દેશના દરેક ગ્રામીણ પરિવારને પર્યાપ્ત માત્રામાં, નિર્ધારિત ગુણવત્તાયુક્ત પીવાલાયક પાણી નિયમિત અને લાંબા ગાળાના ધોરણે નળ જોડાણ દ્વારા સુનિશ્ચિત કરવા માટે; ઓગસ્ટ 2019 થી, ભારત સરકાર રાજ્યો સાથે ભાગીદારીમાં, જલ જીવન મિશન (JJM) - હર ઘર જલ અમલમાં મૂકી છે.

મિશનની શરૂઆતમાં, માત્ર 3.23 કરોડ (16.7%) ગ્રામીણ પરિવારો પાસે નળ દ્વારા પાણીના જોડાણો હોવાનું નોંધાયું હતું. અત્યાર સુધીમાં, રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા 03.03.2026ના રોજ અહેવાલ મુજબ, જલ જીવન મિશન (JJM) – હર ઘર જલ હેઠળ 12.58 કરોડથી વધુ વધારાના ગ્રામીણ પરિવારોને નળના જોડાણો પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે. આમ, 03.03.2026 સુધીમાં, દેશના અંદાજે 19.36 કરોડ ગ્રામીણ પરિવારોમાંથી, લગભગ 15.82 કરોડ (81.71%) પરિવારો પાસે તેમના ઘરોમાં નળ દ્વારા પાણીનો પુરવઠો હોવાનું નોંધાયું છે અને બાકીના 3.54 કરોડ પરિવારો માટે કામો સંબંધિત રાજ્યોમાં અમલીકરણના વિવિધ તબક્કે છે.

વધુમાં, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં મિશન હેઠળ પૂરા પાડવામાં આવેલ નળ જોડાણની રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ-વાર, જિલ્લા-વાર અને ગામ-વાર સ્થિતિ જાહેર ડોમેનમાં છે અને JJM ડેશબોર્ડ પર ઉપલબ્ધ છે: https://ejalshakti.gov.in/jjmreport/JJMIndia.aspx

પીવાનું પાણી એ રાજ્યનો વિષય હોવાથી, JJM હેઠળ, પીવાના પાણી પુરવઠા યોજનાઓના આયોજન, મંજૂરી, અમલીકરણ, સંચાલન અને જાળવણીની જવાબદારીઓ રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ સરકારોની છે. ભારત સરકાર ટેકનિકલ અને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડીને રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ સરકારના પ્રયાસોમાં પૂરક બને છે. કલ્પિત ઉદ્દેશ્યો હાંસલ કરવા માટે રાજ્યોમાં વિવિધ સ્તરે પાણીના સંગ્રહ/ટાંકીઓ, વિતરણ પ્રણાલીઓ અથવા શુદ્ધિકરણ સુવિધાઓને મજબૂત કરવાના લક્ષ્ય સાથેના પ્રોજેક્ટ્સ સહિતના અસંખ્ય પ્રોજેક્ટ્સ એકસાથે અમલમાં મૂકવામાં આવે છે. જેમ કે, ગ્રામીણ જળ પુરવઠા પ્રોજેક્ટ્સ માટે વ્યક્તિગત પ્રોજેક્ટ્સ/યોજનાઓની પ્રોજેક્ટવાર વિગતો રાજ્ય સરકારના સ્તરે જાળવવામાં આવે છે.

વધુમાં, JJM હેઠળ, વિભાગ પ્રમાણભૂત આંકડાકીય સેમ્પલિંગના આધારે પસંદ કરાયેલ સ્વતંત્ર તૃતીય-પક્ષ એજન્સી દ્વારા મિશન હેઠળ પૂરા પાડવામાં આવેલ ઘરગથ્થુ નળના જોડાણોની કાર્યક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન કરે છે. ફંક્શનલિટી એસેસમેન્ટ (કાર્યક્ષમતા મૂલ્યાંકન), 2024 દરમિયાન, એવું જાણવા મળ્યું હતું કે સર્વેક્ષણ કરાયેલા ગામડાઓમાં 98.1% પરિવારો પાસે નળ જોડાણો હતા; નળ જોડાણ ધરાવતા 87% પરિવારોએ પાછલા અઠવાડિયામાં પાણી મેળવ્યું હોવાનું જાણવ્યું હતું, જે એકંદર પ્રગતિ દર્શાવે છે; 84% પરિવારો શેડ્યૂલ મુજબ પાણી મેળવે છે; 80% પરિવારો લઘુત્તમ 55 LPCD પાણી મેળવતા જોવા મળ્યા હતા; 76% પરિવારો બેક્ટેરિયોલોજીકલ દૂષણથી મુક્ત જોવા મળ્યા હતા અને પુરવઠા સ્ત્રોતના 81% પરિવારો રાસાયણિક દૂષણથી મુક્ત જોવા મળ્યા હતા અને જથ્થો, ગુણવત્તા અને નિયમિતતાના પરિમાણોને ધ્યાનમાં લેતા, 76% ઘરગથ્થુ નળ જોડાણો કાર્યરત હોવાનું જણાયું હતું.

પીવાનું પાણી એ રાજ્યનો વિષય હોવાથી, JJM હેઠળ, પીવાના પાણી પુરવઠા યોજનાઓના આયોજન, મંજૂરી, અમલીકરણ, સંચાલન અને જાળવણીની જવાબદારીઓ રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ સરકારોની છે. રાજ્યોએ પાણીની અછતવાળા વિસ્તારોમાં ભરોસાપાત્ર જળ સ્ત્રોતોની અછત, જીઓજેનિક દૂષણ, મુશ્કેલ ભૂપ્રદેશ, વેરવિખેર વસવાટો, મર્યાદિત તકનીકી ક્ષમતા, સામગ્રીના વધતા ખર્ચ અને વૈધાનિક મંજૂરીઓમાં વિલંબ વગેરે જેવી પડકારોની જાણ કરી છે. ભારત સરકાર ટેકનિકલ અને નાણાંકીય સહાય પૂરી પાડીને રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ સરકારના પ્રયાસોમાં પૂરક બને છે.

ચાલુ કામો પૂર્ણ કરવા માટે નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે રૂ. 67,670 કરોડની અંદાજપત્રીય ફાળવણી કરવામાં આવી છે.

વધુમાં, સરકારે મૂડી ખર્ચ માટે વિશેષ સહાય જેવા પગલાં રજૂ કર્યા છે, ઝડપી મંજૂરીઓ માટે નોડલ અધિકારીઓની નિમણૂક કરી છે, સ્થાનિક તકનીકી કૌશલ્યોને મજબૂત કરવા માટે SPMU, DPMU અને નલ જલ મિત્ર કાર્યક્રમની સ્થાપના કરી છે. અમલીકરણને વધુ વેગ આપવા અને કાર્યક્ષમતા અને અસરકારકતા સુધારવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે જલ જીવન મિશન હેઠળની હાલની દેખરેખ પ્રણાલીઓને મજબૂત કરવા માટે, વિલેજ/ડિસ્ટ્રિક્ટ ડેશબોર્ડ અને વિલેજ લેવલ ડેશબોર્ડને ઇ-ગ્રામ સ્વરાજ પોર્ટલ સાથે લિંક કરવા, જિલ્લા કલેક્ટર્સનો પેયજલ સંવાદ, IMIS મોડ્યુલ દ્વારા નેશનલ વોશ એક્સપર્ટ્સ (NWEs) ની ભૂમિકાનું સંસ્થાકીયકરણ, TPIAની ભૂમિકા, સંબંધિત મંત્રાલયો સાથે મજબૂત સહયોગ, સ્ત્રોત સ્થિરતાને મજબૂત કરવા માટે નિર્ણય સપોર્ટ સિસ્ટમ, સમુદાય સંચાલિત પાઇપ્ડ વોટર સિસ્ટમ્સ પર હેન્ડબુક, સંકલિત પાઇપ્ડ વોટર સિસ્ટમ માટે યુનિક આઈડી વગેરે જેવા પગલાં તાજેતરમાં JJM હેઠળ લેવામાં આવ્યા છે.

આ માહિતી જલ શક્તિ રાજ્ય મંત્રી શ્રી વી. સોમન્ના દ્વારા આજે રાજ્યસભામાં એક પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં આપવામાં આવી હતી.

SM/DK/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2240678) મુલાકાતી સંખ્યા : 29