ટ્રેન સેવાઓનું સમયપાલન ટર્મિનેટિંગ બેઝિસ પર માપવામાં આવે છે અને ટ્રેનના નિર્ધારિત આગમન સમય પછી નિર્ધારિત સમય મર્યાદામાં ડેસ્ટિનેશન સ્ટેશન પર પહોંચતી ટ્રેનોની ટકાવારી તરીકે વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.

સમયપાલનનું નિરીક્ષણ:

ભારતીય રેલવે (IR) પર સમયપાલનને ઉચ્ચ અગ્રતા આપવામાં આવે છે. IR ટ્રેનોને સમયસર ચલાવવા માટે તમામ શક્ય પ્રયાસો કરે છે. ટ્રેનોના સમયપાલનનું નિયમિત, સતત અને રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ સુનિશ્ચિત કરવા માટે, તકનીકી સાધનો અને IT સિસ્ટમ્સ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે.

IR ટ્રેન કામગીરીના મોનિટરિંગ માટે એક ઇન્ટિગ્રેટેડ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે જેમાં ઇન્ટિગ્રેટેડ કોચિંગ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (ICMS) અને કંટ્રોલ ઓફિસ એપ્લિકેશન (COA) નો સમાવેશ થાય છે જે નેશનલ ટ્રેન ઇન્ક્વાયરી સિસ્ટમ (NTES) સાથે સંકલિત છે.

ટ્રેનની હિલચાલ દ્વારા જ સમયના ઓટોમેટિક અપટેક માટે પ્રગતિશીલ પ્રગતિ, GPS ઉપકરણો ફીટ કરેલા લોકમોટિવ્સ {રીઅલ-ટાઇમ ટ્રેન ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ (RTIS) અને રિમોટ મોનિટરિંગ એન્ડ મેનેજમેન્ટ ઓફ લોકમોટિવ્સ એન્ડ ટ્રેન્સ (REMMLOT)} અને સ્ટેશન સિગ્નલિંગ સિસ્ટમ સાથે સંકલિત ડેટા લોગર્સ દ્વારા પ્રાપ્ત કરવામાં આવી રહી છે.

ડેટા લોગર્સ સ્ટેશનો પર પેસેન્જર ટ્રેનોના આગમન / પ્રસ્થાનનો રીઅલ ટાઇમ અને વાસ્તવિક રિપોર્ટિંગ સુનિશ્ચિત કરે છે.

IR પરંપરાગત કોચ (ICF કોચ) ને આધુનિક હળવા વજનના LHB કોચ સાથે બદલી રહ્યું છે જેમાં અત્યાધુનિક ટેકનોલોજી છે. ભારતીય રેલવેના પ્રોડક્શન યુનિટ્સ એપ્રિલ 2018 થી ફક્ત LHB કોચનું ઉત્પાદન કરી રહ્યા છે. વર્ષો દરમિયાન LHB કોચના ઉત્પાદનમાં સતત વધારો થયો છે અને 50,000 થી વધુ LHB કોચ તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. IR વંદે ભારત, નમો ભારત રેપિડ રેલ અને અમૃત ભારત ટ્રેનોનું પણ પ્રસાર કરી રહ્યું છે, જેમાં ઝડપી પ્રવેગક (acceleration) અને મંદન (deceleration) છે.

સમયપાલન સુધારવા માટે, IR સમયપત્રકનું તર્કસંગતકરણ (rationalisation) પણ કરે છે. આવી એક કવાયત, વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી, IIT- મુંબઈની મદદથી તેમના ટ્રાફિક સિમ્યુલેટરનો ઉપયોગ કરીને હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ કવાયતનો હેતુ અટકાયત ઘટાડવા અને સમયપાલનમાં સુધારો કરવા માટે તમામ વિભાગો પર નિશ્ચિત ઇન્ટિગ્રેટેડ મેન્ટેનન્સ બ્લોક્સની જોગવાઈ કરવાનો પણ હતો.

ટ્રેનોને રાઇટ પાવરિંગ આપવા માટે નવી પેઢીના ઉચ્ચ ક્ષમતાવાળા લોકમોટિવ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

વધુમાં, ધુમ્મસની અસરને ઘટાડવા અને ધુમ્મસવાળા હવામાનમાં લોકો પાઇલટ્સને ટ્રેન ચલાવવામાં મદદ કરવા માટે ભારતીય રેલવે દ્વારા નીચેના પગલાં લેવામાં આવ્યા છે:

(a) GPS આધારિત FOG SAFE DEVICE – એક ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સિસ્ટમ (GPS) આધારિત પોર્ટેબલ 'ફોગ સેફ ડિવાઇસ' (FSD) લોકો પાઇલટ્સને આપવામાં આવી રહ્યું છે, જે ધુમ્મસ જેવી નબળી દૃશ્યતાની સ્થિતિમાં આવનારા સિગ્નલ, લેવલ ક્રોસિંગ ગેટ્સ, કાયમી ઝડપ પ્રતિબંધો વગેરે જેવા મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નો અગાઉથી દર્શાવે છે. આ ઉપકરણનો ઉપયોગ ખાસ કરીને શિયાળાની ઋતુમાં ટ્રેનની સુરક્ષિત કામગીરી માટે થાય છે અને નબળી દૃશ્યતાની સ્થિતિમાં દોડતી વખતે લોકો પાઇલટ્સ પરનો તણાવ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. 31.01.2026 સુધી, ભારતીય રેલવે પર 29848 ફોગ સેફ ઉપકરણો ઉપલબ્ધ છે.

(b) મોડિફાઇડ સેમી-ઓટોમેટિક સ્ટોપ સિગ્નલ (MASS) સિસ્ટમ:ધુમ્મસ અને ખરાબ હવામાન જેવી અસામાન્ય પરિસ્થિતિઓ જે દૃશ્યતાને નબળી પાડે છે, તે દરમિયાન ઓટોમેટિક સિગ્નલિંગ ટેરિટરી પર MASS દાખલ કરવામાં આવ્યું છે. આ સિસ્ટમ ધુમ્મસવાળા હવામાનમાં ટ્રેન કામગીરીમાં વિલંબને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

ધુમ્મસ અને નબળી દૃશ્યતાની સ્થિતિ દરમિયાન ટ્રેન કામગીરી એ તાલીમ અભ્યાસક્રમનો એક આવશ્યક ઘટક છે અને લોકો પાઇલટ્સ (LPs) અને આસિસ્ટન્ટ લોકો પાઇલટ્સ (ALPs) માટે નિર્ધારિત તાલીમ અભ્યાસક્રમના ટ્રાન્સપોર્ટેશન મોડ્યુલ અને ટેકનિકલ મોડ્યુલમાં તેને પહેલેથી જ સામેલ કરવામાં આવ્યું છે.

પરિણામો/આઉટકમ્સ:

આ પહેલોને કારણે, ભારતીય રેલવેએ 2025-26 દરમિયાન (ફેબ્રુઆરી, 2026 સુધી) 77% થી વધુનું એકંદર સમયપાલન નોંધ્યું છે.

નં. ઓફ ડિવિઝન્સ	સમયપાલન ટકાવારી
24	90% થી વધુ સમયપાલન
19	80% અને 90% ની વચ્ચે સમયપાલન
ભારતીય રેલવેના તમામ વિભાગો	77%

પડકારો:

ઘણા પરિબળો, આંતરિક અને બાહ્ય બંને, ટ્રેનોના સમયસર ચાલવાને અસર કરે છે જેમાં ધુમ્મસવાળું હવામાન, પાથના અવરોધો, સંપત્તિ જાળવણી, અલાર્મ ચેઈન ખેંચવી, આંદોલનો, પશુઓનું અકસ્માતે ટકરાવું અને અન્ય અણધાર્યા સંજોગોનો સમાવેશ થાય છે. ટ્રેનોના સંચાલનને અસર કરતા મુખ્ય પડકારોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

1. મિશ્ર ટ્રાફિક - અલગ-અલગ ઝડપ ધરાવતી વિવિધ પ્રકારની ટ્રેનો એક જ ટ્રેક પર દોડે છે. વંદે ભારત, મેલ/એક્સપ્રેસ, પેસેન્જર ટ્રેનો, સબર્બન, માલગાડીઓ, લશ્કરી કન્સાઇનમેન્ટ્સ, એન્જિનિયરિંગ મશીનો વગેરે જેવી અલગ-અલગ ઝડપ ધરાવતી ટ્રેનો એક જ ટ્રેકનો ઉપયોગ કરે છે. આનાથી માલગાડીઓ અને અન્ય ટ્રેનો પર પેસેન્જર ટ્રેનો માટે પ્રાધાન્યતાની જરૂરિયાત ઊભી થાય છે જે ટ્રેનોની અવરજવરને અસર કરે છે.

ભારતીય રેલવે માલગાડીઓને વિશિષ્ટ એક્સેસ આપવા માટે માલગાડીઓના ડેડિકેટેડ પાથ બનાવવા માટે ઈસ્ટર્ન ડેડિકેટેડ ફ્રેઈટ કોરિડોર (EDFC) અને વેસ્ટર્ન ડેડિકેટેડ ફ્રેઈટ કોરિડોર (WDFC) જેવા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ સહિત ઘણા પગલાં લઈ રહ્યું છે.

2. ભારે ટ્રાફિક લોડ - ભારતીય રેલવે સબર્બન અને માલગાડીઓ સહિત પ્રતિ દિવસ આશરે 25,000 ટ્રેનો ચલાવે છે. દિલ્હી - હાવડા, મુંબઈ - કોલકાતા, વગેરે જેવા મુખ્ય રૂટ ખૂબ જ વ્યસ્ત છે જે ટ્રેનોના સમયસર ચાલવાને અસર કરે છે.

અસ્તિત્વમાં રહેલા નેટવર્કની ક્ષમતામાં વધારો :

છેલ્લા 11 વર્ષો દરમિયાન અસ્તિત્વમાં રહેલા રેલ નેટવર્કની ક્ષમતામાં વધારો મોટા પાયે હાથ ધરવામાં આવ્યો છે. કમિશન કરાયેલા નવા ટ્રેકની વિગતો નીચે મુજબ છે:-

સમયગાળો	કમિશન કરાયેલા નવા ટ્રેક	નવા ટ્રેકનું સરેરાશ કમિશનિંગ
2009-14	7,599 કિમી	4.2 કિમી/દિવસ
2014-25	34,428 કિમી	8.6 કિમી/દિવસ (2 ગણાથી વધુ)

વધુમાં, 01.04.2025 સુધી, સમગ્ર ભારતીય રેલવેમાં, કુલ 35,966 કિમી લંબાઈના 431 રેલવે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ (154 નવી લાઈન, 33 ગેજ કન્વર્ઝન અને 244 ડબલિંગ), જેનો અંદાજિત ખર્ચ ₹ 6.75 લાખ કરોડ છે, મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે. સારાંશ નીચે મુજબ છે:-

શ્રેણી	પ્રોજેક્ટ્સની સંખ્યા	કુલ લંબાઈ (NL/GC/DL) (કિમી)	માર્ચ'25 સુધી કમિશન થયેલી લંબાઈ (કિમી)	માર્ચ'25 સુધી કુલ ખર્ચ (₹ કરોડમાં)
નવી લાઈનો	154	16,142	3,036	1,45,318
ગેજ કન્વર્ઝન	33	4,180	2,997	22,753
ડબલિંગ / મલ્ટી-ટ્રેકિંગ	244	15,644	6,736	1,22,858
કુલ	431	35,966	12,769	2,90,929

તમામ રેલવે પ્રોજેક્ટ્સની ઝોન-વાર/વર્ષ-વાર વિગતો ભારતીય રેલવેની વેબસાઇટ પર પબ્લિક ડોમેનમાં ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી છે.

આ ક્ષમતા વધારવાના કાર્યો સાથે, ટ્રેનોના સમયપાલનમાં સુધારો થશે.

આ માહિતી રેલવે, માહિતી અને પ્રસારણ તથા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજીના કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે આજે રાજ્યસભામાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં આપી હતી.

SM/JY/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2239870) મુલાકાતી સંખ્યા : 17