સરકાર દેશમાં કન્યાઓની સુરક્ષા, સલામતી અને સશક્તિકરણને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપે છે. આ હેતુ માટે, સરકારે કન્યાઓના શૈક્ષણિક, સામાજિક અને આર્થિક સશક્તિકરણને સંબોધવા માટે બહુપક્ષીય અભિગમ અપનાવ્યો છે.

બેટી બચાવો બેટી પઢાવો (BBBP) યોજના 22 જાન્યુઆરી 2015 ના રોજ બાળ લિંગ ગુણોત્તર (CSR) અને જીવન ચક્રના સાતત્યમાં કન્યાઓ અને મહિલાઓના સશક્તિકરણના સંબંધિત મુદ્દાઓને ઉકેલવામાં મદદ કરવા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી. બેટી બચાવો બેટી પઢાવો (BBBP) યોજના સરકારી એજન્સીઓ, સમુદાયો, મીડિયા, નાગરિક સમાજ અને સામાન્ય જનતા સહિત વિવિધ હિતધારકોને એકત્ર કરીને નીતિગત પહેલમાંથી રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં પરિવર્તિત થઈ છે. આ ચળવળનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર લિંગ ગુણોત્તર અને લિંગ-આધારિત ભેદભાવ સંબંધિત તાત્કાલિક ચિંતાઓ દૂર કરવાનો જ નથી, પરંતુ કન્યાના મૂલ્યને સમજવા અને તેના અધિકારો અને તકો સુનિશ્ચિત કરવા તરફ સાંસ્કૃતિક પરિવર્તન લાવવાનો પણ છે. આ યોજના તમામ હિતધારકોને માહિતગાર, પ્રભાવિત, પ્રોત્સાહિત અને સશક્ત બનાવીને કન્યા પ્રત્યે માનસિકતા અને વર્તણૂકમાં ફેરફાર લાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

છોકરીઓ અને મહિલાઓ માટે જીવનમાં સુવિધા અને સરળતા વધારવા માટે, ખાસ કરીને દેશના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં, સ્વચ્છ ભારત મિશન હેઠળ 11.8 કરોડથી વધુ શૌચાલયોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે. સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજના (SSY) એ કન્યાઓના ભવિષ્યને સુરક્ષિત કરવા માટે રચાયેલ નાની બચત યોજના છે, જે ઊંચા વ્યાજ દર ઓફર કરે છે. સમગ્ર શિક્ષા એ પ્રી-સ્કૂલથી ધોરણ XII સુધીના શાળા શિક્ષણ માટેની એક સંકલિત યોજના છે, જે રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 અને શિક્ષણના અધિકાર અધિનિયમ, 2009 ના અમલીકરણમાં મદદરૂપ થાય છે. તે પ્રારંભિક બાળપણની સંભાળ અને શિક્ષણ, પાયાની સાક્ષરતા અને સંખ્યાજ્ઞાન, સર્વગ્રાહી અને સર્વસમાવેશી અભ્યાસક્રમ, શીખવાના પરિણામો વધારવા, સામાજિક અને લિંગ તફાવત ઘટાડવા અને શિક્ષણના તમામ સ્તરે સમાનતા અને સમાવેશ સુનિશ્ચિત કરવા પર ભાર મૂકે છે.

કસ્તુરબા ગાંધી બાલિકા વિદ્યાલય (KGBV) યોજના ધોરણ XII સુધીની કન્યાઓ માટે રહેણાંક શાળાકીય સુવિધાઓ પૂરી પાડીને શાળા શિક્ષણમાં લિંગ અને સામાજિક શ્રેણીના તફાવતોને દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ યોજના હેઠળ, અનુસૂચિત જાતિ (SC), અનુસૂચિત જનજાતિ (ST), અન્ય પછાત વર્ગ (OBC), લઘુમતી સમુદાયો અને BPL પરિવારોની 10-18 વર્ષની વય જૂથની કન્યાઓને આવરી લેવામાં આવે છે.

કિશોરીઓ માટેની યોજના (SAG) ને 01.04.2022 થી મિશન સક્ષમ આંગણવાડી અને પોષણ 2.0 હેઠળ સમાવી લેવામાં આવી છે. આ યોજના હેઠળ મહત્વાકાંક્ષી જિલ્લાઓ અને તમામ ઉત્તર પૂર્વીય રાજ્યોમાં 14-18 વર્ષની વય જૂથની કન્યાઓ લક્ષિત લાભાર્થીઓ છે.

વિજ્ઞાન જ્યોતિ કાર્યક્રમ છોકરીઓને STEM (વિજ્ઞાન, ટેક્નોલોજી, ઇજનેરી અને ગણિત) ક્ષેત્રોમાં શિક્ષણ અને કારકિર્દી બનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે, જેથી લિંગ સંતુલન સુધારી શકાય. તે ધોરણ IX થી ધોરણ XII ની તેજસ્વી કન્યાઓને લક્ષિત કરે છે અને તેમાં વિદ્યાર્થી-વાલી પરામર્શ, કારકિર્દી પરામર્શ, વધારાના શૈક્ષણિક સહાય વર્ગો, ટિંકરિંગ પ્રવૃત્તિઓ, વિશેષ વ્યાખ્યાનો, વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ, લેબ્સ, ઉદ્યોગોની મુલાકાતો અને વિજ્ઞાન શિબિરો અને વર્કશોપનો સમાવેશ થાય છે.

એકલ કન્યા સંતાન સહિત કન્યાઓ માટે આર્થિક સ્વતંત્રતા સુનિશ્ચિત કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે, સરકારે વ્યાપક કૌશલ્ય વિકાસ અને વ્યાવસાયિક તાલીમ આપવા માટે સ્કીલ ઇન્ડિયા મિશન શરૂ કર્યું છે. સરકારે દેશભરમાં પ્રધાનમંત્રી કૌશલ વિકાસ યોજના હેઠળ પ્રધાનમંત્રી કૌશલ કેન્દ્રો પણ સ્થાપ્યા છે. પ્રધાનમંત્રી કૌશલ વિકાસ યોજના (PMKVY) હેઠળ મહિલાઓને કૌશલ્ય અને વ્યાવસાયિક તાલીમ આપવામાં આવે છે.

વધુમાં, PMKVY 4.0 એવા પ્રોજેક્ટ્સને પ્રાથમિકતા આપે છે અને તેના પર વિશેષ ધ્યાન આપે છે જે મહિલાઓને પ્રાથમિક લાભાર્થી તરીકે ગણે છે. આ સર્વસમાવેશી અભ્યાસક્રમ દેશભરમાં કૌશલ્ય તાલીમ કાર્યક્રમોમાં મહિલાઓનું નોંધપાત્ર પ્રતિનિધિત્વ અને લાભ સુનિશ્ચિત કરે છે.

દીનદયાળ અંત્યોદય યોજના – નેશનલ રૂરલ લાઇવલીહુડ્સ મિશન (DAY-NRLM), જે અંતર્ગત મહિલા સ્વ-સહાય જૂથો રોજગાર અને સ્વ-રોજગાર માટે ગ્રામીણ લેન્ડસ્કેપ બદલી રહ્યા છે. તેવી જ રીતે, શહેરી વિસ્તારો માટે નેશનલ અર્બન લાઇવલીહુડ્સ મિશન (NULM) છે. આ ઉપરાંત, રોજગાર/સ્વ-રોજગાર અને ક્રેડિટ સુવિધાઓ પૂરી પાડવા માટે સ્ટેન્ડ-અપ ઇન્ડિયા, સ્ટાર્ટ-અપ ઇન્ડિયા, પ્રધાનમંત્રી સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ આત્મનિર્ભર નિધિ (PM SVANidhi), મહાત્મા ગાંધી નેશનલ રૂરલ એમ્પ્લોયમેન્ટ ગેરંટી સ્કીમ (MGNREGS) જેવી યોજનાઓ છે. આ યોજનાઓ હેઠળ મોટાભાગના લાભાર્થીઓ મહિલાઓ છે.

2017 માં, પ્રથમ બે બાળકો માટે પેઇડ મેટરનિટી લીવ (પગાર સાથેની પ્રસૂતિ રજા) 12 અઠવાડિયાથી વધારીને 26 અઠવાડિયા કરવા માટે પ્રસૂતિ લાભ અધિનિયમમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. આ અધિનિયમ મહિલા કામદારો માટે પેઇડ મેટરનિટી લીવ અને પચાસ કે તેથી વધુ કર્મચારીઓ ધરાવતી તમામ સંસ્થાઓમાં નિર્ધારિત અંતરની અંદર ક્રેચ સુવિધાની જોગવાઈ પણ પૂરી પાડે છે.

સ્ટેન્ડ-અપ ઇન્ડિયા સ્કીમ 05.04.2016 ના રોજ મેન્યુફેક્ચરિંગ, સર્વિસિસ અથવા ટ્રેડિંગ સેક્ટરમાં ગ્રીનફિલ્ડ એન્ટરપ્રાઇઝ સ્થાપવા માટે બેંકની દરેક શાખા દીઠ ઓછામાં ઓછા એક અનુસૂચિત જાતિ (SC) અથવા અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) લેણદાર અને એક મહિલા લેણદારને ₹10 લાખથી ₹1 કરોડ વચ્ચેની લોનની સુવિધા આપવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ યોજના વર્ષ 2025 સુધી લંબાવવામાં આવી છે.

પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના અને પ્રધાનમંત્રી રોજગાર સર્જન કાર્યક્રમ (PMEGP) જેવી યોજનાઓ છે જે મહિલાઓને તેમના પોતાના સાહસો સ્થાપવામાં મદદ કરવા માટે શરૂ કરવામાં આવી છે.

તળિયાના સ્તરે રાજકીય નેતૃત્વના મુખ્ય પ્રવાહમાં મહિલાઓને લાવવા માટે, સરકારે બંધારણના 73 માં સુધારા દ્વારા પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ (PRIs) માં મહિલાઓ માટે ઓછામાં ઓછી 33% બેઠકો અનામત રાખી છે. ઉપલબ્ધ ડેટા મુજબ, PRIs માં 12.06 લાખથી વધુ ચૂંટાયેલી મહિલા પ્રતિનિધિઓ (EWRs) છે, જે કુલ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓના અંદાજે 49.75% છે.

મહિલા સશક્તિકરણ અને દેશની સર્વોચ્ચ રાજકીય કચેરીઓમાં મહિલાઓના પ્રતિનિધિત્વ માટે સૌથી મોટું કદમ ભારત સરકાર દ્વારા 28 સપ્ટેમ્બર, 2023 ના રોજ 'નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ, 2023' (બંધારણનો 106મો સુધારો) ની સૂચના છે, જે લોકસભા અને દિલ્હીના NCT ની વિધાનસભા સહિત રાજ્યની વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ માટે એક તૃતીયાંશ બેઠકોના અનામત માટે છે.

મિશન શક્તિનો ઉદ્દેશ્ય મહિલાઓની સુરક્ષા, સલામતી અને સશક્તિકરણ માટેના હસ્તક્ષેપોને મજબૂત કરવાનો છે. મિશન શક્તિમાં બે વર્ટિકલનો સમાવેશ થાય છે - મહિલાઓની સુરક્ષા અને સલામતી માટે 'સંબલ' (Sambal) અને મહિલા સશક્તિકરણ માટે 'સામર્થ્ય' (Samarthya). 'સંબલ' માં વન સ્ટોપ સેન્ટર (OSC), વિમેન હેલ્પલાઇન (WHL), બેટી બચાવો બેટી પઢાવો (BBBP) અને નારી અદાલતના ઘટકો છે. 'સામર્થ્ય' માં શક્તિ સદન, સખી નિવાસ, પ્રધાનમંત્રી માતૃ વંદના યોજના (PMMVY), પાલના અને સંકલ્પ: હબ ફોર એમ્પાવરમેન્ટ ઓફ વિમેન (SANKALP: HEW) ના ઘટકો છે.

ભારત સરકારે વિવિધ યોજનાઓ અને પહેલો દ્વારા કન્યાઓ અને મહિલાઓને સશક્ત બનાવવા અને લિંગ ભેદભાવ નાબૂદ કરવા માટે વ્યાપક અને સંકલિત અભિગમ અપનાવ્યો છે. આ પગલાં સામૂહિક રીતે સલામતી અને સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા, રોજગાર ક્ષમતા સુધારવા, સાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને મહિલાઓ માટે સક્ષમ વાતાવરણ ઊભું કરવાનો ઉદ્દેશ્ય ધરાવે છે.

આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય (MoHFW) ના હેલ્થ મેનેજમેન્ટ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ (HMIS) ના નવીનતમ અહેવાલ મુજબ, રાષ્ટ્રીય સ્તરે જન્મ સમયે લિંગ ગુણોત્તર (SRB) 2014-15 માં 918 થી વધીને 2024-25 માં 929 થયો છે.

વધુમાં, ગર્ભ પરીક્ષણ અને જાહેર કરવાની સંભવિતતા ધરાવતી તકનીકોના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરવા માટે આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય દ્વારા ગર્ભધારણ પૂર્વે અને પ્રસૂતિ પૂર્વે નિદાન તકનીક (લિંગ પસંદગી પર પ્રતિબંધ) અધિનિયમ, 1994 (PC&PNDT) અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો છે. આ અધિનિયમ ગર્ભધારણ પહેલાં અથવા પછી લિંગ પરીક્ષણ પ્રતિબંધ માટે, અને આનુવંશિક અસાધારણતા અથવા મેટાબોલિક વિકૃતિઓ અથવા રંગસૂત્રની અસાધારણતા અથવા અમુક જન્મજાત ખામી અથવા લિંગ-સંબંધિત વિકૃતિઓ શોધવાના હેતુથી પ્રસૂતિ પૂર્વે નિદાન તકનીકોના નિયમન માટે અને લિંગ નિર્ધારણ તરફ દોરી જતી સ્ત્રી ભ્રૂણહત્યા માટે તેમના દુરુપયોગને રોકવા માટે ઘડવામાં આવ્યો હતો.

PC&PNDT એક્ટ એ લિંગ-પક્ષપાતી લિંગ પસંદગીની પ્રથાઓને રોકવા અને લિંગ-સંવેદનશીલ નીતિઓ, જાગૃતિ નિર્માણ અને કાયદાકીય પગલાં દ્વારા કન્યા માટે હકારાત્મક વાતાવરણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સમાન રીતે લાગુ કરવામાં આવેલ કેન્દ્રીય કાયદો છે.

PC&PNDT એક્ટના અસરકારક અમલીકરણને સુનિશ્ચિત કરવા માટે સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલા પગલાં નીચે મુજબ છે:

• PC&PNDT એક્ટ પર સંવેદનશીલતા અને ક્ષમતા નિર્માણ માટે રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને સહાય પૂરી પાડવી.
• નેશનલ હેલ્થ મિશન (NHM) હેઠળ, MoHFW રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને PC&PNDT એક્ટના અમલીકરણને મજબૂત કરવા માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે.
• વ્યવાહારમાં પરિવર્તન લાવવા અને લિંગ સમાનતાને પ્રોત્સાહન આપવાના હેતુથી માહિતી, શિક્ષણ અને સંચાર (IEC) અને હિમાયત પ્રવૃત્તિઓ માટે સહાય લંબાવવામાં આવી રહી છે.
• MoHFW એ માનનીય સર્વોચ્ચ અદાલતના નિર્દેશો મુજબ કાયદાની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કરતી ઓનલાઇન જાહેરાતોને દૂર કરવા અને તેનું નિરીક્ષણ કરવા માટે 'નોડલ એજન્સી' ની રચના કરી છે.
• કોમન રિવ્યુ મિશન મુલાકાતો, નિરીક્ષણ અને દેખરેખ મુલાકાતો જેવી વિવિધ સંસ્થાકીય પદ્ધતિઓ દ્વારા નિયમિત સમીક્ષા અને મૂલ્યાંકન કેન્દ્ર, રાજ્યો અને જિલ્લાઓ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે જેથી PC&PNDT એક્ટના પાયાના સ્તરે અમલીકરણને વધુ મજબૂત બનાવી શકાય.

PCPNDT સંબંધિત વિગતવાર માહિતી આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયના વાર્ષિક અહેવાલ 2024-25 માં નીચે દર્શાવેલ લિંક પર ઉપલબ્ધ છે: https://mohfw.gov.in/?q=en/publications-12

આ માહિતી મહિલા અને બાળ વિકાસ રાજ્ય મંત્રી શ્રીમતી સાવિત્રી ઠાકુર દ્વારા આજે લોકસભામાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં આપવામાં આવી હતી.

SM/DK/GP/JD