ગુરુગ્રામના કાચના ટાવરો પર શિયાળાનો સૂર્ય હજી અસ્ત થવાની આરે જ હતો જ્યારે સેક્ટર-29માં લેઝર વેલી પાર્કના દરવાજા એક અલગ પ્રકારની ક્ષિતિજ માટે ખુલ્યા, જે સ્ટીલ અને કાચની નહીં, પરંતુ હાથવણાટના રેશમ, વાંસની કલા, મસાલા, ગીતો અને વાર્તાઓની બનેલી હતી. ઓફિસે જનારાઓએ તેમના ડગલાં ધીમા કર્યા, બાળકોએ તેમના માતા-પિતાના હાથ ખેંચ્યા, અને સાયબર સિટીની પરિચિત કોર્પોરેટ લય લોક સંગીતના ગુંજારવ અને તાજા રાંધેલા પ્રાદેશિક ભોજનની સુગંધમાં બદલાઈ ગઈ. સરસ આજીવિકા મેળો, 2026 આવી પહોંચ્યો હતો, જેણે શહેરી લેન્ડસ્કેપને ગ્રામીણ ભારતના જીવંત કેનવાસમાં ફેરવી દીધો હતો. આ રાષ્ટ્રીય સ્તરનો મેળો (10 થી 26 ફેબ્રુઆરી) માત્ર પ્રદર્શન નહીં અને ભારત દેશની સંપૂર્ણ યાત્રા જેવો ભાસે છે. આ કાર્યક્રમે 28 રાજ્યોની 900 થી વધુ મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકોને એક મંચ પર લાવ્યા છે, જેઓ સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs) નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

રાજ્યના પેવેલિયનમાં આયોજિત 450 થી વધુ સ્ટોલ્સ સાથે, આ મેળાને “મિની ઈન્ડિયા” તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે જે સ્થાનિક પરંપરાઓ અને કારીગરી કૌશલ્યમાં મૂળ ધરાવતા પ્રદેશ-વિશિષ્ટ ઉત્પાદનો રજૂ કરે છે. મુલાકાતીઓને કાશ્મીરની પશ્મિના શાલ, તમિલનાડુનું રેશમી કાપડ, રાજસ્થાનના ભરતકામવાળા પોશાક અને આસામની વાંસની હસ્તકલા, તેની સાથે પ્રાદેશિક ખોરાક, હસ્તકલા અને સાંસ્કૃતિક પ્રદર્શન જોવા મળ્યા. તેની સાંસ્કૃતિક ગતિશીલતા ઉપરાંત, મેળો આજીવિકા પ્રોત્સાહન માળખામાં માળખાગત બજાર જોડાણ મોડેલનું ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. તે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે શહેરી પ્રદર્શનો આવકની તકો વધારી શકે છે, સીધા ઉપભોક્તા સુધી વેચાણ સક્ષમ કરી શકે છે, SHG ઉત્પાદનો માટે બ્રાન્ડ દૃશ્યતા મજબૂત કરી શકે છે અને ઔપચારિક બજારમાં મહિલા સંચાલિત સૂક્ષ્મ સાહસોને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.

હસ્તકલા અને કાપડના દ્રશ્ય આકર્ષણથી પરે, મેળો સંસ્થાકીય સમર્થન અને સામાજિક-આર્થિક પરિવર્તનની વાર્તાઓને અગ્રભૂમિમાં લાવે છે. એક સ્ટોલ પર, આસામના મૂગા સિલ્કની વિશિષ્ટ સોનેરી આભા તરત જ ધ્યાન ખેંચે છે. જિયોગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેશન (GI) માન્ય ઉત્પાદન, મૂગા સિલ્ક અનોખી રીતે આસામમાં ઉત્પન્ન થાય છે અને લાંબા સમયથી ચાલતી હેન્ડલૂમ પરંપરાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. લખીમપુર જિલ્લાના હરિયાણી મિસિંગ ગાંવ મોહિલા SHG નું પ્રતિનિધિત્વ કરતા નજિત્રા દીદી સ્ટોલનું સંચાલન કરે છે. 1984 થી, તેણીએ 25,000 થી વધુ મહિલાઓને તાલીમ આપી છે અને તેમને કારીગર કાર્ડ અને ઔપચારિક બજાર જોડાણો મેળવવામાં મદદ કરી છે. તેણીએ ગ્રામીણ મહિલા કારીગરોને તાલીમ આપવામાં ઉત્પ્રેરક ભૂમિકા ભજવી છે, તેમને માત્ર વણાટ કૌશલ્ય જ નહીં પરંતુ કિંમત નિર્ધારણ વ્યૂહરચના, ગ્રાહકની પસંદગીઓ અને બજારની ગતિશીલતાના જ્ઞાનથી પણ સજ્જ કરી છે. તેણી જે કારીગરોને માર્ગદર્શન આપે છે તેમાંથી ઘણાની ગતિશીલતા મર્યાદિત છે અને તેમના ગામોની બહાર ભાષાકીય સંસર્ગ મર્યાદિત છે. તેથી, તેમની સાથે રહીને, તેણી સંવાદ, વાટાઘાટો અને બજારની પહોંચની સુવિધા આપી રહી છે. ₹30,000 થી ₹70,000 ની વચ્ચેની કિંમતની હાથવણાટની મૂગા સિલ્ક સાડીઓ પ્રદર્શિત કરતા, તેણી નોંધે છે કે મશીનથી બનેલા વિકલ્પોની સરખામણીમાં અધિકૃત હેન્ડલૂમ ઉત્પાદનો તરફ ગ્રાહકની માંગમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર થયો છે. મેળાના શરૂઆતના દિવસોમાં જ તેના સ્ટોલ પર ₹3 લાખથી વધુનું વેચાણ નોંધાયું હતું. પ્રદર્શનમાં રહેલું મૂગા સિલ્ક આમ માત્ર કાપડ ઉત્પાદન નથી, પરંતુ માર્ગદર્શન, સામૂહિક સંગઠન અને પરંપરાગત હસ્તકલા અર્થતંત્રોના પુનરુત્થાનનું સામૂહિક પરિણામ છે.

થોડી હરોળ દૂર, પશ્ચિમ બંગાળના સુપર્ણા દીદી દ્વારા સંચાલિત ફૂડ સ્ટોલની આસપાસ મુલાકાતીઓનો સતત પ્રવાહ એકઠો થાય છે, જે તાજા તૈયાર કરેલા પરંપરાગત નાસ્તાની સુગંધથી ખેંચાઈ આવે છે. અગાઉ ઘરગથ્થુ જવાબદારીઓ સંભાળવાની સાથે અનિયમિત વીમા કામ દ્વારા આવકમાં પૂરક બનતા, તેણીએ વધુ આર્થિક સ્થિરતા અને સ્વાયત્તતા માંગી. 2011 માં, તેણીએ દસ મહિલાઓને એકત્ર કરીને સ્વ-સહાય જૂથ (SHG) બનાવ્યું, જેણે ઘર આધારિત રસોડામાં પાપડ અને પ્રાદેશિક ખાદ્ય ચીજોનું નાના પાયે ઉત્પાદન શરૂ કર્યું. સમય જતાં, તેમનું સાહસ વિસ્તર્યું અને હવે તેઓ તેમની ગ્રામ પંચાયતની અંદર બહુવિધ SHGs નું સંકલન કરે છે. મેળામાં માત્ર એક અઠવાડિયામાં, તેણીએ ₹50,000 થી વધુનો માલ વેચ્યો છે, જેમાં ઉત્પાદન ખર્ચ પર 60–70 ટકાનો નફો છે. ઉત્પાદન મોડેલ વિકેન્દ્રિત રહે છે; મહિલાઓ ઘરે સામાન તૈયાર કરે છે, જે ત્યારબાદ એકત્રિત, પેક અને સામૂહિક રીતે માર્કેટિંગ કરવામાં આવે છે. ડિસ્ટ્રિક્ટ રૂરલ ડેવલપમેન્ટ સેલ તરફથી ક્ષમતા નિર્ધારણ અને નાણાકીય સહાય દ્વારા આ સિસ્ટમ મજબૂત કરવામાં આવી છે. દિલ્હી, નોઈડા, પંજાબ અને દાર્જીલિંગમાં પ્રદર્શનોમાં ભાગ લેવાથી ઈવેન્ટ દીઠ સરેરાશ ₹1 લાખની કમાણી થઈ છે. જોકે, પરિવર્તન આવક નિર્માણથી આગળ વધે છે. SHG મીટિંગ્સ પરસ્પર સમર્થન માટેના સ્પેસ તરીકે કામ કરે છે, જ્યાં મહિલાઓ ઘરની ચિંતાઓ, સામાજિક અવરોધો અને વ્યક્તિગત આકાંક્ષાઓ પર ચર્ચા કરે છે. સુપર્ણા દીદી તેમની પુત્રીની માટીકામમાં વધતી જતી સફળતા પર પણ પ્રકાશ પાડે છે, જેના ઉત્પાદનો સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય મેળાઓમાં પ્રદર્શિત થાય છે. નાણાકીય સ્વતંત્રતા તરફના પ્રયાસ તરીકે જે શરૂ થયું હતું તે આંતર-પેઢીના સશક્તિકરણની વ્યાપક પ્રક્રિયામાં વિકસ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સામૂહિક સાહસ ગ્રામીણ મહિલાઓ અને તેમના પરિવારો માટે સામાજિક અને આર્થિક માર્ગોને નવો આકાર આપી શકે છે.

બીજા એક સ્ટોલ પર, પશ્ચિમ બંગાળના શોભિતા દીદીની દેખરેખ હેઠળ શણની ચટાઈઓ, લાકડાના રસોડાના સાધનો અને હાથથી બનાવેલી વસ્તુઓ પદ્ધતિસર પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે. તેણીએ 2006 માં દસ સભ્યો સાથે તેનું સ્વ-સહાય જૂથ (SHG) શરૂ કર્યું હતું અને ત્યારથી જિલ્લામાં 374 SHGs સુધી તેનું નેતૃત્વ વિસ્તાર્યું છે. તેણીની ઉદ્યોગસાહસિક સફર દીનદયાળ અંત્યોદય યોજના-રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (DAY-NRLM) હેઠળ મળેલી તાલીમ દ્વારા પ્રેરિત હતી, જેના દ્વારા તેણીએ જ્યુટ (શણ) કારીગરીમાં તકનીકી પ્રાવીણ્ય વિકસાવ્યું હતું.

ત્યારબાદ, તેણીએ સ્થાનિક મહિલા કારીગરોને રોજગારી આપતી ઉત્પાદન વર્કશોપ સ્થાપી અને નજીકના ખેડૂતો પાસેથી સીધું કાચું શણ મેળવ્યું, જેથી સ્થાનિક માંગ-અને-પુરવઠો શૃંખલાને પ્રોત્સાહન મળ્યું જે ગ્રામીણ આર્થિક જોડાણોને મજબૂત બનાવે છે. 2023 માં, તેણીએ લાકડા આધારિત હસ્તકલામાં વૈવિધ્યીકરણ કર્યું, જેમાં કાંસકા અને રસોડાના સાધનો સહિતની કાર્યકારી ઘરગથ્થુ વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કર્યું. સંસ્થાકીય ક્રેડિટ અને સરકારી સબસિડીની પહોંચે વ્યવસાયના વિસ્તરણમાં સુવિધા આપી, જ્યારે UPI સહિતની ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ્સે નાણાકીય વ્યવહારોને સરળ બનાવ્યા. સરકાર આયોજિત મેળાઓમાં ભાગ લેવા ઉપરાંત, તેણી બિન-સરકારી સંસ્થાઓ સાથે સહયોગ કરે છે જે જયપુર અને દિલ્હી જેવા શહેરી બજારોમાં તેના ઉત્પાદનોનું વિતરણ કરે છે. તેણીની પ્રગતિ સામૂહિક ઉત્પાદન, સ્થાનિક મૂલ્ય શૃંખલાઓ અને ડિજિટલ નાણાકીય સમાવેશ પર આધારિત વિકેન્દ્રિત ગ્રામીણ સાહસ ઇકોસિસ્ટમમાં કૌશલ્ય-આધારિત તાલીમના ઉત્ક્રાંતિને સમજાવે છે.

ડેમોન્સ્ટ્રેશન એરિયાની બાજુમાં, મુલાકાતીઓ એક પ્રદર્શનની આસપાસ એકઠા થાય છે જ્યાં સોનેરી ડાંગરના ઘાસમાંથી જટિલ મોટિફ્સ બનાવવામાં આવે છે. પશ્ચિમ બંગાળના હુગલીના જ્યોત્સના દીદી કુદરતી ડાંગરના ઘાસના પેઇન્ટિંગના ભારતના પ્રથમ મહિલા પ્રેક્ટિશનર તરીકે ઓળખાય છે. 2013 માં સ્વ-સહાય જૂથ (SHG) માં જોડાયા અને ઔપચારિક હસ્તકલા તાલીમ મેળવ્યા પછી, તેણીએ 2015 માં ચોખા-ઘાસ કલા સાથે પ્રયોગો શરૂ કર્યા. તેણી હવે 15–16 મહિલા કારીગરોને તાલીમ આપે છે અને જોડે છે જેઓ તેમના ઘરોમાંથી વિગતવાર ડિઝાઇન તૈયાર કરે છે, જે તેણી એકત્રિત કરે છે અને દેશભરના પ્રદર્શનોમાં તેનું માર્કેટિંગ કરે છે. તેનું સાહસ કૃષિ અવશેષોના મૂલ્ય-વર્ધિત કલાત્મક ઉત્પાદનોમાં પરિવર્તનનું ઉદાહરણ આપે છે, જે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે અસ્તિત્વમાં રહેલા સંસાધનોના સર્જનાત્મક પુનઃઅર્થઘટનમાંથી નવીનતા ઉભી થઈ શકે છે. મેળાનો ડેમોન્સ્ટ્રેશન અને લાઈવ લર્નિંગ ઝોન કૌશલ્ય દૃશ્યતા અને જ્ઞાન પ્રસારના આ નૈતિકતાને વધુ મજબૂત બનાવે છે. બાળકો સહિત મુલાકાતીઓ કુંભારોને માટીકામ કરતા, કારીગરોને અરીસાનું ભરતકામ કરતા અને વાંસના વણકરોને કામ કરતા જુએ છે. તૈયાર માલની સાથે ઉત્પાદન પ્રક્રિયાને અગ્રભૂમિમાં રાખીને, મેળો દરેક ઉત્પાદનમાં સમાયેલ શ્રમ, કારીગરી અને સાંસ્કૃતિક વારસા પર ભાર મૂકે છે.

મહારાષ્ટ્ર પેવેલિયનની અંદર, નાગપુરના સંજીવની મહિલા SHG ના સભ્યો તેમના ગ્રામીણ ઉત્પાદન એકમમાં ઉત્પાદિત સુતરાઉ શર્ટ અને સાડીઓનું પ્રદર્શન કરે છે. નાના પાયે સીવણકામ તરીકે જે શરૂ થયું હતું તે 30 થી વધુ મહિલાઓને રોજગારી આપતા માળખાગત સાહસમાં વિકસ્યું છે. મહારાષ્ટ્ર સ્ટેટ રૂરલ લાઈવલીહુડ મિશન (MSRLM) અને સ્થાનિક વહીવટીતંત્રના સંસ્થાકીય સમર્થન સાથે, જૂથને કૌશલ્ય તાલીમ, મશીનરીની પહોંચ અને બજારની સુવિધા મળી. આ પહેલે આર્થિક રીતે નબળી મહિલાઓને સ્થિર રોજગારી પૂરી પાડી છે. આ સાહસ મિશ્ર પાકની ખેતી કરતા સ્થાનિક ખેતરોમાંથી કપાસ મેળવે છે, જેનાથી ગ્રામ્ય સ્તરે મૂલ્યવર્ધન સાથે પ્રાથમિક કૃષિને સાંકળે છે. સુતરાઉ શર્ટની કિંમત અંદાજે ₹600 છે, જ્યારે સાડીઓની કિંમત ₹2,000 અને ₹5,000 ની વચ્ચે છે. મોટા શહેરોમાં પ્રદર્શનોમાં ભાગ લેવાથી ₹8-9 લાખની મોસમી આવક થઈ શકે છે. સભ્યો માટે, સશક્તિકરણ મૂર્ત સ્વરૂપમાં પ્રગટ થાય છે: નિયમિત આવક, સામૂહિક સાહસ સંચાલન, આધુનિક મશીનરી સાથે તકનીકી નિપુણતા અને ઔપચારિક ઉત્પાદન અને બજાર જોડાણમાંથી મેળવેલો આત્મવિશ્વાસ.

આસામના અન્ય એક પેવેલિયનમાં કાળજીપૂર્વક બનાવેલી વાંસની બેગ છે જે પરંપરાગત કૌશલ્ય અને સમકાલીન ડિઝાઇન સંવેદનશીલતા બંનેને પ્રતિબિંબિત કરે છે. વિશાખા દીદી, જેઓ 2014 માં સ્વ-સહાય જૂથ (SHG) માં જોડાયા હતા, તેમણે ઉત્પાદન નવીનતાઓ રજૂ કરીને અને વિસ્તૃત બજાર પહોંચનો લાભ લઈને તેમના સસરાના વાંસ હસ્તકલાના સાહસને પુનર્જીવિત કર્યું. સરકારી નાણાકીય સહાય અને પ્રદર્શનો દ્વારા એક્સપોઝર સાથે, જેમાં દિલ્હીમાં ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેશનલ ટ્રેડ ફેર 2025 માં ભાગ લેવાનો સમાવેશ થાય છે, તેણીએ ₹2 લાખથી વધુનું વેચાણ હાંસલ કરવા માટે તેના વ્યવસાયને સ્કેલ કર્યો. તેણીની સફર એ સમજાવે છે કે કેવી રીતે શિક્ષણ, સંસ્થાકીય સુવિધા અને બજાર જોડાણો વારસામાં મળેલ હસ્તકલાને આધુનિક બનાવી શકે છે અને તેમને વ્યવહારુ, વૃદ્ધિ-લક્ષી સાહસોમાં પરિવર્તિત કરી શકે છે. તેના વ્યાવસાયિક પાસાથી પરે, સરસ મેળો એક સંરચિત ક્ષમતા-નિર્માણ પ્લેટફોર્મ તરીકે કાર્ય કરે છે. નોલેજ એન્ડ લર્નિંગ પેવેલિયન ખાતે, મહિલાઓ પેકેજિંગ, બ્રાન્ડિંગ, પ્રપોઝલ ડેવલપમેન્ટ અને ડિજિટલ માર્કેટિંગ વ્યૂહરચનાઓ પરના વર્કશોપમાં ભાગ લે છે.

લોજિસ્ટિક્સ અને ટ્રાન્સપોર્ટ મેનેજમેન્ટ પરના સમર્પિત સત્રો તેમને સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં કાર્યક્ષમ રીતે ઉત્પાદનોનું વિતરણ કરવા માટે કૌશલ્યથી સજ્જ કરે છે. ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સ સાથેના સહયોગ અને E-SARAS પોર્ટલની આસપાસની જાગૃતિ પહેલો મેળાના સમયગાળા પછી પણ બજારની પહોંચ વિસ્તારવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે, જે વેચાણમાં સાતત્ય અને સાહસની સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરે છે. જેમ જેમ સાંજ પડે છે અને મેળાની લાઇટો પાર્કને પ્રકાશિત કરે છે, તેમ મેળો ગ્રામીણ સાહસ અને સામૂહિક આકાંક્ષાના લઘુરૂપ (માઈક્રોકોઝમ) તરીકે ઉભરી આવે છે. મુલાકાતીઓ હેન્ડલૂમ ટેક્સટાઈલ, હસ્તકલા અને પ્રાદેશિક ભોજન સાથે અને માર્ગદર્શન, ઉદ્યોગસાહસિકતા અને પરંપરા તથા સહિયારી સમૃદ્ધિમાં મૂળ ધરાવતી સમુદાય સંચાલિત નવીનતાની પ્રેરણાદાયી વાર્તાઓ સાથે વિદાય લે છે. ઝડપી ગતિ ધરાવતા શહેરી વાતાવરણમાં, સરસ આજીવિકા મેળો દરેક સ્ટોલમાં સમાયેલ શ્રમ, સ્થિતિસ્થાપકતા અને આજીવિકાને ઓળખવા માટે સ્થાન બનાવે છે.

Reference

Ministry of Rural Development

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2225912&reg=3&lang=2

Click here to see pdf 

SM/DK/GP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2231389) મુલાકાતી સંખ્યા : 12