સરકાર, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) અને નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI)ના સંકલિત પ્રયાસોને કારણે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શનમાં અભૂતપૂર્વ વૃદ્ધિ થઈ છે. છેલ્લા ચાર નાણાંકીય વર્ષ દરમિયાન કુલ રિટેલ ડિજિટલ પેમેન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન અને તેનો વૃદ્ધિ દર નીચે મુજબ છે:

કુલ રિટેલ ડિજિટલ પેમેન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શનમાંથી, યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) નાણાંકીય વર્ષ 2024-25 માં 81% હિસ્સો ધરાવે છે અને તે વિશ્વની સૌથી મોટી રિયલ-ટાઇમ રિટેલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ તરીકે ઉભરી આવી છે. ડિજિટલ પેમેન્ટ્સમાં વસ્તી વિષયક અથવા ભૌગોલિક વિભાગોના યોગદાન અંગેનો ચોક્કસ ડેટા જાળવવામાં આવતો નથી. UPI સહિત રિટેલ ડિજિટલ પેમેન્ટ્સમાં વૃદ્ધિ સ્માર્ટફોનનો વ્યાપ, આધાર-આધારિત પ્રમાણીકરણ (Authentication), e-KYC, વ્યાપક નાણાંકીય સમાવેશ અને શહેરી તથા ગ્રામીણ બંને વિસ્તારોમાં વેપારી સ્વીકૃતિ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિસ્તરણ જેવા અનેક પરિબળોને કારણે થઈ છે. ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરે ઇન્ટર-ઓપરેબિલિટી અને સરળ ઓન-બોર્ડિંગ પ્રક્રિયાઓને ટેકો આપ્યો છે, જે વિવિધ વપરાશકર્તા જૂથોમાં વ્યાપક સ્વીકૃતિમાં ફાળો આપે છે. ડિજિટલ પેમેન્ટ્સના પ્રમોશન માટેની ઇન્સેન્ટિવ સ્કીમ, પેમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ ફંડ (PIDF) વગેરે જેવી પહેલોએ પણ ડિજિટલ પેમેન્ટ્સના સતત વિસ્તરણની સુવિધા આપી છે.

ડિજિટલ પેમેન્ટ્સમાં થયેલા વધારાએ સાયબર સુરક્ષા જોખમ, ડિજિટલ સ્વીકૃતિ, સાક્ષરતા અને જાગૃતિ, નેટવર્કની સમસ્યા વગેરે જેવા અમુક પડકારો ઊભા કર્યા છે. જોકે, મહારાષ્ટ્ર અને આંધ્રપ્રદેશ સંબંધિત આવા કોઈ ચોક્કસ પડકારો નોંધાયા નથી.

ડિજિટલ નાણાંકીય ફ્રોડ (છેતરપિંડી) ને રોકવા માટે સરકાર, RBI અને NPCI દ્વારા વિવિધ પહેલો લેવામાં આવી છે. આમાં અન્ય બાબતોની સાથે, ગ્રાહકના મોબાઈલ નંબર અને ઉપકરણ (Device) વચ્ચે ડિવાઇસ બાઈન્ડિંગ, PIN દ્વારા ટુ-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન, દૈનિક ટ્રાન્ઝેક્શન મર્યાદા અને અમુક ચોક્કસ ઉપયોગો પરના પ્રતિબંધોનો સમાવેશ થાય છે. NPCI તમામ બેંકોને એલર્ટ જનરેટ કરવા અને શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન નકારવા માટે AI/ML-આધારિત ફ્રોડ-મોનિટરિંગ સોલ્યુશન પૂરું પાડે છે. સાયબર ક્રાઈમ અટકાવવા માટે RBI અને બેંકો ટૂંકા SMS, રેડિયો અભિયાન અને અન્ય પ્રચાર સામગ્રી દ્વારા જાગૃતિ અભિયાન પણ ચલાવી રહી છે.

વધુમાં, નાણાંકીય છેતરપિંડી સહિતની સાયબર ઘટનાઓની જાણ કરવામાં નાગરિકોને સુવિધા આપવા માટે, ગૃહ મંત્રાલય (MHA) એ નેશનલ સાયબરક્રાઈમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ (www.cybercrime.gov.in) અને નેશનલ સાયબરક્રાઈમ હેલ્પલાઈન નંબર “1930” લોન્ચ કર્યો છે. તેવી જ રીતે, ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગ (DoT) એ ડિજિટલ ઇન્ટેલિજન્સ પ્લેટફોર્મ (DIP) અને “ચક્ષુ” (Chakshu) સુવિધા શરૂ કરી છે, જે નાગરિકોને કોલ, SMS અથવા WhatsApp દ્વારા પ્રાપ્ત શંકાસ્પદ છેતરપિંડીભર્યા સંચારની જાણ કરવા સક્ષમ બનાવે છે.

ગ્રામીણ અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં પેમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની જમાવટને ટેકો આપવા માટે, RBI દ્વારા PIDF ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ યોજના હેઠળ અંદાજે 5.80 કરોડ ડિજિટલ ટચ પોઈન્ટ્સ અને આશરે 56.86 કરોડ QR કોડ્સ તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે.

ઓછી કનેક્ટિવિટી ધરાવતા વિસ્તારોના વપરાશકર્તાઓ અને ફીચર-ફોન વપરાશકર્તાઓ માટે, NPCI એ UPI 123PAY (ઇન્ટરેક્ટિવ વોઇસ રિસ્પોન્સ (IVR) અને સાઉન્ડ-આધારિત પ્રોક્સિમિટી પેમેન્ટ દ્વારા ચૂકવણી સક્ષમ કરવી) અને Hello UPI (સંવાદાત્મક ચૂકવણી સક્ષમ કરવી) લોન્ચ કર્યા છે.

વધુમાં, વધુ નાણાંકીય જાગૃતિ અને સાક્ષરતા તથા ડિજિટલ પેમેન્ટ્સના સુરક્ષિત વપરાશ માટે પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. 31 માર્ચ 2025 સુધીમાં દેશભરમાં કુલ 2421 સેન્ટર ફોર ફાઇનાન્શિયલ લિટરેસી (CFL) સ્થાપવામાં આવ્યા છે, જેમાં એક CFL ત્રણ બ્લોકને આવરી લે છે. નાગરિકોમાં નાણાંકીય શિક્ષણના પ્રસાર માટે 2016 થી દર વર્ષે ફાઇનાન્શિયલ લિટરેસી વીકની ઉજવણી કરવામાં આવે છે.

આ માહિતી કેન્દ્રીય નાણામંત્રી શ્રીમતી નિર્મલા સીતારમણે આજે લોકસભામાં આપી હતી.

SM/DK/JD