્ય નાગરિકોના ઘરઆંગણે પહોંચવો જોઈએ. સાચો વિકાસ ત્યારે જ પ્રાપ્ત થાય છે જ્યારે તેનો લાભ છેલ્લા વ્યક્તિ સુધી પહોંચે તે વાત પર ભાર મૂકતા, તેમણે કલમ 14, 21 અને 39A હેઠળની બંધારણીય ગેરંટીનો ઉલ્લેખ કર્યો અને નોંધ્યું કે ટેલી-લો સેવાઓ દ્વારા પાયાના સ્તરે સમયસર ન્યાયની પહોંચ મજબૂત કરવામાં આવી રહી છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે DISHA સુલભ, પારદર્શક અને કાર્યક્ષમ ન્યાય વિતરણને પ્રોત્સાહન આપે છે, જે ટેકનોલોજી અને હેલ્પલાઈન 14454 જેવી પહેલો દ્વારા સમર્થિત છે. ચિત્તરંજન દાસથી પ્રેરિત પ્રો બોનો સંસ્કૃતિના મહત્વ અને પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં કાયદાકીય જાગૃતિની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકતા, તેમણે નોંધ્યું કે ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં 109 લો કોલેજોમાં પ્રો બોનો ક્લબ્સ સાથે ન્યાય બંધુ કાર્યક્રમ હેઠળ 10,000 થી વધુ વકીલો નોંધાયા છે. તેમણે કેન્દ્રીય કાયદા અને ન્યાય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) શ્રી અર્જુન રામ મેઘવાલના સહયોગથી હરિયાણામાં નવા ફોજદારી કાયદાઓના અસરકારક અમલીકરણ પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો, અને જણાવ્યું હતું કે આ સુધારાઓએ ડિજિટલ ઇન્ડિયા અને સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ 16 ના વિઝનને અનુરૂપ ન્યાયની સરળતામાં વધારો કર્યો છે.

કાર્યશાળાએ સરકારી અધિકારીઓ, કાયદાકીય વ્યાવસાયિકો, CSC પ્રતિનિધિઓ, કાયદાના વિદ્યાર્થીઓ અને પાયાના સ્તરના ફિલ્ડ ફંક્શનરીઝ સહિતના હિતધારકો વચ્ચે અનુભવ-વહેંચણી, પરામર્શ અને નીતિ વિષયક સંવાદ માટે એક મહત્વપૂર્ણ પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડ્યું હતું. ચર્ચાઓ સંકલન મજબૂત કરવા, અમલીકરણ પદ્ધતિઓમાં સુધારો કરવા અને ટેકનોલોજી-સક્ષમ ન્યાય પહેલની પહોંચ વધારવા પર કેન્દ્રિત હતી.

કુરુક્ષેત્ર યુનિવર્સિટી, હરિયાણા ખાતેની પ્રાદેશિક કાર્યશાળા ભારત સરકારના કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલયના ન્યાય વિભાગના સંયુક્ત સચિવ શ્રી સુરેશ કુમારના સમાપન વક્તવ્ય સાથે પૂર્ણ થઈ હતી, જેમાં તમામ મહાનુભાવો, સહભાગીઓ અને ભાગીદાર સંસ્થાઓના મૂલ્યવાન યોગદાન અને સક્રિય જોડાણ બદલ નિષ્ઠાપૂર્વક પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી. સત્રમાં ન્યાય સુધીની પહોંચને લોકશાહીના પાયાના સ્તંભ તરીકે મજબૂત કરવાની સામૂહિક પ્રતિબદ્ધતા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. કેન્દ્રીય કાયદા અને ન્યાય રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) શ્રી અર્જુન રામ મેઘવાલ, હરિયાણાના મુખ્યમંત્રી અને અન્ય પ્રતિષ્ઠિત નેતાઓનો તેમના માર્ગદર્શન અને સમર્થન બદલ આભાર વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો. હરિયાણા સરકારના ન્યાય વિભાગ, CSC e-Governance Services India Limited, NALSA, SLSAs અને કુરુક્ષેત્ર યુનિવર્સિટીની ભૂમિકાને કાર્યશાળાના સફળ આયોજનમાં સ્વીકારવામાં આવી હતી. ન્યાય સહાયકો, વિલેજ લેવલ એન્ટરપ્રિન્યોર્સ, પેરા લીગલ વોલેન્ટિયર્સ અને પેનલ વકીલો સહિતના ફિલ્ડ-લેવલના કાર્યકર્તાઓની વિશેષ પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી.

કાર્યશાળાનું સમાપન રાષ્ટ્રગીત સાથે થયું હતું, જેમાં ન્યાય દરેક નાગરિક માટે સુલભ, સસ્તો અને સર્વસમાવેશક બને તે સુનિશ્ચિત કરવાની સામૂહિક પ્રતિબદ્ધતાની પુનઃપુષ્ટિ કરવામાં આવી હતી.

SM/NP/JD

 

(રીલીઝ આઈડી: 2243622) મુલાકાતી સંખ્યા : 19