મુખ્ય મુદ્દાઓ નાણાકીય વર્ષ 26ના એપ્રિલ-જાન્યુઆરીમાં સેવા નિકાસ USD 348.4 બિલિયન નોંધાઈ. નાણાકીય વર્ષ 26ના પ્રથમ છ મહિનામાં (એપ્રિલ-સપ્ટેમ્બર) સેવાઓની નિકાસ GDP ના 10% સુધી પહોંચી. સોફ્ટવેર સેવાઓ ભારતની વિવિધ સેવા નિકાસમાં અગ્રણી છે, જ્યારે વ્યવસાય અને કન્સલ્ટિંગ સેવાઓ મુખ્ય વૃદ્ધિ ચાલક તરીકે ઉભરી આવી છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27માં ભારતમાં સ્થિત માળખાગત સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરીને વૈશ્વિક ગ્રાહકોને ક્લાઉડ સેવાઓ પહોંચાડતી વિદેશી કંપનીઓ, IT સેવાઓ માટે સેફ હાર્બર સુધારાઓ અને એડવાન્સ્ડ પ્રાઇસિંગ એગ્રીમેન્ટ્સ (APA)માં સુધારાઓ માટે 2047 સુધી ટેક્સ હોલિડેની જોગવાઈઓની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. ગ્લોબલ કેપેબિલિટી સેન્ટર્સ (GCCs)નું વિસ્તરણ, AI ક્ષમતાઓ અને સુધારેલ વૈશ્વિક બજાર ઍક્સેસ ભારતના સેવાઓ નિકાસ વૃદ્ધિને આગળ ધપાવી રહ્યા છે.

પરિચય

ભારતનું સેવા ક્ષેત્ર અર્થતંત્રના સૌથી મજબૂત પ્રદર્શનકારોમાંના એક તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જે વૃદ્ધિ, ઉત્પાદકતા અને વૈશ્વિક એકીકરણને આગળ ધપાવવામાં વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. વિશ્વ બેંક અનુસાર, 2024માં ભારતના GDPમાં સેવાઓનો હિસ્સો વધીને 49.9% થયો, જે રોગચાળા પહેલાના સરેરાશ કરતા લગભગ 1.5 ટકા વધારે છે, જે વૈશ્વિક સરેરાશ અને મોટાભાગના વિકસિત અર્થતંત્રો કરતા વધારે છે. ડિજિટલ ટેકનોલોજીના ઝડપી અપનાવવા અને વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલામાં ભારતીય કંપનીઓના ઊંડા એકીકરણ દ્વારા સંચાલિત ઉત્પાદકતામાં સુધારા દ્વારા આ વિસ્તરણને સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે.

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27, IT સેવાઓ માટે લક્ષિત કર સુધારાઓ, ક્લાઉડ અને ડેટા સેન્ટરો માટે પ્રોત્સાહનો, સરળ અનુપાલન પદ્ધતિઓ અને સેવાઓ વેપારમાં ભારતની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા વધારવાના હેતુથી વેપાર સુવિધા પગલાં દ્વારા આ માર્ગને વધુ મજબૂત બનાવે છે. તે 2047 સુધીમાં 10% વૈશ્વિક હિસ્સા સાથે ભારતને સેવાઓમાં વૈશ્વિક નેતા બનાવવાની પણ કલ્પના કરે છે અને આ લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે, વિકાસ ભારત માટે ઉચ્ચ સ્તરીય 'શિક્ષણ-થી-સશક્તિકરણ અને સાહસ' સ્થાયી સમિતિની સ્થાપનાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે.

સમિતિ વૃદ્ધિ અને રોજગારી ઉત્પન્ન કરવામાં સક્ષમ ઉચ્ચ-સંભવિત સેવાઓના પેટા-ક્ષેત્રોને ઓળખવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. તે ધોરણો અને માન્યતા માળખા સહિત ક્રોસ-સેક્ટરલ નીતિ અને નિયમનકારી મુદ્દાઓને પણ સંબોધશે અને ભારતની સેવાઓ નિકાસને વધુ વિસ્તૃત કરવા માટેના માર્ગો શોધશે. સમિતિ નોકરીઓ અને કૌશલ્યો પર AI અને ઉભરતી ટેકનોલોજીઓની અસરનું પણ મૂલ્યાંકન કરશે, જ્યારે શિક્ષણમાં AI એકીકરણ, કાર્યબળમાં વધારો અને પુનઃકૌશલ્ય, AI-સક્ષમ જોબ મેચિંગ, અનૌપચારિક કાર્યનું ઔપચારિકીકરણ અને વૈશ્વિક પ્રતિભા અને કુશળ ડાયસ્પોરાના આકર્ષણ માટેના પગલાં પ્રસ્તાવિત કરશે.

જેમ જેમ સેવા ક્ષેત્રનો વિકાસ થઈ રહ્યો છે, તેમ તેમ ભારતના બાહ્ય ક્ષેત્રના પ્રદર્શનમાં સેવાઓ વેપાર એક મહત્વપૂર્ણ ફાળો આપનાર તરીકે ઉભરી આવ્યો છે, બદલાતી વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે વધતી નિકાસ એકંદર વેપાર વૃદ્ધિને ટેકો આપી રહી છે.

ભારતની સેવાઓ નિકાસ કામગીરી અને ચાલક પરિબળો

વૃદ્ધિ અને તાજેતરનું પ્રદર્શન

નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં ભારતની સેવાઓની નિકાસમાં મજબૂત ગતિ જળવાઈ રહી છે, જેને ભારતીય સેવાઓની સતત વૈશ્વિક માંગ દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે. એપ્રિલ-જાન્યુઆરી 2025-26ના સમયગાળા દરમિયાન સેવાઓની નિકાસ 348.4 અબજ ડોલર હોવાનો અંદાજ છે.

આર્થિક વિકાસમાં સેવા ક્ષેત્રનો વધતો ફાળો ભૌગોલિક રાજકીય વિક્ષેપો વચ્ચે, સેવાઓ નિકાસ ભારતના બાહ્ય ક્ષેત્ર માટે એક મહત્વપૂર્ણ બફર તરીકે ઉભરી આવી છે, જે બાહ્ય નબળાઈઓને ઘટાડવામાં અને વેપાર સ્થિરતા જાળવવામાં મદદ કરે છે. સેવાઓ નિકાસનું વધતું મહત્વ એકંદર આર્થિક પ્રવૃત્તિમાં તેમના વધતા યોગદાનમાં સ્પષ્ટપણે પ્રતિબિંબિત થાય છે. GDPમાં વધતો હિસ્સો: નાણાકીય વર્ષ 23-FY25 દરમિયાન GDPમાં ભારતની સેવાઓ નિકાસનો હિસ્સો સરેરાશ 9.7% હતો, જે રોગચાળા પહેલાના સમયગાળામાં 7.4% થી નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે, અને આર્થિક વિકાસને ટેકો આપવામાં સેવા ક્ષેત્રની વધતી ભૂમિકાને પ્રકાશિત કરે છે. આ સ્થિર યોગદાન નાણાકીય વર્ષ 26ના પ્રથમ અર્ધવાર્ષિક (H1)માં વધુ મજબૂત બન્યું, GDPમાં સેવાઓ નિકાસનો હિસ્સો વધીને 10% થયો, જે ભારતના સેવાઓ-આગેવાની હેઠળના વિકાસ માર્ગના સતત વિસ્તરણ અને સ્થિતિસ્થાપકતાને પ્રકાશિત કરે છે. શ્રમ બજાર સ્થિરતાને ટેકો આપવો: સેવા ક્ષેત્ર રોજગાર સર્જનના મુખ્ય સ્ત્રોત તરીકે પણ ઉભરી આવ્યું છે. તે કુલ રોજગારના લગભગ 30% હિસ્સો ધરાવે છે. છેલ્લા છ વર્ષોમાં, કોવિડ પછીના પુનઃપ્રાપ્તિ સમયગાળામાં આ ક્ષેત્રે લગભગ 40 મિલિયન નોકરીઓ ઉમેરી છે, જે એક મહત્વપૂર્ણ શ્રમ બજાર આઘાત શોષક તરીકે તેની ભૂમિકાને પ્રકાશિત કરે છે.

સેવા નિકાસના ક્ષેત્રીય ડ્રાઇવરો

RBIના કમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર અને ઇન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી-સક્ષમ સેવાઓ (ITES) પરના સર્વે મુજબ, નાણાકીય વર્ષ 2025માં સોફ્ટવેર સેવાઓની નિકાસમાં વાર્ષિક ધોરણે 7.3%નો વધારો થયો છે, જે ભારતની ડિજિટલ સેવાઓની નિકાસમાં સતત ગતિ દર્શાવે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, ભારતની કુલ સોફ્ટવેર સેવાઓની નિકાસમાં કમ્પ્યુટર સેવાઓનો હિસ્સો બે તૃતીયાંશથી વધુ હતો, જ્યારે BPO સેવાઓ ITES નિકાસનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઘટક રહી.

આ મજબૂત કામગીરી ભારતના સેવા ક્ષેત્રની વ્યાપક સ્થિતિસ્થાપકતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે સોફ્ટવેર, BPM, કન્સલ્ટિંગ અને ફિનટેક સેગમેન્ટ્સના સતત વિસ્તરણ દ્વારા સમર્થિત છે, જે એકંદર સેવાઓ નિકાસને આગળ ધપાવવાનું ચાલુ રાખે છે. ડિજિટલ સેવાઓ માટે મજબૂત વૈશ્વિક માંગ દ્વારા સમર્થિત, સોફ્ટવેર સેવાઓ સૌથી મોટો ઘટક રહે છે. તે કુલ સેવાઓ નિકાસના 40% થી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે અને FY23-FY25 દરમિયાન સરેરાશ 13.5%ના દરે વિસ્તરણ થયું છે જે FY16-FY20માં 4.7% હતું. આ સાથે, તાજેતરના વર્ષોમાં વ્યાપાર સેવાઓ નિકાસમાં વેગ મળ્યો છે, જે ભારતના બાહ્ય ક્ષેત્રની મજબૂતાઈમાં આ ક્ષેત્રના વિસ્તરતા યોગદાનને મજબૂત બનાવે છે. FY23-FY25માં વ્યાવસાયિક અને વ્યવસ્થાપન સલાહકાર બીજા ક્રમના સૌથી મોટા ફાળો આપનાર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જે 25.9%ના દરે વધ્યું છે અને પરિણામે તેનો હિસ્સો FY16-FY20માં 10.5% થી વધીને FY23- FY25માં 18.3% થયો છે.

એકસાથે, આ સેગમેન્ટ્સ સેવા નિકાસમાં 65% થી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે, જે સરહદ પાર અને જ્ઞાન-સઘન પ્રવૃત્તિઓમાં ભારતની વધતી જતી વિશેષતા પર પ્રકાશ પાડે છે.

બજેટમાં સેવા ક્ષેત્ર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત: અર્થતંત્ર માટે પ્રોત્સાહન

ભારતે સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ, આઇટી-સક્ષમ સેવાઓ, જ્ઞાન પ્રક્રિયા આઉટસોર્સિંગ અને સોફ્ટવેર-સંબંધિત કરાર સંશોધન અને વિકાસ સેવાઓમાં વૈશ્વિક નેતા તરીકે પોતાને સ્થાપિત કર્યું છે. આ મજબૂત વૈશ્વિક સ્થિતિને ઓળખીને, કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27માં આઇટી અને આઇટી-સક્ષમ સેવાઓ ક્ષેત્રના વિકાસને ટેકો આપવા અને સુવિધા આપવાના હેતુથી અનેક સુધારાઓનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો.

ડેટા સેન્ટર પ્રોત્સાહનો દ્વારા ક્લાઉડ સેવાઓની નિકાસને વેગ આપવો

કેન્દ્રીય બજેટની સૌથી વિશિષ્ટ પહેલોમાંની એક ભારત સ્થિત ડેટા સેન્ટર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર દ્વારા કાર્યરત વૈશ્વિક ક્લાઉડ સેવા પ્રદાતાઓને આકર્ષવા માટે પ્રોત્સાહનોની રજૂઆત છે. મહત્વપૂર્ણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને સક્ષમ બનાવવાની અને ડેટા સેન્ટરોમાં રોકાણ વધારવાની જરૂરિયાતને ઓળખીને, બજેટ ભારતમાં સ્થિત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો ઉપયોગ કરીને વૈશ્વિક ગ્રાહકોને ક્લાઉડ સેવાઓ પહોંચાડતી વિદેશી કંપનીઓ માટે 2047 સુધી કર રજાઓનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે. વધુમાં, ભારતમાંથી ડેટા સેન્ટર સેવાઓ પૂરી પાડતી સંબંધિત સંસ્થાઓને ખર્ચ પર 15% ના સલામત હાર્બર માર્જિનનો લાભ લેવાનો પ્રસ્તાવ છે.

આઇટી સેવાઓ માટે સેફ હાર્બર સુધારાઓ

પાલનને સરળ બનાવવા માટે, કેન્દ્રીય બજેટમાં સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ સેવાઓ, IT સક્ષમ સેવાઓ, જ્ઞાન પ્રક્રિયા આઉટસોર્સિંગ સેવાઓ અને સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ સંબંધિત R&D સેવાઓને 15.5%ના સામાન્ય સલામત હાર્બર માર્જિન સાથે માહિતી ટેકનોલોજી સેવાઓની એક શ્રેણી હેઠળ એકીકૃત કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે, જ્યારે IT સેવાઓ માટે સલામત હાર્બર થ્રેશોલ્ડ ₹300 કરોડથી વધારીને ₹2,000 કરોડ કરવામાં આવ્યો છે.

સેફ હાર્બર શાસનને ટેક્સ અધિકારીની જરૂર વગર ઓટોમેટેડ નિયમ-આધારિત પ્રક્રિયા દ્વારા પણ મંજૂરી આપવામાં આવશે અને એકવાર પસંદ કર્યા પછી, IT સેવાઓ કંપનીઓને તેમના વિવેકબુદ્ધિથી સતત પાંચ વર્ષ સુધી સમાન સેફ હાર્બર જોગવાઈઓ હેઠળ ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે.

એડવાન્સ પ્રાઇસિંગ એગ્રીમેન્ટ (APA) સુધારા

એડવાન્સ પ્રાઇસિંગ એગ્રીમેન્ટ (APA) કરવા માંગતી IT સેવાઓ કંપનીઓ માટે, બજેટમાં 2 વર્ષની અંદર કરાર પૂર્ણ કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે એકપક્ષીય APA પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવાનો પણ પ્રસ્તાવ છે. કરદાતાની વિનંતી પર 2 વર્ષનો સમયગાળો 6 મહિના માટે લંબાવી શકાય છે. APAમાં પ્રવેશ કરતી સંસ્થાઓ માટે ઉપલબ્ધ સુધારેલા રિટર્ન ફાઇલ કરવાની સુવિધા પણ તેમની સંકળાયેલી સંસ્થાઓને લંબાવવાનો પ્રસ્તાવ છે.

એકપક્ષીય એડવાન્સ પ્રાઇસિંગ એગ્રીમેન્ટ (APA) આવકવેરા અધિનિયમ, 1961 હેઠળ એકપક્ષીય એડવાન્સ પ્રાઇસિંગ એગ્રીમેન્ટ (UAPA) એ કરદાતા અને સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ડાયરેક્ટ ટેક્સ (CBDT) વચ્ચે ચોક્કસ આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવહારો અથવા ચોક્કસ સ્થાનિક વ્યવહારો માટે, અગાઉથી, વસૂલવામાં આવતી કિંમત અથવા તેના નિર્ધારણ માટે, નિશ્ચિત સમયગાળા માટે કરવામાં આવેલા કરારનો ઉલ્લેખ કરે છે.

સહાયક સેવા ક્ષેત્ર માટે વધારાની બજેટ પહેલ

નાણાકીય વર્ષ 2026-27ના કેન્દ્રીય બજેટમાં કૌશલ્ય વિકાસ દ્વારા ભારતની સેવા ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવવાના હેતુથી પહેલો પણ રજૂ કરવામાં આવી છે. તેમાંથી કેટલીક પરંપરાગત દવા, તબીબી મૂલ્ય મુસાફરી અને પર્યટન સાથે જોડાયેલી માળખાગત સુવિધાઓ સાથે સંબંધિત છે.

• કુશળ સંભાળ આપનારાઓનો વિકાસ: વૃદ્ધાવસ્થા અને સંલગ્ન સંભાળ સેવાઓને આવરી લેતી એક મજબૂત સંભાળ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવામાં આવશે. વેલનેસ, યોગ અને તબીબી અને સહાયક ઉપકરણોના સંચાલન જેવી મુખ્ય સંભાળ અને સંલગ્ન કુશળતાને સંયોજિત કરીને બહુકુશળ સંભાળ રાખનારાઓને તાલીમ આપવા માટે વિવિધ NSQF-સંલગ્ન કાર્યક્રમો વિકસાવવામાં આવશે. આગામી વર્ષમાં, 1.5 લાખ સંભાળ રાખનારાઓને તાલીમ આપવામાં આવશે.

ભારતની સંભાળ અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવી ઝડપથી વૃદ્ધ થતી વસ્તી, વધેલી આયુષ્ય અને ક્રોનિક રોગોમાં વધારો થવાને કારણે, વૈશ્વિક સ્તરે સંભાળ રાખનારાઓની માંગ વધી રહી છે. ILO અનુસાર સંભાળ સેવાઓમાં હાલના નોંધપાત્ર, અંતરને ભરવાથી લગભગ 300 મિલિયન નોકરીઓ ઊભી થઈ શકે છે. આ પૃષ્ઠભૂમિ સામે 2026-27ના બજેટમાં વૃદ્ધાવસ્થા અને સંલગ્ન સંભાળ સેવાઓને આવરી લેતી મજબૂત સંભાળ ઇકોસિસ્ટમ વિકસાવવાની જાહેરાતોથી ભારતના સંભાળ આપનાર વ્યાવસાયિકોના પૂલને વિસ્તૃત કરવાની અપેક્ષા છે જે આ વૈશ્વિક માંગમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપી શકે છે.

• આયુષ: ભારત આયુષની વૈશ્વિક પહોંચ વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે, તેથી 2026-27ના બજેટમાં કરવામાં આવેલી જાહેરાતો યોગે આજે પ્રાપ્ત કરેલી વિશાળ વૈશ્વિક માન્યતાની જેમ, દવાની આ પરંપરાગત શાખાઓની વૈશ્વિક સ્વીકૃતિ અને માન્યતામાં વધારો કરશે તેવી અપેક્ષા છે. નીચેના પગલાં જાહેર કરવામાં આવ્યા છે:
• 3 નવી ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ આયુર્વેદની સ્થાપના
• જામનગરમાં WHO ગ્લોબલ ટ્રેડિશનલ મેડિસિન સેન્ટરનું અપગ્રેડેશન, જે પરંપરાગત દવા માટે પુરાવા-આધારિત સંશોધન, તાલીમ અને જાગૃતિને વેગ આપશે.
• સર્ટિફિકેશન ઇકોસિસ્ટમના ઉચ્ચ ધોરણો માટે આયુષ ફાર્મસીઓ અને ડ્રગ ટેસ્ટિંગ લેબ્સનું અપગ્રેડેશન
• પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન: પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અનેક પગલાં જાહેર કરવામાં આવ્યા છે જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• તબીબી મૂલ્ય યાત્રા: ભારતને તબીબી મૂલ્ય પર્યટન માટે વૈશ્વિક કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત કરવાના ઉદ્દેશ્યથી, સરકાર ખાનગી ક્ષેત્ર સાથે ભાગીદારીમાં પાંચ પ્રાદેશિક તબીબી પર્યટન કેન્દ્રોની સ્થાપનાને સમર્થન આપશે.
• ગાઇડ્સનું કૌશલ્ય વધારવું: 20 પ્રતિષ્ઠિત સ્થળોએ 10,000 ગાઇડ્સને કૌશલ્ય વધારવું તે માટે એક પાયલોટ યોજના શરૂ કરવી. આ પહેલમાં ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ (IIM) ના સહયોગથી વિકસાવવામાં આવેલ 12-અઠવાડિયાનો હાઇબ્રિડ તાલીમ કાર્યક્રમ સામેલ છે.
• પુરાતત્વીય સ્થળોનો વિકાસ: લોથલ, સારનાથ અને હસ્તિનાપુર સહિત 15 મુખ્ય પુરાતત્વીય સ્થળોને વિશ્વ કક્ષાના પ્રાયોગિક કેન્દ્રોમાં વિકસાવીને વારસો અને સાંસ્કૃતિક પર્યટનને પ્રોત્સાહન આપવું. આ પહેલ મુલાકાતીઓના માળખાગત સુવિધાઓને વધારવા, ટકાઉ પર્યટનને પ્રોત્સાહન આપવા અને ધાર્મિક પર્યટનને વેગ આપવા માટે ઉત્તરપૂર્વમાં એક નવી બૌદ્ધ સર્કિટ શરૂ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
• ભારતની ક્ષમતા અને વિશ્વ કક્ષાના ટ્રેકિંગ અને હાઇકિંગ અનુભવો પ્રદાન કરવાની તકના નિર્માણ પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવી રહ્યું છે.
• પ્રવાસન જોડાણ માટે હાઇ-સ્પીડ રેલ: પ્રસ્તાવિત હાઇ-સ્પીડ રેલ રૂટ (મુંબઈ-પુણે; પુણે-હૈદરાબાદ; હૈદરાબાદ-બેંગલુરુ; હૈદરાબાદ-ચેન્નાઈ; ચેન્નાઈ-બેંગલુરુ; બેંગલુરુ-વારાણસી અને વારાણસી- સિલીગુડી) મુખ્ય વ્યવસાય કેન્દ્રો અને સાંસ્કૃતિક રીતે મહત્વપૂર્ણ સ્થળો વચ્ચે મુસાફરીના સમયને સંભવિત રીતે ઘટાડવાનો હેતુ ધરાવે છે.

સેવાઓ નિકાસ સ્પર્ધાત્મકતાના નવા પ્રેરક પરિબળો

જીસીસી ફૂટપ્રિન્ટમાં વધારો

ભારતની વિસ્તરતી સેવાઓ નિકાસને ગ્લોબલ કેપેબિલિટી સેન્ટર્સ (GCCs) માટે વૈશ્વિક કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવવાથી વધુને વધુ ટેકો મળી રહ્યો છે, જે FY20 અને FY25 વચ્ચે લગભગ 7%ના ચક્રવૃદ્ધિ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) થી વધ્યો હતો. GCCs એક મુખ્ય ચેનલ બની ગયા છે જેના દ્વારા ભારતથી સરહદ પાર સેવાઓ પહોંચાડવામાં આવે છે. FY24 સુધીમાં, ભારતમાં 1,700 થી વધુ GCCs છે જે 1.9 મિલિયનથી વધુ વ્યાવસાયિકોને રોજગારી આપે છે, જે તેને કેપ્ટિવ ગ્લોબલ ઓપરેશન્સ માટે વિશ્વનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર બનાવે છે.

સમય જતાં, GCCs સપોર્ટ-ઓરિએન્ટેડ ફંક્શન્સમાંથી બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓના વૈશ્વિક કામગીરીના અભિન્ન ઘટકોમાં વિકસિત થયા છે જે ઉત્પાદન વિકાસ, AI-સક્ષમ ડિજિટલ સેવાઓ, સાયબર સુરક્ષા, એનાલિટિક્સ અને એન્જિનિયરિંગ જેવી ઉચ્ચ-મૂલ્ય પ્રવૃત્તિઓ કરે છે, જે ભારતના જ્ઞાન-સઘન અને ડિજિટલી વિતરિત સેવાઓના નિકાસમાં સીધો ફાળો આપે છે. તેમના વિસ્તરણને ભારતના શ્રમ આર્બિટ્રેજ, મજબૂત ભૌતિક અને ડિજિટલ માળખાગત સુવિધા, ખર્ચ સ્પર્ધાત્મકતા, SEZ-લિંક્ડ પ્રોત્સાહનો અને એક જીવંત સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ દ્વારા સમર્થન મળ્યું છે, જે બધા એકંદર કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરે છે.

ભારતની AI અને ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ

ભારતની કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા અને ડિજિટલ ટેકનોલોજીમાં વધતી જતી ક્ષમતાઓ આ નિકાસ વૃદ્ધિને વધુ મજબૂત બનાવે છે. સ્ટેનફોર્ડ એઆઈ ઇન્ડેક્સ રિપોર્ટ 2025 અનુસાર ભારતનો ક્રમ AI કૌશલ્ય પ્રવેશમાં વૈશ્વિક સ્તરે બીજા ક્રમે, જે વૈશ્વિક સેવા વિતરણને ટેકો આપતા અદ્યતન ડિજિટલ પ્રતિભાની ઉપલબ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ ભારતની સુધારેલી તકનીકી તૈયારી પર પણ પ્રકાશ પાડે છે, જેમાં દેશ 2022માં 48મા ક્રમેથી 2024માં 36મા ક્રમે પહોંચી ગયો છે. UNCTADના ફ્રન્ટિયર ટેક્નોલોજીસ રેડીનેસ ઇન્ડેક્સ હેઠળ. ક્લાઉડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સેવાઓમાં ભારત વધુમાં અગ્રણી દેશોમાં સ્થાન ધરાવે છે. વિશ્વની સૌથી મોટી વસ્તીમાંની એક દ્વારા સમર્થિત, જે AI વિકાસકર્તાઓના નોંધપાત્ર સમૂહનો લાભ લઈ શકે છે.

ડેટા વપરાશ, ક્લાઉડ અપનાવવા અને AI ડિપ્લોયમેન્ટમાં ઝડપી વૃદ્ધિ ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં રોકાણને વેગ આપી રહી છે, જેમાં ભારતની ડેટા સેન્ટર ક્ષમતા 2025માં લગભગ 1.4 GW થી વધીને 2030 સુધીમાં લગભગ 8 GW થવાનો અંદાજ છે. આ વિસ્તરણ વૈશ્વિક સ્તરે ડિજિટલી સક્ષમ સેવાઓ પહોંચાડવાની ભારતની ક્ષમતાને મજબૂત બનાવે છે. દેશની વધતી જતી નવીનતા ઇકોસિસ્ટમ વધતી જતી AI સ્ટાર્ટ- અપ્સ, સાહસ રોકાણ અને વિશ્વભરમાં જનરેટિવ AI પેટન્ટ ફાઇલિંગમાં સૌથી ઝડપી વૃદ્ધિ દરમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.

વૈશ્વિક વેપાર કરારો સેવાઓ નિકાસને વેગ આપે છે

ભારતના વેપાર કરારોના વિસ્તરતા નેટવર્કે વૈશ્વિક બજારોમાં તેના સેવા ક્ષેત્ર માટે બજાર ઍક્સેસને મજબૂત બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. આ કરારો વ્યાવસાયિકો માટે વધુ ગતિશીલતા અને સેવાઓની વિશાળ શ્રેણીમાં ભારતીય સેવા પ્રદાતાઓ માટે નવી તકો પ્રદાન કરે છે.

ભારત-યુકે સીઇટીએ

• વિસ્તૃત બજાર પ્રવેશ: યુકેએ ભારતના હિતના ક્ષેત્રો જેમ કે IT/ ITeS, વ્યાપાર સેવાઓ, વ્યાવસાયિક સેવાઓ, નાણાકીય, ટેલિકોમ અને શિક્ષણ સેવાઓમાં 137 પેટા-ક્ષેત્રોમાં વ્યાપક અને ઊંડી બજાર ઍક્સેસ પૂરી પાડી છે.
• ભારતીય વ્યાવસાયિકો માટે સરળ પ્રવેશ: ભારતીય વ્યાવસાયિકોને સરળ વિઝા પ્રક્રિયાઓ અને ઉદાર પ્રવેશ શ્રેણીઓનો લાભ મળશે, જેનાથી યુકેમાં કામ કરવાનું સરળ બનશે. આ વ્યાવસાયિકોને કંપનીઓ દ્વારા યુકેમાં તમામ સેવા ક્ષેત્રોમાં અને આર્કિટેક્ટ, એન્જિનિયર, રસોઇયા, યોગ પ્રશિક્ષકો અને સંગીતકારો જેવા કરાર પર કામ કરવા માટે તૈનાત કરવામાં આવે છે.
• સામાજિક સુરક્ષા પર કરાર: બંને પક્ષોએ CETA પર હસ્તાક્ષર કરતી વખતે સામાજિક સુરક્ષા પર કરાર કરવા માટે પણ સમજૂતી કરી હતી, જે CETAની સાથે જ અમલમાં આવશે. તે મુજબ, બંને દેશો દ્વારા 10 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ સામાજિક સુરક્ષા યોગદાન સંબંધિત સામાજિક સુરક્ષા પરના કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે. તે બંને દેશોના કર્મચારીઓ માટે 36 મહિના સુધીના સમયગાળા માટે એકબીજાના પ્રદેશોમાં કામચલાઉ સોંપણીઓ પર બમણા સામાજિક સુરક્ષા યોગદાનને ટાળવાનો પ્રયાસ કરે છે.

CETAમાં ગતિશીલતા અને બજાર ઍક્સેસ પ્રતિબદ્ધતાઓ સાથે સામાજિક સુરક્ષા યોગદાન પરના કરારથી સેવા ક્ષેત્રમાં ભારત-યુકે ભાગીદારી વધશે તેવી અપેક્ષા છે, જે બંને દેશોના ઉચ્ચ કૌશલ્ય અને નવીન સેવા ક્ષેત્રોનો લાભ લેશે.

ભારત-EU મુક્ત વેપાર કરાર (FTA)

• વિસ્તૃત બજાર ઍક્સેસ: EU એ IT/ ITeS અને વ્યાવસાયિક સેવાઓ સહિત 144 સેવા પેટાક્ષેત્રોમાં પ્રતિબદ્ધતાઓ વધારી છે, જેનાથી ભારતીય પ્રદાતાઓ નિકાસનો વિસ્તાર કરી શકે છે અને બંને અર્થતંત્રોમાં નવીનતા, ઉત્પાદકતા અને વ્યવસાય વૃદ્ધિને ટેકો આપી શકે છે.
• ગતિશીલતા અને સામાજિક સુરક્ષા સહાય: ભારતીય આયુષ પ્રેક્ટિશનરોને EUમાં ગતિશીલતા, ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને EUમાં ગતિશીલતા તેમજ ભારત અને EU સભ્ય દેશો વચ્ચે સામાજિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા જાળવવા/નિષ્કર્ષિત કરવા/અપનાવવા માટે સુવિધાજનક જોગવાઈઓ પણ બનાવવામાં આવી છે.

ભારત-ઓમાન વ્યાપક આર્થિક ભાગીદારી કરાર (CEPA)

• વિસ્તૃત બજાર ઍક્સેસ: ઓમાનએ 127 સેવા પેટાક્ષેત્રોમાં પ્રતિબદ્ધતાઓ લીધી છે, જેમાં વ્યાવસાયિક સેવાઓ, કમ્પ્યુટર અને સંબંધિત સેવાઓ અને ઑડિઓ-વિઝ્યુઅલ સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે. કોઈપણ FTAમાં પ્રથમ વખત ઓમાનએ એકાઉન્ટિંગ, એન્જિનિયરિંગ, તબીબી, IT, શિક્ષણ, બાંધકામ અને કન્સલ્ટિંગ સેવાઓ સહિત વ્યાવસાયિકોની એક વ્યાખ્યાયિત શ્રેણી માટે પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે. આરોગ્ય અને પરંપરાગત દવાના ક્ષેત્રમાં સહયોગ માટે એક માળખું બનાવવામાં આવ્યું છે.

 

વિસ્તૃત ICT ટોચમર્યાદા: ઇન્ટ્રા-કોર્પોરેટ ટ્રાન્સફરી (ICT) માટેની ટોચમર્યાદા 20% થી વધારીને 50% કરવામાં આવી છે, જેનાથી ભારતીય કંપનીઓ મોટી સંખ્યામાં વ્યવસ્થાપક અને નિષ્ણાત કર્મચારીઓને તૈનાત કરી શકે છે.

ભારત-ન્યુઝીલેન્ડ મુક્ત વેપાર કરાર (FTA)

• વિસ્તૃત બજાર ઍક્સેસ: ન્યુઝીલેન્ડે 118 સેવા ક્ષેત્રોમાં પ્રતિબદ્ધતા રજૂ કરી છે. ભારત સાથે આયુર્વેદ, યોગ અને અન્ય પરંપરાગત દવા સેવાઓમાં વેપારને પ્રોત્સાહન આપવા અને ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ માટે ગતિશીલતા અને અભ્યાસ પછીના કાર્યને સક્ષમ બનાવવા માટે સુવિધાજનક જોગવાઈઓ બનાવવામાં આવી છે.
• કુશળ ભારતીયો માટે વિઝા ઍક્સેસ: ન્યુઝીલેન્ડ દ્વારા ભારતના રસના ક્ષેત્રોમાં 3 વર્ષ સુધી રોકાણ માટે કુશળ ભારતીયો માટે 5,000 વિઝાનો ક્વોટા પણ પ્રતિબદ્ધ કરવામાં આવ્યો છે.

આ જોગવાઈઓ ભારતીય યુવાનો અને વ્યાવસાયિકો માટે વૈશ્વિક સ્તરે એક્સપોઝર મેળવવા માટે અભૂતપૂર્વ તકો ઊભી કરે છે.

ભારત-યુરોપિયન મુક્ત વેપાર સંગઠન (EFTA) વેપાર અને આર્થિક ભાગીદારી કરાર (TEPA)

• વિસ્તૃત બજાર ઍક્સેસ: TEPA હેઠળ સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ દ્વારા 128 નોર્વે દ્વારા 114 લિક્ટેંસ્ટાઇન દ્વારા 107 અને આઇસલેન્ડ દ્વારા 110 પેટા-ક્ષેત્રો પ્રતિબદ્ધ કરવામાં આવ્યા છે. તે આગામી 15 વર્ષમાં $100 બિલિયન રોકાણ અને 1 મિલિયન સીધી નોકરીઓની બંધનકર્તા પ્રતિબદ્ધતા પણ પ્રદાન કરે છે.
• ઉન્નત ગતિશીલતા જોગવાઈઓ: EFTA એ કરાર આધારિત સેવા સપ્લાયર્સ અને સ્વતંત્ર વ્યાવસાયિકો હેઠળ સેવા ક્ષેત્રો/પેટા-ક્ષેત્રોની શ્રેણીમાં ગતિશીલતા FTA વત્તા પ્રતિબદ્ધતાઓ ઓફર કરી છે.

• મ્યુચ્યુઅલ રેકગ્નિશન એગ્રીમેન્ટ્સ (MRAs): નર્સિંગ, ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્સી અને આર્કિટેક્ચર જેવી વ્યાવસાયિક સેવાઓમાં મ્યુચ્યુઅલ રેકગ્નિશન એગ્રીમેન્ટ્સ (MRAs) સક્ષમ કરવામાં આવ્યા છે.

ભારત-ઓસ્ટ્રેલિયા આર્થિક સહકાર અને વેપાર કરાર ( ઇન્ડ-ઓસ્ટ્રેલિયા ECTA)

• વિસ્તૃત બજાર ઍક્સેસ: ECTA હેઠળ, ઓસ્ટ્રેલિયાએ લગભગ 135 પેટા-ક્ષેત્રોમાં પ્રતિબદ્ધતાઓ પૂરી પાડી છે.
• સુધારેલ ગતિશીલતા જોગવાઈઓ: ઓસ્ટ્રેલિયાએ ઇન્ટ્રા-કોર્પોરેટ ટ્રાન્સફરી, કરાર આધારિત સેવા પ્રદાતાઓ અને ફ્રીલાન્સર્સ માટે ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળા કામચલાઉ પ્રવેશ અને કામચલાઉ રોકાણ (ચાર વર્ષ સુધી) માટે પણ પ્રતિબદ્ધતાઓ લંબાવી છે. વ્યવસાયિક મુલાકાતીઓ, સ્થાપકો અને સેવા પ્રદાતાઓ અંગે પણ પ્રતિબદ્ધતાઓ કરવામાં આવી છે. ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને ચાર વર્ષ સુધી અભ્યાસ પછીના વર્ક વિઝા પણ આપવામાં આવશે.
• ઓફશોર ટેક્સ રાહત: IAECTA હેઠળના કરાર મુજબ, ઓસ્ટ્રેલિયાએ ઓસ્ટ્રેલિયાને ટેકનિકલ સેવાઓ પૂરી પાડતી ભારતીય કંપનીઓની ઓફશોર આવક પર કરવેરા રોકવા માટે તેમના સ્થાનિક કરવેરા કાયદામાં પણ સુધારો કર્યો છે. આનાથી ભારતીય ટેક કંપનીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેમની સ્પર્ધાત્મકતા વધારવામાં સક્ષમ બની છે.

મોરેશિયસ સાથે વ્યાપક આર્થિક સહયોગ અને ભાગીદારી કરાર

આ કરાર ભારતીય સેવા પ્રદાતાઓને મુખ્ય સેવા ઉદ્યોગોમાં લગભગ 115 પેટા ક્ષેત્રોમાં પ્રવેશ આપે છે, તકોનો વિસ્તાર કરે છે અને દ્વિપક્ષીય આર્થિક સહયોગને મજબૂત બનાવે છે.

નિષ્કર્ષ

તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતની સેવાઓ નિકાસમાં મજબૂત અને સાતત્યપૂર્ણ વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે, જે દેશના બાહ્ય ક્ષેત્રના પ્રદર્શનના સૌથી સ્થિતિસ્થાપક ડ્રાઇવરોમાંના એક તરીકે ઉભરી રહી છે. તેના કર્તવ્ય પર નિર્માણ કરીને કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 લક્ષિત કર સુધારાઓ, ડિજિટલ માળખાગત પ્રોત્સાહનો, કૌશલ્ય વિકાસ પહેલો અને ભારતના સેવા ક્ષેત્રની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા વધારવાના હેતુસર પગલાં દ્વારા સેવાઓ નિકાસ વૃદ્ધિને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

પ્રતિભા, ટેકનોલોજી અને વૈશ્વિક ભાગીદારીના સંકલન સાથે ભારતનું સેવા ક્ષેત્ર રાષ્ટ્રની વિકાસગાથાને વૈશ્વિક મંચ પર લઈ જવા માટે તૈયાર છે.

સંદર્ભ

નાણા મંત્રાલય

https://www.indiabudget.gov.in/economicsurvey/doc/echapter.pdf

https://www.indiabudget.gov.in/doc/budget_speech.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2219981&reg=3&lang=2

https://incometaxindia.gov.in/Rules/Income-Tax%20Rules/103120000000007832.htm

https://www.indianembassyusa.gov.in/pdf/advance_pricing_agreement_guidance_with_faqs _( tpi-43).pdf

https://incometaxindia.gov.in/Rules/Income-Tax%20Rules/103120000000007189.htm

વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2228785&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2219146&reg=3&lang=1

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/dec/doc20251218737701.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2207583&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2173138&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1812730&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1708794&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2220413&reg=3&lang=2

https://www.commerce.gov.in/wp-content/uploads/2026/03/FTAs-achievement.pdf

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156654&ModuleId=3&reg=3&lang=2

ભારતીય રિઝર્વ બેંક

https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/PressRelease/PDFs/PR1208964F52A6DCBA464A91D091157FBCEC65.PDF

https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/PressRelease/PDFs/PR14286754E6C89EA04E6FBCE6626CE3CDF389.PDF

https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/PressRelease/PDFs/PR21919AC9681140584EFDB0D359321C6149A5.PDF

આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ

https://www.imf.org/en/news/articles/2026/01/28/cf-business-growth-and-innovation-can-boost-indias-productivity

https://unctad.org/system/files/official-document/tir2025ch3_en.pdf

https://documents1.worldbank.org/curated/en/099112525160536089/pdf/P505350-59c98ca8-0803-4f23-b470-17f3dab010ab.pdf

https://financing.desa.un.org/sites/default/files/2024-10/CRP%2024%20APA%20FAQs%20પરિશિષ્ટ%20A%20.pdf

https://www.ilo.org/publications/major-publications/care-work-investing-care-leave-and-services-more-gender-equal-world-work

PDFમાં જુઓ

 

SM/NK/GP/JT

`

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2240114) મુલાકાતી સંખ્યા : 13