મુખ્ય તારણો

• ભારત-એઆઈ ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026 ગ્લોબલ સાઉથમાં યોજાનારી પ્રથમ વૈશ્વિક એઆઈ સમિટ હશે.
• જવાબદાર અને સર્વસમાવેશક કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાને આકાર આપવા વૈશ્વિક સ્તરે વ્યાપક સહભાગિતા દર્શાવતા સેવન ચક્ર અથવા કાર્યકારી જૂથો દ્વારા 100થી વધુ દેશો જોડાઈ રહ્યા છે.
• સંમેલન ત્રણ સૂત્રો - લોકો, ગ્રહ અને પ્રગતિ - પર પણ આધારિત છે, જે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા પર વૈશ્વિક સહકાર માટેના મુખ્ય સિદ્ધાંતોને વ્યાખ્યાયિત કરે છે.

 

પ્રસ્તાવના

ભારત તેની વિકાસયાત્રાના એક મહત્ત્વપૂર્ણ તબક્કે છે, જ્યાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (એઆઇ) એક મુખ્ય સક્ષમકર્તા તરીકે ઉભરી રહ્યું છે.ભારત માટે, કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા ટેકનોલોજીના લોકશાહીકરણને વેગ આપવા માટે એક રાષ્ટ્રીય વ્યૂહાત્મક સાધન તરીકે કાર્ય કરે છે, મોટા પાયે પહોંચ, સર્વસમાવેશકતા અને સમાનતા સુનિશ્ચિત કરીને.આ તકનીકી ક્રાંતિએ માનવપ્રયાસના તમામ ક્ષેત્રોમાં પ્રગતિ માટે વિશાળ તકો ઊભી કરી છે.ભારતની વૈશ્વિક ટેકનોલોજી અને શાસન મંચોમાં ભૂમિકા સતત વિસ્તરી રહી છે, જે ઉભરતી ટેકનોલોજી પરના આંતરરાષ્ટ્રીય નીતિ સંવાદને આકાર આપવામાં તેના વધતા જોડાણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

વૈશ્વિક જોડાણના આ વિસ્તરણના ભાગરૂપે ભારત-એઆઈ ઈમ્પેક્ટ સમિટ 2026 આગામી 16 થી 20 ફેબ્રુઆરી દરમિયાન નવી દિલ્હીમાં યોજાશે.વિકાસશીલ દેશોના સમૂહમાં આવું પ્રથમ વૈશ્વિક આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ શિખર સંમેલન યોજાશે.

આ શિખર સંમેલન પરિણામલક્ષી વૈશ્વિક મંચ તરીકે કાર્ય કરશે, જે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાનો ઉપયોગ વિવિધ અર્થતંત્રોમાં માપી શકાય તેવા પરિણામો લાવવા માટે કરશે, જે "સૌના કલ્યાણ, સૌના સુખ" ના રાષ્ટ્રીય વિઝન અને "માનવતા માટે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા" ના વૈશ્વિક સિદ્ધાંત સાથે સુમેળ સાધશે.તે શાસન, નવીનતા અને ટકાઉ વિકાસના ક્ષેત્રોમાં AI એપ્લિકેશન્સનું પ્રદર્શન કરવા અને તેના ભવિષ્યનો માર્ગ નિર્ધારિત કરવા માટે વિશ્વભરના નેતાઓ, નીતિ નિર્માતાઓ, સંશોધકો અને નિષ્ણાતોને એકસાથે લાવશે.

મુખ્ય સિદ્ધાંતો: એઆઈની અસરને સમજાવતા ત્રણ સૂત્રો

ભારત-એઆઈ ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026 ત્રણ મુખ્ય સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે, જેને સૂત્રો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે એઆઈના ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટેના આવશ્યક સિદ્ધાંતોની રૂપરેખા આપે છે.

• લોકો: અધિકારોનું રક્ષણ કરતી, સેવાઓની પહોંચમાં વધારો કરતી, વિશ્વાસનું નિર્માણ કરતી અને સમગ્ર સમાજોમાં સમાન લાભો સુનિશ્ચિત કરતી માનવ-કેન્દ્રિત AI ને પ્રોત્સાહન આપવું.
• પર્યાવરણ: ઊર્જા-કાર્યક્ષમ સિસ્ટમોને પ્રોત્સાહન આપી, સંસાધનોનો જવાબદાર ઉપયોગ કરી, અને આબોહવા પરિવર્તનનો સામનો કરવા તથા પર્યાવરણીય સ્થિતિસ્થાપકતાને સમર્થન આપતી એપ્લિકેશનો દ્વારા પર્યાવરણને અનુકૂળ ટકાઉ AI ને આગળ ધપાવવું.
• પ્રગતિ: નવીનતા, ક્ષમતા નિર્માણ અને ઉત્પાદકતા, વૃદ્ધિ અને વિકાસના પરિણામોને વેગ આપવા માટે AI ના ઉપયોગ દ્વારા સમાવેશી આર્થિક અને તકનીકી પ્રગતિને સક્ષમ બનાવવી.

વિષય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત: ભારત-એઆઈ ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026 ના સાત ચક્રો

ભારત-એઆઈ ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026 એ નોંધપાત્ર ઉચ્ચ-સ્તરીય જોડાણ આકર્ષ્યું છે. એવી અપેક્ષા છે કે 15-20 સરકારના વડાઓ ભાગ લેશે. 50 થી વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય મંત્રીઓ પણ હાજરી આપે તેવી અપેક્ષા છે. 40 થી વધુ વૈશ્વિક અને ભારતીય સીઈઓ પણ સામેલ થવાની અપેક્ષા છે.

શિખર સંમેલનની ચર્ચાઓ સાત આંતરસંબંધિત વિષયાત્મક ક્ષેત્રોની આસપાસ રચાયેલા ચક્ર અથવા કાર્યકારી જૂથો દ્વારા ગોઠવવામાં આવે છે.દરેક ચક્ર AI ના પ્રભાવના મુખ્ય ક્ષેત્ર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે અને સૂત્રોને નીતિ અને વાસ્તવિક વિશ્વના કાર્યક્રમોમાં કાર્યવાહીના નક્કર ક્ષેત્રોમાં રૂપાંતરિત કરે છે. જવાબદાર અને સમાવિષ્ટ AI માટે ભવિષ્ય બનાવવા માટે વિશ્વભરના 100 થી વધુ દેશોએ આ કાર્યકારી જૂથોમાં ભાગ લીધો છે.

દરેક ચક્ર કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સામાજિક અસરો પર બહુપક્ષીય સહયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે, કૌશલ્યોના નિર્માણથી લઈને નૈતિક જમાવટ સુનિશ્ચિત કરવા સુધી.

ચક્ર	કેન્દ્રિત વિસ્તારો
માનવ મૂડી	આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સક્ષમ કાર્યજગતના ભવિષ્ય માટે સમાન કૌશલ્ય વિકાસ અને સર્વસમાવેશક કાર્યબળ સંક્રમણોને આગળ ધપાવવું.
સામાજિક સશક્તિકરણ માટે સમાવેશીકરણ	ડિઝાઇન દ્વારા સર્વસમાવેશક હોય તેવી, વિવિધ સમુદાયોને સશક્ત કરતી અને સૌના ન્યાયપૂર્ણ પ્રતિનિધિત્વને સુનિશ્ચિત કરતી આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સિસ્ટમ્સને આગળ વધારવી.
સુરક્ષિત અને વિશ્વાસપાત્ર કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા	પારદર્શિતા, જવાબદેહી અને નવીનતા માટેના સહિયારા સલામતી ઉપાયો પર આધારિત વૈશ્વિક સ્તરે વિશ્વસનીય AI પ્રણાલીઓનું નિર્માણ.
વિજ્ઞાન	આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સને કામે લગાડીને, અગ્રણી વિજ્ઞાનને વેગ આપવા, વૈજ્ઞાનિક સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા અને સંશોધનાત્મક સફળતાઓને વૈશ્વિક સહિયારી પ્રગતિમાં રૂપાંતરિત કરવા.
સ્થિતિસ્થાપકતા, નવીનતા અને કાર્યક્ષમતા	આબોહવાની સ્થિતિસ્થાપકતા અને ટકાઉપણું સુદૃઢ કરતી ટકાઉ અને સંસાધન-કાર્યક્ષમ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા પ્રણાલીઓને આગળ ધપાવવી.
એઆઈ સંસાધનોનું લોકશાહીકરણ	સર્વસમાવેશક નવીનતા અને ટકાઉ વિકાસ માટે વિશ્વભરમાં પાયાના કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંસાધનોની સમાન પહોંચને પ્રોત્સાહન આપવું.
એઆઈ આર્થિક વિકાસ અને સામાજિક કલ્યાણ માટે	આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો લાભ લઈને, તમામ અર્થતંત્રો અને સમાજોમાં ઉત્પાદકતા, નવીનતા અને સર્વસમાવેશક વિકાસને આગળ ધપાવવો.

આ ચક્રો દ્વારા, ભારત વૈશ્વિક કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI) ધોરણોને આકાર આપવા સાથે સ્થાનિક પડકારોને સંબોધિત કરવાનો લક્ષ્ય ધરાવે છે.શિખર સંમેલનના પરિણામો આગામી વર્ષોમાં નીતિ નિર્માતાઓ, રોકાણકારો અને ઉદ્યોગના અગ્રણીઓને માર્ગદર્શન આપશે.

માનવ મૂડી: વૈશ્વિક AI સહકારના આધારરૂપ ભારતનો પ્રતિભાશાળી માનવ સંસાધન

ભારતમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો ઝડપી સ્વીકાર તમામ ક્ષેત્રોમાં નવીનતા અને સર્વસમાવેશક વિકાસ માટે નવા માર્ગો ખોલી રહ્યો છે.ટેક્નોલોજીના સતત વિકાસને કારણે, ભારત કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા આધારિત અર્થતંત્ર માટે કાર્યબળની સજ્જતા વધારી રહ્યું છે, જ્યારે વિવિધ પ્રદેશો અને સામાજિક-આર્થિક જૂથોમાં સૌનો વ્યાપક સમાવેશ થાય તેની ખાતરી કરી રહ્યું છે.માનવ મૂડી વિષયક કાર્યકારી જૂથ, શ્રમબળના સુચારુ સંક્રમણને સક્ષમ બનાવે અને નાગરિકોને ઉભરતી ભૂમિકાઓ માટે ક્ષમતાઓથી સજ્જ કરે તેવી એક સમાન આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) કૌશલ્ય વિકાસની ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ કરીને આ પ્રયાસોને મજબૂત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

ભારતના પ્રતિભાશાળી માનવ સંસાધનના મુખ્ય રાષ્ટ્રીય સૂચકાંકો

• ભારત AI કૌશલ્યના વ્યાપની દ્રષ્ટિએ વૈશ્વિક સ્તરે ટોચના દેશોમાં સ્થાન ધરાવે છે, અને 2016 થી AI પ્રતિભાની સાંદ્રતામાં ત્રણ ગણાથી વધુનો વધારો જોવા મળ્યો છે.
• AI ક્ષમતામાં વૈશ્વિક નેતૃત્વ મહત્વપૂર્ણ છે. સ્ટેનફોર્ડ AI ઇન્ડેક્સ રિપોર્ટ 2025 મુજબ, ભારત વૈશ્વિક AI પ્રતિભા સંપાદનમાં આગળ છે. ભારત વાર્ષિક ભરતી વૃદ્ધિમાં લગભગ 33% નો વધારો ધરાવે છે. ગ્લોબલ AI વાઇબ્રેન્સી ટૂલમાં તે ટોચના ત્રણ દેશોમાં સ્થાન ધરાવે છે.
• AI કાર્યબળને મજબૂત બનાવવું: IndiaAI ફ્યુચરસ્કિલ્સ પહેલ દ્વારા, સરકાર AI સંશોધન અને તાલીમના ક્ષેત્રોમાં 500 પીએચડી ઉમેદવારો, 5,000 અનુસ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ અને 8,000 અંડરગ્રેજ્યુએટ વિદ્યાર્થીઓને સહાય પૂરી પાડી રહી છે.
• વૈશ્વિક પહોંચ: MeitY હેઠળ IndiaAI મિશને IndiaAI સ્ટાર્ટઅપ્સ ગ્લોબલ ઇનિશિયેટિવ માટે 10 ભારતીય AI સ્ટાર્ટઅપ્સની પસંદગી કરી. આ પહેલ સ્ટેશન F, પેરિસ સાથેનો એક વૈશ્વિક પ્રવેગક કાર્યક્રમ છે. સ્ટેશન F વિશ્વનું સૌથી મોટું સ્ટાર્ટઅપ કેમ્પસ છે. તે HEC પેરિસ સાથે પણ સહયોગ કરે છે, જે એક ટોચની ક્રમાંકિત યુરોપિયન બિઝનેસ સ્કૂલ છે. આ પહેલ ભારતના AI નવીનતાને વિશ્વ મંચ પર સ્થાન આપે છે.
• રોજગાર પર અસર: કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા આગામી કેટલાક વર્ષોમાં લાખો નોકરીઓનું સર્જન કરવાની ક્ષમતા સાથે, કાર્યબળની વ્યાખ્યા બદલીને ભારતના ટેકનોલોજી સેવા ક્ષેત્રને પરિવર્તિત કરવા માટે તૈયાર છે.

કૌશલ્ય વિકાસ, સંશોધન અને વૈશ્વિક સંપર્કમાં સરકાર દ્વારા કરવામાં આવેલ રોકાણો સ્થાનિક ક્ષમતાઓને મજબૂત કરી રહ્યા છે અને તેમને આંતરરાષ્ટ્રીય જરૂરિયાતો સાથે સુસંગત કરી રહ્યા છે.આ પ્રયાસો ભારતને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા પર વૈશ્વિક સહકારને આગળ ધપાવવામાં એક વિશ્વસનીય અને સર્વસમાવેશક ભાગીદાર તરીકે સ્થાપિત કરે છે.

સામાજિક સશક્તિકરણ માટે સમાવેશીતા: સર્વસમાવેશી કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા પ્રત્યે ભારતનો અભિગમ

એઆઈ ભારતમાં સામાજિક સમાવેશ વધારવા માટે એક શક્તિશાળી માર્ગ પૂરો પાડે છે, જે વિવિધ ભાષાઓ, પ્રદેશો અને ક્ષમતાઓ ધરાવતા સમુદાયો માટે સેવાઓ અને સહભાગિતાની સુલભતા સુધારે છે.ભારતનું ડિજિટલ પબ્લિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની નવીનતાઓને નક્કર સામાજિક પરિણામોમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે તેને સારી સ્થિતિમાં મૂકે છે.સામાજિક સશક્તિકરણ માટે સમાવેશ વિષયક કાર્યકારી જૂથ, સમાવેશી-ડિઝાઇનવાળા AI સોલ્યુશન્સને આગળ વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ સોલ્યુશન્સ ભારતની વિવિધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે, સંસ્થાકીય તત્પરતાને મજબૂત બનાવે છે અને એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે AI સિસ્ટમ વંચિત અને નબળા સમુદાયો માટે સ્પષ્ટ લાભો સાથે સુરક્ષિત, સુસંગત અને ઉપયોગી રહે.

સામાજિક સશક્તિકરણ માટે AI-આધારિત મુખ્ય પહેલ

• વૈશ્વિક હેલ્થએઆઈ સાથે ભારતનું જોડાણ: આરોગ્યસંભાળમાં AI ના સલામત અને નૈતિક ઉપયોગ માટેના વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ હેલ્થએઆઈ સાથે ભારત જોડાઈ રહ્યું છે, જવાબદાર નવીનતાને મજબૂત કરીને અને વૈશ્વિક શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ અપનાવીને.
• ભાશિની પ્લેટફોર્મ સમાવિષ્ટ અને અવાજ-પ્રથમ ડિજિટલ શાસનને સક્ષમ બનાવે છે. તે 36 થી વધુ ટેક્સ્ટ ભાષાઓને સપોર્ટ કરે છે. તે 22 અવાજ ભાષાઓ અને 350+ AI ભાષા મોડેલ્સને પણ સપોર્ટ કરે છે. આ વિસ્તરણ સમગ્ર પ્રદેશોમાં સામાજિક સમાવેશને પ્રોત્સાહન આપે છે.
• આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (એઆઈ) આધારિત ખેડૂત સેવા વિતરણના ભાગરૂપે, 'કિસાન ઇ-મિત્ર' એ અવાજ આધારિત એઆઈ ચેટબોટ છે જે ખેડૂતોને પ્રધાનમંત્રી કિસાન સન્માન નિધિની સેવાઓ 11 પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં મેળવવામાં મદદ કરે છે. તે દરરોજ 20,000 થી વધુ પૂછપરછો પર પ્રક્રિયા કરે છે અને આજ સુધીમાં 9.5 મિલિયનથી વધુ પ્રશ્નોનું નિરાકરણ લાવ્યું છે, જે AI દ્વારા સંચાલિત સુલભ સેવા વિતરણને સરળ બનાવે છે.

ભારત-વિસ્તાર: AI-સંચાલિત ડિજિટલ કૃષિ મંચ

2026-2027 માટેના કેન્દ્રીય બજેટમાં ભારત-વિસ્ટારનો પ્રસ્તાવ છે, જે એક બહુભાષી AI પ્લેટફોર્મ છે જે એગ્રીસ્ટેક પોર્ટલને ICAR કૃષિ વ્યવહાર પેકેજ અને AI તકનીકો સાથે જોડવા માટે રચાયેલ છે.આ પ્લેટફોર્મ ડિજિટલ કૃષિ વિસ્તરણને સમર્થન આપશે, સ્થળ-વિશિષ્ટ સલાહકાર સેવાઓ સક્ષમ કરશે, અને વૈજ્ઞાનિક તથા ડેટા-આધારિત નિર્ણય સહાય માટે ખેડૂતોની પહોંચ વિસ્તૃત કરશે.

• નીતિ આયોગના અહેવાલમાં અનૌપચારિક કાર્યબળ સમાવેશ માટે AI એ એક વિષય પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે. આ અહેવાલ "સમાવિષ્ટ સામાજિક વિકાસ માટે AI" શીર્ષક ધરાવે છે અને ઓક્ટોબર 2025 માં પ્રકાશિત થયો હતો. તે ભારતના 490 મિલિયન અનૌપચારિક કામદારોને સશક્ત બનાવવા માટે AI ની ક્ષમતા પર ભાર મૂકે છે. આ સશક્તિકરણ વિવિધ સેવાઓની પહોંચને વિસ્તૃત કરીને પ્રાપ્ત થાય છે.

ડિજિટલ જાહેર માળખાકીય સુવિધાઓમાં સર્વસમાવેશક ડિઝાઇનને એકીકૃત કરીને, એઆઈ પ્રણાલીઓ ભાષાઓ અને પ્રદેશોમાં સેવાઓની સુલભતા સુધારી રહી છે, જે ભારતની એઆઈ શાસનની યાત્રાના મુખ્ય પરિણામો તરીકે વિશ્વાસ અને સામાજિક સશક્તિકરણને મજબૂત કરી રહી છે.

સલામત અને વિશ્વસનીય કૃત્રિમ બુદ્ધિ: રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓને અનુરૂપ જવાબદાર કૃત્રિમ બુદ્ધિનો વિકાસ.

એઆઈ પ્રણાલીઓ વ્યાપ અને પ્રભાવમાં વૃદ્ધિ પામી રહી હોવાથી, જાહેર વિશ્વાસ અને જવાબદાર નવીનતાને જાળવી રાખવા માટે વિશ્વસનીયતા, પારદર્શિતા અને જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવી કેન્દ્રીય ભૂમિકા ભજવે છે.ભારતના નિયમનકારી માળખાં તેને વૈશ્વિક એઆઈ સલામતીના પ્રયાસોમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.સુરક્ષિત અને વિશ્વસનીય કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા વિષયક કાર્યકારી જૂથ શાસન ક્ષમતાને સુદૃઢ કરવા અને વિવિધ દેશો વચ્ચે સહિયારા શિક્ષણને સક્ષમ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

સલામત અને જવાબદાર AI ના વિકાસ માટે ભારતના પ્રયાસો.

• જવાબદાર AI પ્રોજેક્ટ પોર્ટફોલિયો. સલામત અને વિશ્વસનીય AI સ્તંભ હેઠળ, 13 પ્રોજેક્ટ્સ રસના અભિવ્યક્તિઓ દ્વારા પસંદ કરવામાં આવ્યા છે. આ પ્રોજેક્ટ્સનો ઉદ્દેશ્ય જવાબદાર AI સાધનો વિકસાવવાનો છે. સલામતી, પૂર્વગ્રહ ઘટાડવા, પારદર્શિતા અને જવાબદારી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.
• ડિજિટલ શ્રમસેતુ મિશન: નીતિ આયોગે ડિજિટલ શ્રમસેતુ મિશનનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે, જે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા અને ઉભરતી ટેકનોલોજીનો સમન્વય કરીને સૌ માટે તેને સુલભ અને પોષણક્ષમ બનાવતા એક ઇકોસિસ્ટમની રચના કરશે, જેથી અસંગઠિત કામદારોને સશક્ત કરી શકાય.
• ભારતએઆઈ મિશનના સુરક્ષિત અને વિશ્વાસપાત્ર આધારસ્તંભ હેઠળ ભારત આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના જોખમો અને સલામતી પડકારોને સંબોધવા માટે ભારતએઆઈ સલામતી સંસ્થાની સ્થાપના કરી રહ્યું છે.

કૃત્રિમ બુદ્ધિ શાસન માર્ગદર્શિકા

ભારતની AI ગવર્નન્સ ગાઈડલાઈન્સ ઇન્ડિયા AI ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026 પહેલાં AI ના ઉપયોગને રાષ્ટ્રીય વિકાસ લક્ષ્યાંકો સાથે સુસંગત કરે છે.આ સિદ્ધાંતોને વ્યવહારમાં લાગુ કરવા માટે, માર્ગદર્શિકા એક સંરચિત શાસન માળખાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે.

• આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (એઆઇ) ગવર્નન્સ ગ્રુપ (એઆઇજીજી) ની સ્થાપના કરવી, જેથી સમગ્ર નીતિ વિકાસનું સંકલન કરી શકાય અને એઆઇ ગવર્નન્સને રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ સાથે સુસંગત કરી શકાય.
• રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય AI ગવર્નન્સ મુદ્દાઓ પર નિષ્ણાત અભિપ્રાય આપવા માટે ટેકનોલોજી અને નીતિ નિષ્ણાત સમિતિ (TPEC) ની રચના કરવી.
• ઈન્ડિયાએઆઈ સેફ્ટી સંસ્થા (AISI) ને સંશોધન કરવા, ધોરણો તૈયાર કરવા, પરીક્ષણ પદ્ધતિઓ અને બેન્ચમાર્ક્સ વિકસાવવા, આંતરરાષ્ટ્રીય અને રાષ્ટ્રીય ધોરણ સંસ્થાઓ સાથે સહયોગ કરવા, અને નિયમનકારો તથા ઉદ્યોગને તકનીકી માર્ગદર્શન પૂરું પાડવા માટે પર્યાપ્ત સંસાધનો પૂરા પાડો.

ભારત સંતુલિત આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) વ્યવસ્થાતંત્રનું નિર્માણ કરી રહ્યું છે, જ્યાં નવીનતા જવાબદારીપૂર્વક આગળ વધે છે.સુરક્ષિત અને વિશ્વસનીય એઆઈ ચક્ર સમાવેશીતા, વૃદ્ધિ અને ડિજિટલ સાર્વભૌમત્વની રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓને મજબૂત કરે છે.

સ્થિતિસ્થાપકતા, નવાચાર અને કાર્યક્ષમતા: સ્વદેશી એઆઈ નવાચાર દ્વારા સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવી

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ પ્રત્યે ભારતનો અભિગમ કાર્યક્ષમતા અને ટકાઉપણું પર વિશેષ ભાર મૂકે છે, જે તકનીકી પ્રગતિને પર્યાવરણીય જવાબદારી અને સમાવેશી સુલભતા સાથે સુસંગત રાખે છે.સ્થિતિસ્થાપકતા, નવીનતા અને કાર્યક્ષમતા વિષય આધારિત કાર્યકારી જૂથ ભારતની શક્તિઓનો લાભ લઈને કાર્યક્ષમતાને મુખ્ય ડિઝાઇન સિદ્ધાંત તરીકે પ્રોત્સાહન આપે છે, જે પહોંચનો વિસ્તાર કરતી, વૈશ્વિક અસમાનતા ઘટાડતી, અને સ્થિતિસ્થાપક, સર્વસમાવેશક અને ટકાઉ AI ઇકોસિસ્ટમને ટેકો આપતી અનુકૂલનશીલ અને આબોહવા-સભાન AI પ્રણાલીઓને સક્ષમ બનાવે છે.

કાર્યક્ષમ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા વિકાસમાં માપી શકાય તેવા પરિણામો

• ડેટા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં વધારો: ભારતમાં AI ના વિસ્તરણની સાથે ડેટા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની માંગ પણ વધી રહી છે, જેમાં 2030 સુધીમાં ક્ષમતા આશરે 960 મેગાવોટથી વધીને 9.2 GW થવાની ધારણા છે.
• 2024 માં વૈશ્વિક GitHub AI પ્રોજેક્ટ્સના ડેટા અનુસાર, ભારત વિશ્વભરમાં GitHub પર પબ્લિક જનરેટિવ AI પ્રોજેક્ટ્સમાં બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું યોગદાન આપનાર દેશ બન્યું છે.
• વૈશ્વિક એઆઈ હબ તરીકે ભારતના ઉભરતા મહત્વ વચ્ચે, વૈશ્વિક ટેક દિગ્ગજો એઆઈ અને ડિજિટલ માળખાકીય સુવિધાઓને વેગ આપવા અહીં રોકાણ કરી રહ્યા છે, જે રાષ્ટ્રના તકનીકી ક્ષેત્રને નોંધપાત્ર પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે. મુખ્ય પ્રતિબદ્ધતાઓમાં ડેટા સેન્ટર્સ અને AI તાલીમ માટે માઇક્રોસોફ્ટના ₹1.5 લાખ કરોડનો સમાવેશ થાય છે. એમેઝોન 2030 સુધીમાં ક્લાઉડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને AI-સંચાલિત ડિજિટાઇઝેશન માટે ₹2.9 લાખ કરોડનું રોકાણ કરવાની યોજના ધરાવે છે. ગૂગલ વિઝાગમાં 1 GW AI હબ માટે ₹1.25 લાખ કરોડનું રોકાણ કરી રહ્યું છે.

આ પ્રયાસો અદ્યતન ટેકનોલોજીની પહોંચ વિસ્તારે છે, આબોહવા-અનુકૂળ નવીનતાને સમર્થન આપે છે અને આત્મનિર્ભરતામાં વધારો કરે છે.

વિજ્ઞાન: ભારતમાં AI સક્ષમ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન

સંશોધન વધુ ડેટા-સઘન અને સહયોગી બનતાં, આરોગ્ય, કૃષિ અને આબોહવા જેવા ક્ષેત્રોમાં સહભાગિતા વ્યાપક કરવાનો અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધનને વાસ્તવિક દુનિયાના ઉકેલોમાં રૂપાંતરિત કરવાની પ્રક્રિયા સુધારવાનો એક મજબૂત અવસર છે.ભારત તેના વધતા સંશોધન આધાર, ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ઓપન સાયન્સ પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાને કારણે વધુ સમાન વૈશ્વિક સંશોધન તંત્રમાં ફાળો આપવા માટે સારી સ્થિતિમાં છે.વિજ્ઞાન વિષયક કાર્ય જૂથ ખુલ્લા અને પારદર્શક AI-સક્ષમ સંશોધન અને સહયોગી માળખાંને આગળ વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જે સમગ્ર પ્રદેશો અને સંસ્થાઓમાં ભાગીદારીને વિસ્તૃત કરે છે.

ભારતના સહયોગી AI વિજ્ઞાનમાં પ્રગતિ

• ઇનોવેશન ફૂટપ્રિન્ટ: ભારત વૈશ્વિક સ્તરે 6 ઠ્ઠો સૌથી મોટો પેટન્ટ ફાઇલર છે, અને તેનો ગ્લોબલ ઇનોવેશન ઇન્ડેક્સ રેન્ક 81 થી સુધરીને 38 થયો છે, જે મજબૂત વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અનુવાદને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
• R&D રોકાણમાં વધારો: સંશોધન અને વિકાસ પાછળનો રાષ્ટ્રીય ખર્ચ 2010–11 માં ₹60,196 કરોડથી વધીને 2020–21 માં ₹1.27 લાખ કરોડ થયો છે, જે ભારતના વૈજ્ઞાનિક સંશોધન ઇકોસિસ્ટમના સતત વિસ્તરણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
• ANRF AI-સક્ષમ સંશોધન: અનુસંધાન નેશનલ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન (ANRF) રાષ્ટ્રીય સંશોધન ક્ષમતાને મજબૂત કરવા માટે 2023–2028 દરમિયાન સંશોધન ભંડોળમાં ₹50,000 કરોડનું લક્ષ્ય રાખે છે.
• IMD હાઇબ્રિડ AI ફોરકાસ્ટિંગ: ભારત હવામાન વિભાગ વરસાદ, વીજળી, ધુમ્મસ અને આગની આગાહી માટે હાઇબ્રિડ AI મોડલનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે, સાથે જ ખેડૂતો માટે ક્લાયમેટ એડવાઈઝર તરીકે 'મૌસમGPT' (MausamGPT) નો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે, જે AI-સક્ષમ વૈજ્ઞાનિક આગાહીની પ્રગતિને વેગ આપે છે.
• STELLAR ટૂલ: સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટીનું STELLAR ટૂલ એ સ્વદેશી રીતે વિકસિત રિસોર્સ એડિક્વસી મોડલ છે જે એપ્રિલ 2025 માં લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. તે ડિમાન્ડ રિસ્પોન્સ સાથે જનરેશન-ટ્રાન્સમિશન-સ્ટોરેજ પ્લાનિંગમાં ડિસ્કોમ્સ (DISCOMs) ને મદદ કરે છે, જે ઊર્જા સુરક્ષા માટે AI-સક્ષમ વૈજ્ઞાનિક સંશોધનને આગળ વધારે છે.

આ પહેલો સહયોગી, ઓપન AI વિજ્ઞાનમાં ભારતની ભૂમિકાને મજબૂત બનાવે છે, અને વૈશ્વિક સમાન પ્રગતિને પ્રોત્સાહન આપે છે.

AI સંસાધનોનું લોકશાહીકરણ: સહિયારા AI સંસાધનોનો વિકાસ

AI સિસ્ટમનો વિકાસ કમ્પ્યુટ, ડેટા અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની પહોંચ પર આધાર રાખે છે, એવા સંસાધનો જે દેશો અને સંસ્થાઓમાં અસમાન રીતે વિતરિત રહેલા છે. ઓપન અને ઇન્ટરઓપરેબલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, બહુપક્ષીય સહયોગ સાથે મળીને, રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ સાથે સુસંગત સંદર્ભિત AI વિકાસને સમર્થન આપી શકે છે. 'ડેમોક્રેટાઇઝિંગ AI રિસોર્સીસ' થિમેટિક વર્કિંગ ગ્રુપ સમાન પહોંચને આગળ વધારવા અને વૈશ્વિક પ્રતિનિધિત્વને મજબૂત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

સહિયારા AI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં મુખ્ય સીમાચિહ્નો

• સાર્વભૌમ AI કમ્પ્યુટ (Sovereign AI Compute): ઇન્ડિયાAI મિશન હેઠળ, સાર્વભૌમ અને વ્યૂહાત્મક એપ્લિકેશનો માટે 3,000 નેક્સ્ટ જનરેશન GPUs રાખવા માટે એક સુરક્ષિત GPU ક્લસ્ટર બનાવવામાં આવી રહ્યું છે.
• ઇન્ડિયાAI કોશ (AIKosh): આ પ્લેટફોર્મ પર 20 ક્ષેત્રોમાં 7,400 થી વધુ ડેટાસેટ્સ અને 273 AI મોડલ્સ છે, જે સંશોધકો અને સ્ટાર્ટઅપ્સને AI નવીનતા માટે ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા, ભારત-કેન્દ્રિત ડેટા મેળવવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.
• AI ડેટા લેબ્સ નેટવર્ક: ભારત ડેટા એનોટેશન અને ક્યુરેશનમાં તાલીમ દ્વારા ટાયર-2 અને ટાયર-3 શહેરોમાં પાયાના સ્તરે AI કૌશલ્યો બનાવવા માટે AI ડેટા લેબ્સ લોન્ચ કરી રહ્યું છે, જે 570 લેબ્સનું દેશવ્યાપી નેટવર્ક બનાવે છે.
• નેશનલ સુપરકોમ્પ્યુટિંગ મિશન (NSM): આ ફ્લેગશિપ મિશને IITs, IISERs અને સંશોધન પ્રયોગશાળાઓમાં 40 થી વધુ પેટાફ્લોપ્સ મશીનો તૈનાત કર્યા છે, જે શિક્ષણ જગત માટે વિતરિત ઉચ્ચ-પ્રદર્શન કમ્પ્યુટિંગ બેઝ બનાવે છે.
• AIRAWAT: ભારતનું અગ્રણી AI સુપર કોમ્પ્યુટર, જે 2023 માં MeitY દ્વારા લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને PARAM Siddhi-AI સાથે સંકલિત કરવામાં આવ્યું છે, જે અદ્યતન AI સંશોધન માટે સહિયારું કમ્પ્યુટ પૂરું પાડે છે.

· કમ્પ્યુટ એક્સેસ: ઇન્ડિયાAI કમ્પ્યુટ પોર્ટલ 38,000 થી વધુ GPUs અને 1,050 TPUs ની પહોંચનું લોકશાહીકરણ કરે છે, જે આર્થિક પડકારો અને સામાજિક જરૂરિયાતોને ઉકેલવા માટે મોટા પાયે AI મોડલના વિકાસને સશક્ત બનાવે છે..

• પોષણક્ષમ ભાવોનો ફાયદો: કમ્પ્યુટિંગ સંસાધનોની ઍક્સેસ પ્રતિ કલાક રૂ. 100 થી ઓછા સબસિડીવાળા દરે આપવામાં આવે છે, જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય દરો પ્રતિ કલાક રૂ. 200 થી વધુ છે.

ખુલ્લા, સુલભ AI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે ભારતના વિઝનને આ પ્રયાસો આધાર આપે છે, જે સમાન નવીનતા અને વૈશ્વિક સહયોગને વેગ આપે છે.

આર્થિક વિકાસ અને સામાજિક કલ્યાણ માટે AI: અસરનો વ્યાપ વધારવા માટે તેનો ઉપયોગ.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આર્થિક વૃદ્ધિ અને સામાજિક પ્રગતિને વેગ આપવાની અપાર ક્ષમતા ધરાવે છે, પરંતુ આ સંભાવનાને મોટા પાયે વાસ્તવિકતામાં રૂપાંતરિત કરવી એક પડકારરૂપ કાર્ય છે.આર્થિક વૃદ્ધિ અને સામાજિક ભલા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ કાર્યકારી જૂથ માપી શકાય તેવા આર્થિક અને સામાજિક પરિણામો આપતા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સોલ્યુશન્સના વિસ્તરણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI) સંચાલિત આર્થિક અને સામાજિક પ્રભાવનું સશક્તિકરણ

• ખેતી: ખેતી ક્ષેત્રે, આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સંચાલિત સલાહકાર સાધનો વાવણી સંબંધિત નિર્ણમોને સુધારવામાં, પાકનું ઉત્પાદન વધારવામાં અને ખેતીના સંસાધનોનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ કરી રહ્યા છે. આંધ્ર પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર જેવા પસંદગીના રાજ્યોમાં આ પ્રણાલીઓના રાજ્ય-સ્તરે અમલીકરણને કારણે ઉત્પાદકતામાં 30-35 સુધીનો વધારો નોંધાયો છે.
• આરોગ્યસંભાળ: આરોગ્યસંભાળ ક્ષેત્રે, કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI) એપ્લિકેશન્સ ટીબી (ક્ષય), કેન્સર, ન્યુરોલોજીકલ વિકૃતિઓ અને અન્ય પરિસ્થિતિઓની વહેલી તપાસ શક્ય બનાવી રહી છે, જેનાથી નિવારક અને નિદાનલક્ષી સંભાળ વધુ મજબૂત બની રહી છે.
• શિક્ષણ: રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 માં CBSE અભ્યાસક્રમ, DIKSHA પ્લેટફોર્મ અને YUVAi જેવા કાર્યક્રમોમાં AI શિક્ષણનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, જે વિદ્યાર્થીઓને વ્યવહારુ AI કૌશલ્ય પ્રદાન કરે છે.
• ન્યાય વિતરણ: ઇ-કોર્ટ્સ તબક્કો III નાગરિકો માટે અનુવાદ, કેસ મેનેજમેન્ટ અને સેવાઓ માટે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા અને મશીન લર્નિંગનો ઉપયોગ કરે છે, સ્થાનિક ભાષાઓમાં ઍક્સેસ પ્રદાન કરીને કાર્યક્ષમતા અને પારદર્શિતામાં વધારો કરે છે.

• ક્ષેત્રની આવક વૃદ્ધિ: AI દ્વારા સંચાલિત ભારતનું ટેકનોલોજી ક્ષેત્ર 2025 સુધીમાં આશરે US$ 280 બિલિયનની આવક સુધી પહોંચવાની અપેક્ષા છે, જે ડિજિટલ માંગમાં વધારો થતાં આર્થિક વિકાસમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપશે.
• સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ: ભારત લગભગ 1.8 લાખ સ્ટાર્ટઅપ્સનું ઘર છે, અને 2024 માં શરૂ થયેલા નવા સ્ટાર્ટઅપ્સ પૈકી લગભગ 89% એ તેમના ઉત્પાદનો અથવા સેવાઓમાં કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાનો ઉપયોગ કર્યો. આ ઇકોસિસ્ટમ દ્વારા કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાનો વ્યાપક સ્વીકાર દર્શાવે છે, જે સામાજિક ઉત્કર્ષ માટે નવીનતા અને રોજગારીનું સર્જન કરે છે.

સાત ચક્રો સંયુક્ત રીતે ભારતની જવાબદાર નવીનતા, વ્યાપક ભાગીદારી અને માપી શકાય તેવી અસરનો પથ પ્રશસ્ત કરે છે.નીતિ, ટેકનોલોજી, શાસન અને ક્ષમતા નિર્માણને સુસંગત કરીને, તેઓ સામાન્ય સિદ્ધાંતોને દેશો અને ક્ષેત્રોમાં કાર્યલક્ષી પરિણામોમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે એક સંરચિત માળખું પૂરું પાડે છે.

નિષ્કર્ષ

ભારત-એઆઈ ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026 વિશ્વવ્યાપી એઆઈ એજન્ડાને પ્રભાવિત કરવા માટે એક કેન્દ્રીય કેન્દ્ર તરીકે ભારતની સ્થિતિને વધારે છે.સપ્ત ચક્રો અને લોકો, પૃથ્વી અને પ્રગતિના ત્રણ સૂત્રોના આધારે, આ શિખર સંમેલન કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા માટે વિકાસલક્ષી માળખું પ્રદાન કરે છે.

નીતિને અમલ સાથે જોડીને અને નવીનતાને જાહેર હેતુ સાથે જોડીને, આ શિખર સંમેલન જવાબદાર કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાના ઉપયોગ માટેનો એક સંરચિત અભિગમ સ્થાપિત કરે છે.તે તકનીકી પ્રગતિને સર્વસમાવેશક વૃદ્ધિ અને ટકાઉ વિકાસ સાથે સુમેળ સાધે છે.

શિખર સંમેલન વૈશ્વિક કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સહકારમાં ભારતને આયોજક અને ભાગીદાર તરીકે સ્થાપિત કરે છે, જે સામાન્ય ધોરણો, સહયોગી માળખાં અને જાહેર ભલા માટેના માપી શકાય તેવા ઉકેલોને સમર્થન આપે છે.આ સંવાદમાંથી સીધા અમલીકરણ તરફના સંક્રમણને ચિહ્નિત કરે છે, જે જવાબદાર, સર્વસમાવેશક અને વિકાસ-લક્ષી AI માર્ગો પ્રત્યે ભારતની પ્રતિબદ્ધતાને મજબૂત કરે છે.

સંદર્ભ

Ministry of Electronics & IT

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2206767&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2216760&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2097709&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200799&lang=1&reg=3
• https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/nov/doc2025115685601.pdf
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2179035&reg=3&lang=2

Ministry of Earth Sciences

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2158416&reg=3&lang=2

Ministry of Agriculture & Farmers Welfare

• https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2148517

 

NITI Aayog

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2177440&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2176362&reg=3&lang=2

 

PIB Backgrounders

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2186327&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2178092&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209737&reg=3&lang=2

India–AI Impact Summit 2026

• https://impact.indiaai.gov.in/

Principal Scientific Adviser (PSA)

• https://psa.gov.in/CMS/web/sites/default/files/publication/WP_Democratising%20Access_V3.0_29122025A.pdf

Click here to see in PDF

PIB Research

(રીલીઝ આઈડી: 2225176) મુલાકાતી સંખ્યા : 7