પેયજલ અને સ્વચ્છતા વિભાગ (DDWS), જળ શક્તિ મંત્રાલયે આજે વિશ્વ જળ દિવસના અવસરે સુજલ ગ્રામ સંવાદની સાથે જલ મહોત્સવ 2026 ના સમાપન પર જલ જીવન મિશન (JJM) 2.0ની કાર્યકારી માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી હતી. જલ મહોત્સવ 2026 એ 8 માર્ચ, આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસથી 22 માર્ચ, વિશ્વ જળ દિવસ સુધીના 15 દિવસીય દેશવ્યાપી અભિયાન તરીકે મનાવવામાં આવ્યો હતો, જે વ્યાપક સમુદાય ભાગીદારી અને દેશભરની ગ્રામ પંચાયતોને પીવાના પાણીની અસ્કયામતોના 'જલ અર્પણ' દ્વારા ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યો હતો.

સમાપન સમારોહમાં કેન્દ્રીય જળ શક્તિ મંત્રી શ્રી સી.આર. પાટીલ અને જળ શક્તિ રાજ્ય મંત્રી શ્રી વી. સોમન્નાની હાજરીથી ગૌરવ વધ્યું હતું, જેઓ વિભાગના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સાથે વર્ચ્યુઅલી જોડાયા હતા. આ પ્રસંગે, જલ મહોત્સવ 2026 પર એક વીડિયો રિલીઝ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં અભિયાન દરમિયાન પ્રતિષ્ઠિત નેતાઓ દ્વારા આપવામાં આવેલી મુખ્ય પ્રવૃત્તિઓ અને સંદેશાઓ દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. કેન્દ્રીય મંત્રી દ્વારા JJM 2.0 ઓપરેશનલ ગાઈડલાઈન્સના ઈ-રિલીઝ એ ડિસેમ્બર 2028 સુધી જલ જીવન મિશનના વિસ્તરણ માટે કેબિનેટની મંજૂરી બાદ એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ છે, જેમાં માળખાકીય સુધારાઓ અને ગ્રામીણ પીવાના પાણીની પ્રણાલીઓની લાંબા ગાળાની સ્થિરતા પર નવેસરથી ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.

સભાને સંબોધતા કેન્દ્રીય મંત્રીએ કહ્યું કે, જલ જીવન મિશન એ માત્ર નળ કનેક્શન આપવાની યોજના નથી, પરંતુ એક એવું મિશન છે જેણે ગ્રામીણ ભારતમાં ખાસ કરીને મહિલાઓ અને બાળકોના જીવનમાં ગૌરવ, આરોગ્ય અને જીવનની સરળતા (ease of living) સુનિશ્ચિત કરીને પરિવર્તન લાવ્યું છે. જ્યારે જલ જીવન મિશનના પ્રથમ તબક્કાએ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું ઝડપી વિસ્તરણ હાંસલ કર્યું છે, ત્યારે જમીન પરના અનુભવે સ્પષ્ટપણે બતાવ્યું છે કે સ્થિરતા, કાર્યક્ષમતા અને સેવા વિતરણ હવે કેન્દ્રબિંદુ હોવા જોઈએ. આ ઉદ્દેશ્ય સાથે જ સરકારે જલ જીવન મિશન 2.0 ને મંજૂરી આપી છે, જેમાં માળખાકીય સુધારાઓ અને જવાબદારી પર નવેસરથી ભાર મૂકીને મિશનને ડિસેમ્બર 2028 સુધી લંબાવવામાં આવ્યું છે, જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે ગ્રામીણ ઘરોને લાંબા ગાળાના ધોરણે નિયમિત, પર્યાપ્ત અને સુરક્ષિત પીવાનું પાણી મળે.

કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી પાટીલે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે, પ્રધાનમંત્રીએ સલાહ આપી છે કે 'જલ સંચય સે જન ભાગીદારી' ને મજબૂત કરવા માટે દેશભરમાં જલ ઉત્સવ અને નદી ઉત્સવ જેવા કાર્યક્રમો ઉજવવા જોઈએ, જેથી જળ સંરક્ષણ અને જળ વ્યવસ્થાપન માત્ર સરકાર સંચાલિત કવાયતને બદલે લોકોની આગેવાની હેઠળનું આંદોલન બને. તેમણે કહ્યું કે 8 માર્ચથી 22 માર્ચ સુધી ઉજવવામાં આવેલા જલ મહોત્સવ 2026 એ આ વિઝનને અસરકારક રીતે કાર્યમાં પરિવર્તિત કર્યું છે, જેમાં સમગ્ર ગ્રામીણ ભારતમાં વ્યાપક સમુદાય ભાગીદારી, જાગૃતિ પ્રવૃત્તિઓ અને જળ સંરક્ષણ અને ટકાઉ જળ વ્યવસ્થાપન તરફ સામૂહિક પ્રયાસો જોવા મળ્યા છે.

તેમણે જણાવ્યું હતું કે સમુદાયની માલિકી, જવાબદારી અને લાંબા ગાળાની સ્થિરતાને મજબૂત કરવાના આ વ્યાપક સંદર્ભમાં જ સરકારે જલ જીવન મિશન 2.0 ને મંજૂરી આપી છે. કેન્દ્રીય મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે JJM 2.0 નો ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે ગ્રામીણ ઘરોને લાંબા ગાળાના ધોરણે નિયમિત, પર્યાપ્ત અને સુરક્ષિત પીવાનું પાણી મળે, જે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર-નિર્માણ અભિગમથી સેવા-વિતરણ-લક્ષી મોડલ તરફ નિર્ણાયક રીતે આગળ વધે છે.

રિફોર્મ-લિંક્ડ મેમોરેન્ડમ ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ (MoUs) પર બોલતા, કેન્દ્રીય મંત્રીએ માહિતી આપી હતી કે જલ જીવન મિશન 2.0 હેઠળ પરિકલ્પિત માળખાકીય સુધારાઓના અસરકારક અમલીકરણની ખાતરી કરવા માટે રાજ્યો સાથે MoUs પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવી રહ્યા છે અને જણાવ્યું હતું કે અત્યાર સુધીમાં નવ રાજ્યોએ જલ મહોત્સવ 2026 દરમિયાન MoUs પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. તેમણે વધુમાં ભાર મૂક્યો હતો કે રાજ્યો, જિલ્લાઓ અને ગ્રામ પંચાયતોએ હવે આ સુધારાઓને જમીન પર મૂર્ત પરિણામોમાં પરિવર્તિત કરવા માટે ગાઢ સંકલનમાં કામ કરવું જોઈએ.

આ પ્રસંગે બોલતા, જળ શક્તિ રાજ્ય મંત્રી શ્રી વી. સોમન્નાએ જણાવ્યું હતું કે જલ મહોત્સવ 2026 એ દેશવ્યાપી જન ભાગીદારી ચળવળમાં વિકસિત થયો છે, જેમાં સામુદાયિક બેઠકો, જાગૃતિ અભિયાનો, શાળાઓનું જોડાણ અને દેશભરની ગ્રામ પંચાયતોને અસ્કયામતોનું 'જલ અર્પણ' જોવા મળ્યું છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે જળ સંરક્ષણ અને પીવાના પાણીની સેવા વિતરણ માત્ર અભિયાનના સમયગાળા પૂરતું મર્યાદિત હોઈ શકે નહીં પરંતુ તે તમામ હિતધારકોની દૈનિક સામૂહિક જવાબદારી બનવી જોઈએ.

પ્રધાનમંત્રીના નેતૃત્વનો ઉલ્લેખ કરતા શ્રી સોમન્નાએ કહ્યું કે સુરક્ષિત પીવાનું પાણી સુનિશ્ચિત કરવું એ રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતા બની ગઈ છે અને જલ મહોત્સવ 2026 એ દેશભરમાં સમુદાયની ભાગીદારીને વધુ મજબૂત બનાવી છે. તેમણે જલ જીવન મિશન 2.0 ની મંજૂરી પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો. રાજ્ય મંત્રી શ્રી સોમન્નાએ વધુમાં પાણીની ગુણવત્તા, સ્થિરતા અને સામુદાયિક માલિકીના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો અને ગામ સ્તરે જળ વ્યવસ્થાપનને મજબૂત કરવા માટે એક મુખ્ય પહેલ તરીકે 'સુજલ ગ્રામ સંવાદ' પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે પુનરોચ્ચાર કર્યો કે જલ જીવન મિશન એ 'હર ઘર જલ' હાંસલ કરવા અને વિકસિત ભારત @2047 ના વિઝનમાં યોગદાન આપવા માટેનું એક લોક આંદોલન છે.

પોતાના પ્રારંભિક વક્તવ્યમાં, સચિવ, DDWS, શ્રી અશોક કે.કે. મીનાએ હાઇલાઇટ કર્યું હતું કે જલ મહોત્સવ દરમિયાન જળ સ્ત્રોતો અને ટાંકીઓની મોટા પાયે સફાઈ અને ફિલ્ડ ટેસ્ટ કિટ દ્વારા પાણીની ગુણવત્તા ચકાસણી જેવી વ્યાપક પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવામાં આવી હતી. તેમણે નોંધ્યું હતું કે સમુદાયો અને પંચાયતો દ્વારા સહભાગિતાનું પ્રમાણ જળ વ્યવસ્થાપનને લોક ચળવળ બનાવવાની વધતી ગતિને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે JJM 2.0 ઓપરેશનલ ગાઈડલાઈન્સ ગ્રામીણ પીવાના પાણીની સેવાઓના શાસનને મજબૂત કરવા માટે સ્પષ્ટ અને વ્યાપક રોડમેપ પૂરો પાડે છે. JJM 2.0 હેઠળ હાઇલાઇટ કરાયેલા મુખ્ય સુધારા ક્ષેત્રોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• નિર્ધારિત કામગીરીના ધોરણો સાથે ખાતરીપૂર્વક સેવા વિતરણ
• રાજ્ય, જિલ્લા અને ગ્રામ પંચાયત સ્તરે સ્પષ્ટ જવાબદારી
• સ્ત્રોત સંરક્ષણ, જળ સંરક્ષણ અને સામુદાયિક માલિકી દ્વારા લાંબા ગાળાની સ્થિરતા

માર્ગદર્શિકા એ વાતને પણ પુનઃપુષ્ટ કરે છે કે સ્ત્રોતની સ્થિરતા વિના જળ સેવાઓ ભરોસાપાત્ર બની શકતી નથી, અને તેથી જળ સંરક્ષણ, વરસાદી પાણીના સંગ્રહ, ગ્રે વોટર મેનેજમેન્ટ અને એક્વિફર રિચાર્જ પર અભિમુખતા માટે આહવાન કરે છે.

સુજલ ગ્રામ સંવાદ ગામડાઓના અવાજને રાષ્ટ્રીય મંચ પર લાવે છે આ દિવસની એક મહત્વપૂર્ણ હાઇલાઇટ 5મો સુજલ ગ્રામ સંવાદ હતો, જ્યાં પાંચ રાજ્યોની પાંચ ગ્રામ પંચાયતોના ગામડાઓના પ્રતિનિધિઓએ પીવાના પાણીની સેવાઓના સંચાલનના તેમના પ્રથમ હાથના અનુભવો શેર કર્યા હતા. આ વાતચીતે દર્શાવ્યું હતું કે JJM 2.0 સુધારાઓ માત્ર નીતિ-સ્તરના વિચારો નથી, પરંતુ તે પહેલાથી જ ગ્રામ-સ્તરના શાસનને આકાર આપી રહ્યા છે, જેમાં સમુદાયો જળ પ્રણાલીઓની માલિકી લઈ રહ્યા છે.

ઉત્તરાખંડ: ગામ-હતનૂર, જીપી-હતનૂદ, જિલ્લો- પૌડી ગઢવાલ

સંવાદની શરૂઆત ઉત્તરાખંડના હતનૂર ગામથી થઈ હતી, જ્યાં ડાયરેક્ટર, NJJM, DDWS એ સરપંચ, આંગણવાડી કાર્યકર, શાળાના વિદ્યાર્થીઓ અને પંપ ઓપરેટર સાથે વાતચીત કરી હતી. સરપંચે નિયમિત પાણીની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરતી 24x7 ગ્રેવિટી-આધારિત પાણી પુરવઠા પ્રણાલીના સફળ અમલીકરણ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. આંગણવાડી કાર્યકરે માહિતી આપી હતી કે ફિલ્ડ ટેસ્ટ કિટનો ઉપયોગ કરીને પાણીની ગુણવત્તાનું નિયમિત પરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. પંપ ઓપરેટરે શેર કર્યું કે ભારે વરસાદ છતાં ગામની O&M ટીમે તુરંત પુરવઠો પુનઃસ્થાપિત કર્યો હતો.

હરિયાણા: ગામ અને જીપી-તેપલા, જિલ્લો - અંબાલા

અંબાલાના તેપલા ગામના લોકોએ જણાવ્યું કે તેઓ ઓપરેશન અને મેન્ટેનન્સ માટે દર મહિને દીઠ ₹ 40 યુઝર ચાર્જ તરીકે એકત્રિત કરે છે. જળ શક્તિ મંત્રીએ સરપંચ સાથે વાતચીત કરી પાણીની ઉપલબ્ધતા અને ગુણવત્તા વિશે પૂછપરછ કરી હતી. જવાબમાં જણાવાયું હતું કે તમામ ઘરો ટ્યુબવેલ આધારિત સિસ્ટમ દ્વારા જોડાયેલા છે અને પાણી સુરક્ષિત છે.

છત્તીસગઢ: ગામ-સાલેભટ્ટ, જીપી - સાલેભટ્ટ, જિલ્લો - કોંડાગાંવ

સરપંચ અને સમુદાયે શેર કર્યું કે મહિલા પ્રતિનિધિઓની સક્રિય ભાગીદારી સાથે તમામ ઘરો, શાળાઓ, આંગણવાડી કેન્દ્રોને નળના જોડાણો આપવામાં આવ્યા છે. સમુદાયના સભ્યોએ હાઇલાઇટ કર્યું કે ઓપરેશન અને મેન્ટેનન્સને ટેકો આપવા માટે દર મહિને ઘર દીઠ ₹ 50 નો યુઝર ચાર્જ લેવામાં આવે છે.

ઓડિશા: ગામ- ભાનગણ, જીપી- ચાંદોલ, જિલ્લો- કેન્દ્રપડા

સચિવ, DDWS, શ્રી અશોક કે. કે. મીનાએ ઓડિયામાં વાતચીત શરૂ કરી હતી. સરપંચે શેર કર્યું કે ગ્રામસભામાં ઘર દીઠ ₹ 50 યુઝર ચાર્જ તરીકે લેવાનો પ્રસ્તાવ પસાર કરવામાં આવ્યો છે. વિદ્યાર્થીનીઓએ હાઇલાઇટ કર્યું કે ભરોસાપાત્ર પાણી પુરવઠાએ પાણી લાવવાનો બોજ ઘટાડ્યો છે અને શાળામાં હાજરીમાં સુધારો કર્યો છે.

મધ્ય પ્રદેશ- ગામ અને જીપી - હરદોટ, જિલ્લો- રાયસેન

માહિતી આપવામાં આવી હતી કે મોટા પાયે નળના જોડાણો સાથે નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે. ત્યાં હાજર ધારાસભ્યએ પણ હાઇલાઇટ કર્યું કે સુરક્ષિત પાણીની પહોંચથી મહિલાઓનું જીવન સરળ બન્યું છે. સરપંચે શેર કર્યું કે ઓપરેશન અને મેન્ટેનન્સ માટે દર મહિને ₹ 100 યુઝર ચાર્જ એકત્રિત કરવામાં આવે છે.

JJM, DDWS ના અધિક સચિવ અને મિશન ડાયરેક્ટર શ્રી કમલ કિશોર સોને મહાનુભાવોનું સ્વાગત કર્યું અને હાઇલાઇટ કર્યું કે JJM 2.0 હેઠળની માર્ગદર્શિકા એ સુરક્ષિત પીવાના પાણીની સતત ડિલિવરી સુનિશ્ચિત કરવા તરફનું એક મુખ્ય પગલું છે. વિશ્વ જળ દિવસ પર જલ મહોત્સવ 2026 ના સમાપન સાથે, મંત્રાલયે તમામ હિતધારકોને 'જલ સંચય સે જન ભાગીદારી' ની ભાવનાને આગળ વધારવા માટે આહવાન કર્યું હતું.

SM/IJ/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2243580) મુલાકાતી સંખ્યા : 20